ಚಪ್ಪಾಳೆಯಿಲ್ಲದ ಪದಗಳು

“ನೋಡಿ ನಿರ್ಮಲ ಜಲ ಸಮೀಪದಿ  ಮಾಡಿಕೊಂಡರು ಪರ್ಣ ಶಾಲೆಯ....”  ಹೀಗೆ  ಪೀಠಿಕೆ ಮುಗಿದು ಆರಂಭವಾದ ಪಂಚವಟಿ ಪ್ರಸಂಗದ ಪದಕ್ಕೆ ಆಟ ಆರಂಭವಾದ ಸಡಗರಕ್ಕೆ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರು ಕೆಲವರು ಚಪ್ಪಾಳೆ ತಟ್ಟುತ್ತಾರೆ. ಪದದ ಆರಂಭಕ್ಕೆ ಬೀಳುವ ಚಪ್ಪಾಳೆಯ ಅಂಕ ಅದು ಭಾಗವತನಿಗೋ ಇನ್ನಾರಿಗೋ ಸಲ್ಲದೇ ಇನ್ನಾದರೂ ಆಟ ಆರಂಭಗೊಂಡಿತಲ್ಲಾ?-  ಎಂಬ ಕಾರಣವೂ ಇರುತ್ತದೆ.  ಆರಂಭದಿಂದಲೇ ಕಿಚ್ಚು ಹಚ್ಚಿಸಿದಂತೆ ಹಾಡಬೇಕೆನ್ನುವ ಉಮೇದಿನಲ್ಲಿ ಕೆಲವೊಮ್ಮೇ ಭಾಗವತರಾದವರೂ ಉತ್ಸಾಹದಲ್ಲಿರುತ್ತಾರೆ...ಹೀಗೆ ಚಪ್ಪಾಳೆ ಯಾರಿಗೆ? ಯಾವುದಕ್ಕೆ?  ಎನ್ನುವುದು ಪ್ರಧಾನವಲ್ಲ. ಹಾಗೆಂದು ಮೊದಲ ಪದ ಕಳಪೆಯಾಯಿತು... ಅಂತಲ್ಲ ಅದನ್ನು ಆ ರೀತಿಗೆ ಅನುಭವಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಪ್ರೇಕ್ಷ್ಗಕ ಸಿದ್ದನಾಗಲಿಲ್ಲ  ಅಷ್ಟೆ. ಹೀಗೆ ಪ್ರಸಂಗದೊಳಗೆ ಲೀನವಾಗಿ ಹೋಗುವ ಪದಗಳು ಹಲವಿದೆ. ಅದರಬಗ್ಗೆ ಗಮನವೇ ಹೋಗದೇ ಅದು ಚಪ್ಪಾಳೆಯಿಲ್ಲದ ಪದಗಳೇ ಆಗಿಬಿಡುತ್ತವೆ.!! ಹಾಗೆಂದು ಚಪ್ಪಾಳೆಗಾಗಿ ಪದಗಳು ಹಾಡಲ್ಪಡುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಭಾವನೆಯಲ್ಲ. ವಿಷಯವೆಂದರೆ  ಇದೂ ಒಂದು ಸ್ವಾರಸ್ಯದ ಸಂಗತಿ.

ಮೆಚ್ಚಿನ ಗಾಯಕನೋ ಅಥವಾ ಸಂಗೀತಗಾರನೋ ಒಂದು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಹಾಡನ್ನೂ ಅಥವಾ ಯಾವುದೋ ಗಾಯನವನ್ನು  ತನ್ನ ಪ್ರತಿಭಾ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದಾಗ ಮಧ್ಯಂತರವಾಗಿ ಅಥವಾ ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಾಗಿ ಆ ಕೃತಿಗೆ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರು ತಮ್ಮ ಅಭಿರುಚಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಚಪ್ಪಾಳೆ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾರೆ.  ಇದು ಹಲವೊಂದು ಸಲ ಕಲಾವಿದನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವುದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಮುಂದಿನ ದಿಕ್ಸೂಚಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.

ಹಾಡುಗಳು ಅಥವಾ ಗಾಯನದಿಂದಲೇ ಕೂಡಿರುವ ಕಲಾ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಹಲವಿರಬಹುದು. ಹಲವು ನೃತ್ಯ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳೋ ಅಥವಾ ರಸಮಂಜರಿಯೋ ಯಾವುದೇ ಆದರೂ ಅಲ್ಲಿ ಗಾಯಕನಿಗೆ ಕೇವಲ ಗಾಯನ ಮಾತ್ರವಿದ್ದರೂ ಸಹ ಆತ ಹಾಡುವ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸಿದರೆ ಮಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ.ಹೆಚ್ಚೆಂದರೆ ಕೆಲವು ಹಾಡುಗಳಿಗೆ ಗಾಯನ ವಿಭಾಗವನ್ನು ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸಿ ಗಾಯಕ ದಣಿದು ಬಿಡುತ್ತಾನೆ ಇಲ್ಲವೆ, ತನ್ನ ವ್ಯಾಪಾರಿ ಮನೋಭಾವದಿಂದಲೋ ವಿರಮಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಖ್ಯಾತ ಗಾಯಕರು  ಅವರ ಬೇಡಿಕೆಗನುಸಾರವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಗಾಯನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಹಾಡುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಮಿತಿಯನ್ನು ಇರಿಸಿಕೊಂಡಿರುತ್ತಾರೆ. ವಿಶೇಷವಾದ ರಚನೆಗಳನ್ನು ಆಲ್ಪಂ ಹಕ್ಕು ಮಾರಾಟಕ್ಕಾಗಿ ಪಣವಿಟ್ಟಿರುತ್ತಾರೆ.  ಒಂದು ಹಾಡನ್ನೂ ಇದಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾಗಿ ಹಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅದೆಲ್ಲ ವೈಯಕ್ತಿಕ ವಿಚಾರಗಳು.

ಒಂದು ಸಂಗೀತ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಸಾಯಂಕಾಲ ೬.೩೦ ಯಿಂದ ೯.೩೦ರ ವರೆಗೆ  ಎಂದು ಕರಪತ್ರದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿಸಿರುತ್ತದೆ.  ಮೂರುಗಂಟೆಯ ಅವಧಿಯ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಎಂದು ಐನೂರರ ಟಿಕೇಟ್ ತೆಗೆದು ಒಳ ಹೊದರೆ ಗಾಯಕರು ವೇದಿಕೆ ಏರುವಾಗಲೇ ೭ ಘಂಟೆಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆನಂತರ ಶ್ರುತಿ ಹಿಡಿಯುವುದು.. ಸ್ವಗತವಾದ ಮಾತುಗಳು ಕಲಾವಿದರ ಪರಿಚಯ ಹೀಗೆ ಕಾಲು ಘಂಟೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಕಳೆದು ಕೊನೆಗೆ ೭.೩೦ಗೆ ಸಂಗೀತ  ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ನಿಜವಾಗಿ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಆರಂಭವಾದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಅಮೋಘವಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರೇಕ್ಷಕರು ಸಂಗೀತ ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ತೇಲಾಡಿ ಮತ್ತೆ ಪುನಃ ಮುಳುಗುತ್ತಾರೆ. ಇದರ ಮದ್ಯೆ ಖೆಮ್ಮುತ್ತಾ  ಗಂಟಲು ಸರಿ ಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು.. ಶ್ರುತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆಂದೇ ಒಂದಷ್ಟು ಅವಧಿ ಹಾಗೆಯೇ ಕಳೆದಿರುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಗೆ ೮.೩೦ ಆಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಧ್ಯನ್ಯವಾದ ಹೇಳುತ್ತಾ ಮಂಗಲ ಗೀತೆಯನ್ನು ಹಾಡಿ ೮.೪೫ಕ್ಕೆ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಮುಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಕೆಲವೊಂದು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಹೀಗೂ ಇರುತ್ತದೆ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದ ಗಾಯಕನೊಬ್ಬನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ.. ಒಂದು ತಿಂಗಳ ಮೊದಲೇ ನಗರದ ತುಂಬೆಲ್ಲ ಆತನ ವಿವಿಧ ಭಂಗಿಯ ವಾಲ್ ಪೋಸ್ಟರ್ ಕಟೌಟ್ ಗಳು ರಾರಾಜಿಸುತ್ತವೆ. ಸಾಯಂಕಾಲ ಆರುಘಂಟೆಯಿಂದ ಹತ್ತರವರೆಗೆ ಎಂದು ಜಾಹಿರಾತು ಬೇರೆ. ಒಂದು ತಂಡವಾಗಿ ಬರುವ ಈ ಸಂಗೀತಗಾರನ  ಈ  ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ, ಆರಂಭದಲ್ಲಿ  ಅದಾವುದೋ ಅಷ್ಟೇನು ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಿಲ್ಲದ  ಗಾಯಕರಿಂದ  ಅಥವಾ ಶಿಷ್ಯವರ್ಗಗಳಿಂದ  ಗಾಯನ ಕೂಡಿರುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಘಂಟೆಯಷ್ಟು ತಡವಾಗಿ ಬರುವ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ  ಕಲಾವಿದ ಬರುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರೆಲ್ಲ ಅಷ್ಟು ತಡವಾದ ಸಂಕಟವನ್ನೇಲ್ಲ ಮರೆತು ಬಿಡುತ್ತ,  ಆತನ ಅಮೋಘ ಗಾಯನಕ್ಕೆ ಮನಸೋಲುತ್ತಾರೆ. ಕೇವಲ ಒಂದು ಗಂಟೆಯಷ್ಟೇ ಆ ಗಾಯಕ ಹಾಡಿ ತನ್ನ ಬೇಡಿಕೆಯ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಷ್ಟಕ್ಕೆ ಗಾಯಕ ಮತ್ತು ಆತನ ತಂಡ ಕೆಲವು ಲಕ್ಷಗಳಷ್ಟನ್ನು ಜೇಬಿಗಿಳಿಸಿರುತ್ತದೆ. ಕಲೆ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿಕೊಂಡು ವಾಣಿಜ್ಯಮಯ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಜತೆಗೇ ಕಲಾರಾಧನೆ ಮತ್ತು ಕಲಾಸೇವೆಯ ತೋರ್ಪಡಿಕೆ ಬೇರೆ.

ಇದನ್ನೆಲ್ಲ ಗಮನಿಸುವಾಗ ಒಂದು ರೀತಿಯ ಹತಾಶೆಯ ಭಾವ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮೂಡುತ್ತದೆ. ಕಲಾಸೇವೆಯ  ವಾಣಿಜ್ಯ ರೂಪ ಅಲ್ಲಿ ಕಂಡರೆ ಇಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿರುವ ಕಲಾಸೇಯ ಆಳ ಅರಿವಾಗಬೇಕಾದರೆ ಆ ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಯೋಚಿಸಬೇಕು.  ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ  ಆರಂಭದಿಂದ ತೊಡಗಿ ಅಂತ್ಯದವರೆಗೂ, ರಾತ್ರಿಯಿಂದ ಬೆಳಗ್ಗಿನವರೆಗೆ, ಕೆಲವೊಂದು ಸಲ ಹಲವಾರು ಘಂಟೆಗಳ ಕಾಲ ರಂಗವನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತ ಒಟ್ಟು ಪ್ರದರ್ಶನದ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ಹೆಗಲಿಗೇರಿಸಿ ಎಲ್ಲವನ್ನು ನಿಭಾಯಿಸುತ್ತ ಹಾಡುವ ಭಾಗವತರು ಚಪ್ಪಾಳೆ ಗಿಟ್ಟಿಸುವುದು ಕೆಲವು ಹಾಡುಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ...!!!  ತುಣುಕು ಪದಗಳು, ಸ್ತುತಿಪದಗಳು, ಕಿಸೆ ಪದಗಳು ಪ್ರಸಂಗ ಪುಸ್ತಕದ ಹಲವು ಪದಗಳು ಪ್ರದರ್ಶನ ಒಟ್ಟು ಯಶಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಹಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನದ ನಡೆ ಮಾತ್ರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಯಕ್ಷಗಾನದ ಅವಧಿಯ ನಾಲ್ಕೈದು ಘಂಟೆಗಳ ಹೊತ್ತು ಅದೆಷ್ಟೋ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಹಾಡುವ ಇವರ ಕೆಲಸ ಗಿನ್ನಿಸ್ ದಾಖಲೆ ಸೇರಿಸುವಷ್ಟು ಅರ್ಹವಾಗಿರುತ್ತದೆ.  ಅನ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಕಲಾವಿದರಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದಲ್ಲಿ ಇವರ  ಕಲಾಸೇವೆಯ ಪ್ರಾಮಾಣೀಕತೆಗೆ ಸಿಗುವ  ಅಲ್ಪ ಸಂಭಾವನೆ ಮಾತ್ರ ನಿಜಜೀವನದಲ್ಲಿ ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಹಿರಿದಾದ ಕಲಾಸೇವೆಯಾಗಿ ಭಾಸವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೇ? ಹಾಡುವ ಭಾವ ಪ್ರವೃತ್ತಿ  ಹೇಗೂ ಇರಲಿ ಅಷ್ಟೋಂದು ಅಸಂಖ್ಯ ಪದಗಳನ್ನು ಹಾಡುವಾಗ ಗಮನ ಹರಿಸದೆ ಹಾಗೆಯೇ ಬಂದು ಹೋಗುವಪದಗಳಲ್ಲೂ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವಿರುತ್ತದೆ. ಯಾವುದೇ ಪ್ರತಿಫಲವಿಲ್ಲದೆ ಶುದ್ದವಾಗಿ ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕಾಗಿಯೇ  ಹಾಡುವ ಪದಗಳತ್ತ ಒಂದು ಸಲ ಗಮನ ಹರಿಸಿ ಚಪ್ಪಾಳೆ ಹಾಕದಿದ್ದರೆ ಹೇಗೆ ಹೇಳಿ?

ಚಪ್ಪಾಳೆಯನ್ನು ಮಾನದಂಡವನ್ನಾಗಿ ನೋಡುವುದು ಔಚಿತ್ಯವಲ್ಲವಾದರೂ ಹಲವಾರು ಪದಗಳನ್ನು ಕೇಳುವಾಗ ಒಂದು ವರ್ಗೀಕರಣದ ಕಲ್ಪನೆಯುಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ಪದಗಳು ಅತ್ಯಮೋಘವಾಗಿ ಆಲಾಪಿಸಿ,ಕೆಲವು ಸಲ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ ಕರತಾಡನಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಹಾಡಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಅವುಗಳು ಪ್ರಶಂಸೆಯನ್ನು ಪಡೆದಾಗ ಉಳಿದವುಗಳು ಕಳಪೆಯೆಂದೆನಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆ ಪದಗಳ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಗಮನ ಅಷ್ಟಾಗಿ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ನಿಜಕ್ಕಾದರೆ ಆ ಪದಗಳನ್ನು ಅಸ್ವಾದಿಸುವ ರೀತಿಯೇ ಬೇರೆಯದಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಒಂದು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಪದಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾ ಹೋದಂತೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಪದಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ ಅವುಗಳು ಚಪ್ಪಾಳೆ ಗಳಿಸದೇ ಇದ್ದರೂ ಅವುಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಮತ್ತು ಗುನು ಗುನಿಸುತ್ತಾ ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸು ಅದರ ಆಲಾಪನೆಯ ಉಯ್ಯಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಜೋಕಾಲಿಯಾಡುತ್ತದೆ. ಅಂತಹ ಕೆಲವು ಪದಗಳೇ ಎಷ್ಟು ಗಮನಾರ್ಹ  ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿ  ಆ ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದಾಗ ಆಗುವ ಅನಂದವೇ ಬೇರೆ. ಒಂದು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಪದಗಳೇ ಜೀವಾಳ. ಇಂತಹ ಕೆಲವು ಪದಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೇಳಬಹುದು. ಈ ಪದಗಳು ಎಷ್ಟು ಮಧುರವಾಗಿ ಇದೆ. ಮನಸ್ಸಿಟ್ಟು ಕೇಳಿದಾಗ ಮತ್ತದೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮೊಳಗುತ್ತ ಇರದೇ ಇದ್ದರೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿ. ಸ್ವಾರಸ್ಯವೆಂದರೆ ಇವುಗಳು ಯಾರೂ ಗಮನ ಹರಿಸದ ಪದಗಳು. ಅರ್ಥಾತ್ ಚಪ್ಪಾಳೆ ಇಲ್ಲದ ಪದಗಳು. ನಿಮಗೆ ಹೇಗೆ ಅನ್ನಿಸುತ್ತದೆ?

                  

ಆಶುಗಾನ ಯಕ್ಷಗಾನ

ಕರ್ಣಾವಸಾನ ಎಂಬ ಎರಡು ಧ್ವನಿಸುರುಳಿಗಳಿರುವ ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನು ಕೇಳದ ಯಕ್ಷಗಾನ ಅಭಿಮಾನಿಗಳು ಬಹಳ ಅಪರೂಪ. ಪದ್ಯಾಣ ಮತ್ತು ಹೊಳ್ಳರ ಮಾಸ್ಟರ್ ಪೀಸ್ ಎನ್ನಬಹುದಾದ ಭಾಗವತಿಕೆ ಮತ್ತು ಶೇಣಿಯವರ ಅದ್ಭುತ ಅರ್ಥಚಿತ್ರಣವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಯಕ್ಷಗಾನ ಕ್ಯಾಸೆಟ್ ಅದು. ಅದರಲ್ಲಿ ಕರ್ಣನ ಸಾರಥಿ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗಿ ರಥವು ವಸುಂಧರೆಯಲ್ಲಿ ಕುಸಿದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಶೇಣಿಯವರು ತಮ್ಮ ಎಂದಿನ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಕರ್ಣನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳುವುದನ್ನು ಹಲವು ಬಾರಿಕೇಳಿದ್ದೇನೆ. ಒಂದು ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯ ಪಂಚಾಂಗವನ್ನು ಹಾಗಿ ಅದರಲ್ಲೇ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯ ಸುಂದರ ಮಹಲನ್ನು ಕಟ್ಟುತ್ತಾ ಪಾತ್ರ ಪೋಷಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಆ ದೃಶ್ಯ ಚಿತ್ರಣವನ್ನು ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಟ್ಟುವಂತೆ ಕೇವಲ ಮಾತುಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲೇ ತುಂಬಿಸುವ ಶೇಣಿಯವರ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಮರೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವೇ? “ ಸಾರಧಿ ಬಿಟ್ಟು ಹೋದ .  ಯುದ್ದ ಮಾಡ್ತಾ ಇದ್ದಹಾಗೇನೇ ರಥದ ಗಾಲಿಗಳು ನೆಲದಲ್ಲಿ ಹೂತು ಹೋದ  ಅನುಭವಾಯಿತು” ಎಂದು ಸನ್ನಿವೇಶವನ್ನು ಮಾತುಗಾರಿಕೆಯನ್ನೂ ಅರ್ಧದಲ್ಲೇ ಆರಂಭಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಸನ್ನಿವೇಶದ ಮತ್ತು ಮಾತುಗಾರಿಕೆಯ ಆರಂಭಕ್ಕೆ ಬರುವ ಶೇಣಿಯವರ ವಿಶಿಷ್ಟ ಶೈಲಿ ನಾವು ಯಕ್ಷಗಾನ ಅಭಿಮಾನ ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡದ್ದಕ್ಕೆ ಸಾರ್ಥಕವೆನಿಸುವಹಾಗೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ.

 “ಶಿವನೇ ..ಸಾರಧಿ ಬಿಟ್ಟು ಹೋದ .  ಯುದ್ದ ಮಾಡ್ತಾ ಇದ್ದಹಾಗೇನೇ ರಥದ ಗಾಲಿ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಹೂತು ಹೋದ  ಅನುಭವಾಯಿತು. ಕುದುರೆಗಳು ಎಷ್ಟು ಕಷ್ಟ ಪಟ್ಟು ಮೇಲಕ್ಕೆ ರಥವನ್ನು ಎಳೆದರೂ  ಕೂಡ ಅಲುಗಾಡುವುದಿಲ್ಲ ರಥ. ಕುದುರೆಗಳು ಆಯಾಸಗೊಂಡಿದ್ದಾವೆ. ಛೇ...ಹೂಂ.. ದೈವದ ಮುನಿಸು. ದೈವಾನುಗ್ರಹ ಇಲ್ಲ.  ಶಿವನೇ... ಅಂತ ನಾನು ಉದ್ಗರಿಸಬಹುದೇ ಹೊರತು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಆ ಕಡೆಗೇ ಅನುಗ್ರಹ ಮಾಡಿದ. ಪಾಶುಪತ ಶರ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ನೀಡಿ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಯೋಧನೂ ಇದಿರಾಗುವುದಕ್ಕಿಲ್ಲ  ಅಂತ ಮಾಡಿ ತೋರಿಸಿದ ಮೇಲೆ  ಶಿವನು ಕೊಟ್ಟ ಪಾಶುಪತ ಶಕ್ತಿ  ಯಾವನ ಸ್ವಾಧೀನ ಇದೆಯೋ  ಅವನ ಮುಂದೆ ಶಿವಾನುಗ್ರಹ ನನಗುಂಟು  ಅಂತ ಅಂದರೆ ಮೂರ್ಖತನ. ಕೃಷ್ಣಸ್ತು  ಭಗವಾನ್ ಸ್ವಯಂ. ಕೃಷ್ಣ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ  ಅರ್ಜುನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸ್ತಾನೆ ಅಂತ ಸರ್ಪಾಸ್ತ್ರ ತಪ್ಪಿ ಹೋದದ್ದೇ ಉಧಾಹರಣೆ. ರಕ್ಷಿಸ್ತಾನೆ., ಮತ್ತೇ ಯಾವ ದೇವರಪ್ಪಾ?  ನಮಗಿರುವುದು ನಾವು ನಂಬಿದಂತಹ  ಈ   ಸ್ಥಿರೆ. ಆದಂತಹ ಭೂಮಿ.  ಕ್ಶತ್ರಿಯರಿಗೆ ಇವಳು ಸ್ಥಿರೆಯೆ. ಈ ಯುದ್ದಕ್ಕೆ ವಿಷಯವೇ  ಈ ಭೂಮಂಡಲದ ಆಢಳಿತ. ರಣದ ಅಭಿಮಾನೀ ದೇವತೆಯೇ ಇವಳು.  ಅವಳೇ ಮುನಿದಳು. ನನ್ನ ದುಡಿಮೇ ಯಾವನಿಗಾಗಿಯೋ ಆ ಕೌರವನಿಗೆ ಈ ಮಣ್ಣು ಮುನಿಲಿಲ್ಲಾಂತ ಆದರೆ ಕೆಸರಿಲ್ಲದೇ ಇದ್ದಂತಹ ಈ ರಣ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ರಥದ ಗಾಲಿಯನ್ನೇ ಭೂಮಿ ಕಚ್ಚಿ ಹಿಡಿದದ್ದು ಅಂತ ಅಂದ್ರೆ ಕೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಹೂತು ಹೋದದ್ದಲ್ಲ. ಮಾತುಂಟು ಹಾವು ಕಚ್ಚಿದರೆ ಔಷಧಿ ಇದೆ ಮಣ್ಣು ಕಚ್ಚಿದರೆ? ಹಾ ದೈವ ವಿಹೀನ  ಕರ್ಣನಲ್ಲ.. ಕರ್ಣನಲ್ಲ. ದೈವವಿಹೀನಲ್ಲಾ ನೃಪತಿ. ಕೌರವೇಶ್ವರ..... ಏನು ಮಾಡಲಿ?  ಅದರೆ ಒಂದು ಆಶೆ ಇತ್ತು.  ಸರ್ವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿ ಕೊನೆಯ ಉಸಿರಿನವರೆಗೂ ಹೋರಾಟ ಮಾಡಬೇಕು ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ.  ಯುದ್ದದ ಜಯಾಪಜಯವಲ್ಲ  ಆದರೆ ಈ ಊನ ಬಂದದ್ದರಿಂದ  ಸಮ ಭಟನಾಗಿ ಯುದ್ದ ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲದೇ ಹೋಯಿತಲ್ಲ.  ಏನು ಮಾಡುವುದು. ಈಗ?   ಮಾಡುವುದೇನು..??  ?   ಮಾಡುವುದೇನು..??   ಈ ರಥದಿಂದ ಕೆಳಕ್ಕೆ ಧುಮುಕುತ್ತೇನೆ”.

ಈ ಸ್ವಗತವಾದ  ಮಾತುಗಾರಿಕೆ ಕೇಳುವಾಗ ಯಾವುದೇ ಕಾವ್ಯದ ಸುಂದರ ಕಲ್ಪನೆಗೆ ಮಿಗಿಲಾಗಿ ತೋರುವುದಿಲ್ಲವೇ? ಒಂದು ಕಾವ್ಯವೋ ಕಥೆಯೋ ಸಾಹಿತಿಯಿಂದ ರಚಿಸಲ್ಪಡುವಾಗ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಹಲವು ಬಾರಿ ಅದು ತಿದ್ದು ಪಡಿಗೆ ಒಳಗಾಗಿ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಕಾವ್ಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಹಿರಂಗ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವ ಯೋಜನೆಯ ಯಾವುದೇ ತಿದ್ದುಪಡಿಗೆ ಅವಕಾಶವಿಲ್ಲದಂತೆ ಏಕಾ ಏಕಿಯಾಗಿ ಪ್ರಕಟಗೊಳ್ಳುವುದು ಅದೇನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರತಿಭೆಯೆ? ಕೌರವನಿಗೆ ಮುನಿದ ಭೂಮಿ, ಆ ಭೂಮಿಗಾಗಿ ಹೋರಾಟ,  ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಅದರ ಪ್ರಭಾವ ಕರ್ಣನಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು.ಹಂದರ ಹಂದರವಾಗಿ ಆ ಚಿತ್ರಣವನ್ನು ಮನ ಮುಟ್ಟುವಂತೆ ಕ್ಷಣ ಮಾತ್ರದಲ್ಲೇ ಅನಾವರಣಗೊಳಿಸುವುದು, ನಿಜಕ್ಕಾದರೆ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಅರಿವಿರುವರು ಮಹಾ ಪುಣ್ಯವಂತರು ಅಂತ ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ಬಹುಷಃ ಬೇರೆಯಾವುದೇ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಈ ಬಗೆಯ ಒಂದು ನಿರ್ಮಾಣವಿರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನೆ ಹಾಡಿ ಹೊಗಳಿ ಅದಕ್ಕೆ ವಿಶ್ವವ್ಯಾಪಿ ಮನ್ನಣೆ ಸಿಗುತ್ತಿತ್ತು. ಇಂದು ಹಲವು ಕಾವ್ಯ ಕೃತಿಗಳು ಸಾಹಿತಿಗಳು ಜ್ಞಾನ ಪೀಠದಂತಹ ಮನ್ನಣೆಗೆ ಪಾತ್ರವಾಗುವಾಗ ಇದರ ಮುಂದೆ ಅವೆಲ್ಲ ಸಾಮಾನ್ಯ ಎಂದೆನಿಸುತ್ತದೆ.  ನಿಜಕ್ಕೂ ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಸಿಗಬೇಕಾದ ಮನ್ನಣೆ ಸಿಗಬೇಕಾದ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಿಗೆ ವಿಭಾಗಗಳಿಗೆ ದಕ್ಕಲಿಲ್ಲವಲ್ಲ ಎಂದು ಖೇದವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅಶು ಕವಿತ್ವ ಎಂಬುದು ಒಂದು ಅದ್ಭುತ ಪ್ರತಿಭೆ. ಎಲ್ಲೆಂದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದರ ಪರಿಮಿತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಕವಿತೆ ಹುಟ್ಟಿದರೆ ಅದು ಅಶು ಕವಿತ್ವವಾಗುತ್ತದೆ. ನಿಂತ ನಿಲುಮೆಯಲ್ಲೆ ಬಗೆ ಬಗೆಯ ಸ್ವಕಲ್ಪನೆಗೆ ರೂಪಕೊಟ್ಟು ಅದನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುವ ಕಲೆ ಅದು ಕವಿಯ ಕವಿತಾ ರಚನೆಗೆ  ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಾಗಿಲ್ಲ. ಅಶು ಭಾಷಣ ಇತ್ಯಾದಿ ಹಲವು ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದರೂ ಈ ಅಶು ಕಲೆ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು  ಪ್ರಯೋಗಕ್ಕೆ ಬರುವುದು ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ. ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಬರುವಾಗ ತೆಂಕುತಿಟ್ಟು ಇದನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಅಧಿಕವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡಿದೆ ಎನ್ನಬಹುದು.

ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಬರವಣಿಗೆ ಅಥವಾ ಲಿಪಿರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರುವುದು ಪ್ರಸಂಗ ಪುಸ್ತಕ ಮಾತ್ರ. ಅದರಲ್ಲಿ ಛಂದೋಬದ್ದವಾಗಿ ಹಲವು ಪದಗಳು ಕಾವ್ಯ ರೂಪದಲ್ಲಿದ್ದು ಪ್ರಸಂಗದ ಚೌಕಟ್ಟು ಮಾತ್ರವೇ ಇಲ್ಲಿಂದ ರೂಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ.ಉಳಿದ ಎಲ್ಲಾ ಅಂಗವೂ ಅಶುಕವಿತ್ವದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ರಂಗದ ಮೇಲೆ ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಸೋಜಿಗ. ಪ್ರಸಂಗದ ಪುಸ್ತಕದ ಪದಗಳು ಹಿಮ್ಮೇಳ ಕಲಾವಿದರಿಗೆ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಭಾಗವತರಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡು ಒಂದು ಬಗೆಯ ಅಶುಕಾವ್ಯದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತುತಗೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಯಕ್ಷಗಾನ  ಬಹಳವಾಗಿ ಅಶು ಕಾವ್ಯದ ಸಾಮಾರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ. ಪಾತ್ರಧಾರಿಯಿಂದ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯಿಂದ  ಮೊದಲ್ಗೊಂಡು ಸಮಗ್ರವಾಗಿ ಇಷ್ಟು ಬೃಹತ್ ರೂಪದಲ್ಲಿ ರಂಗದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಕಟಗೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಾಕಾರ ಬೇರೆ ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಸಿನಿಮಾ ನಾಟಕ ಅಥವಾ ಇನ್ಯಾವುದೇ ಕಲಾಪ್ರಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಅದರ ಸೃಷ್ಟಿಗೆ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಯಾವುದೋ ಪ್ರತಿಭೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿರುತ್ತದೆ. ಯಾರೋ ಬರೆದ ಸಂಭಾಷಣೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಿ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ ಶಿಳ್ಳೆ ಚಪ್ಪಾಳೆ ಗಿಟ್ಟಿಸುವುದು ಯಕ್ಷಗಾನದ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯ ಮುಂದೇ ಎನೂ ಅಲ್ಲ ಅಂತ ಅನ್ನಿಸಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಯಾರೋ ಬರೆದ ಸಂಭಾಷಣೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ರಂಗದ ಮೇಲಿನ ಕಲಾವಿದನೇ  ಹೇಳಿದನೆಂದು ಆರಾಧಿಸುವ ಅಭಿಮಾನಿಸುವುದನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಅವೆಲ್ಲ ಯಕ್ಷಗಾನ ಅಭಿಮಾನಿಗೆ ಹುಂಬತನದ್ದು ಅಂತ ಅನ್ನಿಸಿಬಿಡುತ್ತದೆ.

ಹಲವಾರು ಪ್ರಸಂಗಗಳು ಅದು ರಾವಣ ವಧೆಯಾಗಲೀ , ವಾಲಿ ಮೋಕ್ಷವಾಗಲೀ ಯಾವುದೇ ಆದರೂ ಇಂದು ರಂಗದ ಮೇಲೆ ಕಂಡ ಹಾಗೆ ಇನ್ನೊಂದು ಬಾರಿ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಂಗ ಪುಸ್ತಕದ ಪದಗಳು ಅದೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ರಂಗದ ಮೇಲೆ ಬರುವ ಕಲಾವಿದರು ಅದೇ ಆಗಿದ್ದರು ಇಂದಿನ ಹಾಗೆ ನಾಳೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂದು ಕಂಡ ರಾಮ ರಾವಣ ನಾಳೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿ ಗೋಚರವಾಗುತ್ತದೆ. ಶೇಣಿಯವರ ರಾವಣ,  ಗೋವಿಂದ ಭಟ್ಟರ ಕೌರವ ಒಂದೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ಬಾರಿ ಪ್ರದರ್ಶಿತವಾದರೂ ಮತ್ತೂ ಮತ್ತೂ ಇನ್ನೂ ಇನ್ನೂ ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಹಾಜರಾಗುತ್ತಿದ್ದುದು ನಿನ್ನೆಯ ರಾವಣ ಅಥವಾ ಕೌರವನ ಇಂದಿನ ರೂಪ ಹೇಗಿರಬಹುದು ಎಂಬ ಕುತೂಹಲದಿಂದ. ಒಂದೇ ಪ್ರಸಂಗವಾದರೂ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಪಾತ್ರ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಹಿಮ್ಮೇಳದ ಕಲಾವಿದರು ವೈವಿಧ್ಯಮಯವಾಗಿ ರಂಗದ ಮೇಲೆ ಪ್ರತಿಭೆಯನ್ನು ಮೆರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಕೇವಲ ಒಂದಿಬ್ಬರು ಕಲಾವಿದರ ಸಾಮಾರ್ಥ್ಯವೂ ಅಲ್ಲ ಸಮಗ್ರ ಯಕ್ಷಗಾನವೇ ಇಂತಹ ಅದ್ಭುತ ಕಲಾ ರತ್ನಗಳಿಂದ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.  ಇದಕ್ಕೆ ಪೂರ್ವ ಯೋಜನೆ ಎನೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ರಂಗದ ಮೇಲೆ ಏನು ಸಾಕಾರಗೊಂಡಿತೋ ಅದು ಆ ದಿನದ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಆ ಕ್ಷಣದ ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಯೋಚಿಸಿದಂತೆ ಇವೆಲ್ಲ ಅದ್ಭುತ ಎಂದೆನಿಸುವುದಿಲ್ಲವೆ? ನಮ್ಮ ಕಲೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಅಭಿಮಾನ ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಒಂದು ಹೆಮ್ಮೆ ಎಂದೆನಿಸುತ್ತದೆ.  

ಸಿನಿಮಾ ನಾಟಕಗಳಂತೆ ಬಿಟ್ಟ ರೀಲನ್ನು ಪುನಹ ಬಿಟ್ಟುಬಿಡುವ ಎಕತಾನತೆ ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಅಪರೂಪ. ಇಂದಿನ ಪಾತ್ರಗಳು ನಾಳೆ ಬೇರೆಯೇ ಆಗಿ ರಂಗದ ಮೇಲೆ ವಿಜ್ರಂಭಿಸುತ್ತವೇ. ಯಾವುದು ಉತ್ತಮ ಎಂಬ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರದಲ್ಲೇ ತಲ್ಲೀನವಾಗುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ. ಪೌರಾಣಿಕ ಪ್ರಸಂಗಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ  ಈ ವೈವಿಧ್ಯತೆ  ಇರುವುದು ಮತ್ತೊಂದು ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ. ಒಂದು ಯಕ್ಷಗಾನ ಅದು ಯಾವುದೇ ಪ್ರಸಂಗ ಆಗಿರಲಿ ಅದಕ್ಕೆ ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಬಂದ ಒಂದು ಸಂಪ್ರದಾಯ ಇರುತ್ತದೆ ಅದು ಚೌಕಟ್ಟು ಮಾತ್ರ. ಭಾಗವತರ ಚಿಂತನೆಗೆ ಪೂರಕವಾಗಿ ಒಳಗಿನ ಹೂರಣ ತುಂಬಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಪೂರ್ವ ತಯಾರಿ ಏನೂ ಇರದೆ.. ಯಕ್ಷಗಾನ ನಡೆಯುವ ಮೊದಲು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಭಾಗವತರಲ್ಲಿ ಬಂದು ವೇಷಧಾರಿ ಪ್ರಸಂಗ ನಡೆಯನ್ನು ಕೇಳುವ ಪರಿಪಾಠ ಮಾತ್ರ ಇರುತ್ತದೆ. ಭಾಗವತರನ್ನು ಹೊಂದಿಕೊಂಡು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಪ್ರಸಂಗ ನಡೆ ಬದಲಾಗುವುದೂ ಇದೆ. ಅದರೆ ಅದೆಲ್ಲ ಬಹಳ ಅತ್ಯಲ್ಪ ಪೂರ್ವ ತಯಾರಿ. ಯಾವ ಪದ ಯಾವ ರಾಗದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಹಾಡಬೇಕೆನ್ನುವ ಪೂರ್ವ ತಯಾರಿ ಇಲ್ಲದೆ ರಂಗದ ಮೇಲೆಯೆ ಅದನ್ನು ಆಗ ತೋಚಿದಂತೆ ಹಾಡುತ್ತಾರೆ. ವೇಶಧಾರಿಗಳೂ ಹಾಗೆ ಯಾವುದೇ ಪೂರ್ವ ತಯಾರಿ ಇಲ್ಲದೆ ವ್ಯವಹರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪೂರ್ಣ ರಾತ್ರಿಯ ಅವಧಿಗೆ ಬೃಹತ್ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಆಶು ಕವಿತ್ವ ರಂಗದಲ್ಲಿ ಸಾಕಾರಗೊಳ್ಳುವುದು ಅದು ಅಷ್ಟು ಸುಂದರವಾಗಿ ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ.

ಆದರೂ ವ್ಯವಸಾಯೀ ಮೇಳಗಳ ನವ್ಯ ಪ್ರಸಂಗಗಳು ಇದಕ್ಕೆ ಅಪವಾದ. ಪೌರಾಣಿಕ ಆಧಾರಿತ ಪ್ರಸಂಗಗಳಾದರೂ ಕೆಲವೊಂದು ಸಲ ಬಿಟ್ಟ ರೀಲು ಸುಂದಿಟ್ಟು ಅದನ್ನೆ ಪುನಃ ಬಿಡಿಸುವ ಪರಿಪಾಠ ಇನ್ನೂ ಇದೆ. ಬಗೆ ಬಗೆಯ ಪ್ರಯೋಗಗಳಿಗೆ ಒಳಗಾದ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥಾನಕಗಳ ಮೂಲಕ  ಅದೇ ಸವಕಲುತನವನ್ನೇ ತೆರೆದಿಡುತ್ತ  ವ್ಯವಸಾಯಿ ಮೇಳಗಳು ಯಶಸ್ವೀ(!!!)  ತಿರುಗಾಟವನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತವೆ. ಕಾರಣಗಳು ಯಾವುದೇ ಇರಲಿ ಆದರೆ ನಿಜವಾದ ಅಪ್ಪಟ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಅಭಿಮಾನಿ ಈ ಏಕತಾನತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಮಡಿವಂತನೇ ಅಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಅದುದರಿಂದಲೇ ಇರಬೇಕು ಹೆಚ್ಚಿನ ಎಲ್ಲ ತೆಂಕು ತಿಟ್ಟಿನ ವ್ಯವಸಾಯಿ ಮೇಳಗಳು ತಮ್ಮ ತಿರುಗಾಟವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿವೆ. ಬಹುಶಃ ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ ಕೊರತೆ ಉಂಟಾಗಲೂ ಇದೂ ಒಂದು ಕಾರಣವಾಗಿರಲೂ ಬಹುದು. ಈಗಲೂ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಉತ್ತಮ ಪೌರಾಣಿಕ ಯಕ್ಷಗಾನಗಳಿಗೆ ಸಹೃದಯ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ ಕೊರತೆ ಅಷ್ಟಾಗಿ ಇಲ್ಲ ಅಂತ ಅನ್ನಿಸುತ್ತದೆ.