ದೈತ್ಯ ಪ್ರತಿಭೆಯ ಸೌಮ್ಯ ಕಲಾವಿದ ಪೂಕಳ ಲಕ್ಷ್ಮೀನಾರಾಯಣ ಭಟ್ಟ

ಅದು ಸುಮಾರು ಎಪ್ಪತ್ತರ ದಶಕದ ಸಮಯವಿರಬಹುದು.  ಪೈವಳಿಕೆ ಗ್ರಾಮದ ಚೇವಾರು ಎಂಬ ಹಳ್ಳಿ ಆವಾಗ ಅದು ಕುಗ್ರಾಮವೇ ಸರಿ. ಅಲ್ಲೊಂದು ಶಾಲೆ. ಆ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಅದೊಂದು ವಾರ್ಷಿಕೋತ್ಸವ. ಹಳ್ಳಿಯ ಶಾಲಾ ವಾರ್ಷಿಕೋತ್ಸವ ಎಂದರೆ ಕೇಳಬೇಕೆ. ಅರ್ಧರಾತ್ರಿಯಿಂದ ನಂತರ ಯಕ್ಷಗಾನ ಬಯಲಾಟ. ಅಂದು ಕರ್ಣಾವಸಾನ ಪ್ರಸಂಗ. ಊರ ಪರವೂರ ಕಲಾವಿದರು ಸೇರಿ ನಡೆಸುವ ಆಟ. ಹಾಗೋ  ಹೀಗೋ  ಚಿರಪರಿಚಿತ ಮುಖಗಳೇ ಚೌಕಿಯೊಳಗೆ ನುಗ್ಗಿದರೆ ಮತ್ತೆ ರಂಗಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶ ಮಾಡಿದಾಗ  ನಮಗೆ ತೀರ ಅಪರಿಚಿತರಾಗಿ ವಿಸ್ಮಯದ ಭಾವೋತ್ಕರ್ಷವನ್ನು ತುಂಬಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ನಾವು ಮಕ್ಕಳು ಹಲವರು,  ಅವರೋ ಇವರೋ ಅಂತ ಚರ್ಚೆ ಮಾಡುವುದಿತ್ತು. ದೇವಕಾನ ಮಾಷ್ಟ್ರು, ಮುಂಜೂಣಿಯಲ್ಲಿ ವೇಷಗಾರರಾಗಿದ್ದರೆ ಚೆಂಡೆಯ ಕಮ್ತಿ ಯವರು ಹಿಮ್ಮೇಳದ ಪ್ರಧಾನ ಅದ್ವರ್ಯುವಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದರು.   ವೇದಿಕೆಯಲ್ಲಿ  ಅದುವರೆಗೆ ಯಾವುದೋ ತುಳು ನಾಟಕ ಆಗಿರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರು ಬಹುಪಾಲು ನಾಟಕದ ಕೊನೆಯ ದೃಶ್ಯ ಅವಸಾನವಾಗುವುದನ್ನೇ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಊರಿನವರೇ  ವರ್ಷಕ್ಕೆ ನಾಟಕದಲ್ಲಿ  ಒಂದು ಸಲ ಬಣ್ಣ ಹಚ್ಚುವ ಕಾರಣ ಹಲವು ಸಲ ನಾಟಕವನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಉದ್ದ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಈ ನಡುವೆ ಕೆಲವರು ಚೌಕಿಯಲ್ಲಿ  ಇಣುಕಿ ನಾಟಕದ ವೇಷ ಇನ್ನೂ ಬಾಕಿ ಉಂಟಾ?  ಎಂದು ದುರುಗುಟ್ಟಿ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅದು ನಾಟಕದ ಮೇಲಿನ ದ್ವೇಷವಲ್ಲ. ಬದಲಿಗೆ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಮೇಲಿನ ತುಡಿತ.

ಛಾಯಾ ಚಿತ್ರ ಕೃಪೆ ಕಟೀಲು ಸಿತ್ಲ ರಂಗನ ರಾವ್

ನಾಟಕದ ಕೊನೆಯ ದೃಶ್ಯ ಕಳೆದು ಪರದೆ ಎಳೆದು ಒಂದಷ್ಟು ಹೊತ್ತು ವಿರಾಮ. ಹಲವರು ಅಲ್ಲೇ ಶಾಲೆಯ ಜಗಲಿಯ ಬದಿಗೆ ಹಾಕಿದ್ದ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಕ್ಯಾಂಟೀನ್ ಗೆ ಧಾವಿಸಿ ಅವಲಕ್ಕಿ ಪೋಡಿ ಚಹ ಸವಿದು ಉತ್ಸಾಹ ಏರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ತುಸು ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲೇ ಕರ್ಣಾವಸಾನ ಪ್ರಸಂಗ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಅರ್ಜುನ ಕರ್ಣ ಯುದ್ದಕ್ಕೆ ಹೊರಡು ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಪ್ರವೇಶ ಮುಗಿದು ಎಲವೋ ಸೂತನ ಮಗನೇ ಎಂಬ ಪದದೊಂದಿ ಪರಸ್ಪರ ಹೊಕೈ ಆರಂಭವಾಗೇ ಬಿಟ್ಟಿತು. ಅಬ್ಬ ಅದೇನು ಅಬ್ಬರ....ಅದೇನು ರಣೋತ್ಸಾಹ. ನಿಜಕ್ಕೂ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತ ಅನುಭವ. ಬಾಲ್ಯದ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಅದಾವ ಪ್ರಭಾವ ಅದು ಗಾಢವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಈಗಲೂ ಕರ್ಣಾವಸಾನ ಎಂಬ ಪ್ರಸಂಗ ಕೇಳಿದರೆ ನನಗೆ ಮೊದಲು ನೆನಪಾಗುವುದು ಚೇವಾರು ಶಾಲೆಯಲ್ಲಾದ ಆ ಯಕ್ಷಗಾನ ಬಯಲಾಟ. ಅಂದು ಅರ್ಜುನನಾಗಿ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣ ಭಟ್ ದೇವಕಾನ (ದೇವಕಾನ ಮಾಷ್ಟ್ರು) ಆಗಿದ್ದರೆ ಕರ್ಣನಾಗಿ ಶ್ರೀ ಪೂಕಳ ಲಕ್ಷ್ಮೀನಾರಾಯಣ ಭಟ್ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರ ಪ್ರವೇಶ ಮಾಡಿದ್ದರು. ಇಂದಿಗೂ ಪೂಕಳ ಲಕ್ಷ್ಮೀನಾರಾಯಣ ಭಟ್ಟರ ವೇಷಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಂಡರೆ ಮೊದಲು ನೆನಪಾಗುವುದು ಆ ಕರ್ಣನ  ವೇಷ. ಬುಜದಗಲ ಕೈ ಅಗಲಿಸಿ ರಂಗ ತುಂಬುವ ಆ ಪ್ರವೇಶ ಆ ಕುಣಿತ ಪರಂಪರೆಯ ಯಕ್ಷಗಾನದ ರಾಜವೇಷದ ಪಡಿಯಚ್ಚು ಎಂದರೆ ತಪ್ಪಲ್ಲ.

ಛಾಯಾ ಚಿತ್ರ ಕೃಪೆ ಕಟೀಲು ಸಿತ್ಲ ರಂಗನ ರಾವ್

ಪೂಕಳದವರ ವೇಷಗಳು ಮೇಲ್ನೋಟಕ್ಕೆ ಕೇವಲ ಸೌಮ್ಯವಾಗಿ ಮಾತ್ರವೇ ಕಂಡರೂ ಪಾತ್ರೋಚಿತವಾಗಿ ಸ್ವಯಂ ಭಾವ ವೆತ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾ ಸಾಗುತ್ತದೆ.  ಮುಖವರ್ಣಿಕೆ ಅದಕ್ಕೊಪ್ಪುವ ನೇತ್ರಚಲನೆಗಳು ಅವಡುಗಚ್ಚಿ ಗಂಟಲಾಳದಿಂದ ಹೊಮ್ಮುವ ಮಾತುಗಳು ಇದು ಪಾತ್ರದಿಂದ ಪಾತ್ರಕ್ಕೆ ರಂಗದಲ್ಲಿ ಪರಿಪೂರಕವಾಗಿ ಪ್ರವರ್ತಿಸುತ್ತವೆ. ಅದನ್ನೆಲ್ಲ ಸಮನ್ವಯಗೊಳಿಸುವಂತೆ ರಂಗ ತುಂಬುವ ನಾಟ್ಯ ಇದು ಪ್ರೇಕ್ಷಕನಿಗೆ ಅದ್ಭುತವಾದ ರಸಾಸ್ವಾದನೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಯಕ್ಷಗಾನದಂತಹ ಆಶುಕಲೆಯಲ್ಲಿ ರಂಗ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಎಂಬುದು ಕಲಾವಿದನಲ್ಲಿರಬೇಕಾದ ಪ್ರಧಾನ ಅಂಶಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ತತ್ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಬೇಕಾದ ಈ ಗುಣವನ್ನು ಭಟ್ಟರಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು.

ಹಲವು ವರ್ಷದ ಹಿಂದೆ ನಮ್ಮೂರಲ್ಲಿ ಸುರತ್ಕಲ್ ಮೇಳದ ಯಕ್ಷಗಾನ ಬಯಲಾಟವಾಗಿತ್ತು. ಪ್ರಸಂಗ ಸಂಪೂರ್ಣ ನಳ ದಮಯಂತಿ. ಆವಾಗ ಆಯೋಜಕರಲ್ಲಿ ನಾನು ಕೇಳಿದ್ದೆ ಬೇರೆ ಯಾವ ಪ್ರಸಂಗವೂ   ಹೊಳೆಯಲಿಲ್ಲವೇ? ಇದೇ ರೀತಿ  ಹಲವರು ಆಗ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ವ್ಯಕ್ತ ಪಡಿಸಿದ್ದರು. ಕಾರಣವಿಷ್ಟೇ, ತೆಂಕು ತಿಟ್ಟು ಯಕ್ಷಗಾನ ಎಂದರೆ ಒಂದಷ್ಟು ಅಬ್ಬರದ ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನೇ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಒಂದೆರಡಾದರೂ ಯುದ್ದ ಚರ್ಚೆ ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಆಟ ರೈಸುವುದಾದರೂ ಯಾವಾಗ? ಇಂತಹ ಒಂದೂ ಸನ್ನಿವೇಶವೂ ನಳ ದಮಯಂತಿ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ಆಯೋಜಕರಿಗೆ ಮೇಳದ ಕಲಾವಿದರು ಧೈರ್ಯ ತುಂಬಿದ್ದರು. ಬದಲಾಗದೇ ಅದೇ ಪ್ರಸಂಗ ನಿಗದಿಯಂತೆ ನಡೆಯಿತು. ಅಂದು  ರಾತ್ರಿಯಿಂದ ಬೆಳಗಿನ ತನಕ ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಕುಳಿತಲ್ಲಿಂದ ತನ್ಮೂಲಕ  ಕದಲದೇ ಆಟವನ್ನು ನೋಡಿದ.  ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರೇಕ್ಷಕನನ್ನು ಹಿಡಿದಿಟ್ಟು ತನ್ನತ್ತ ಸೆಳೆಯುವಂತಹ ಪ್ರಸಂಗ ಪ್ರದರ್ಶನ ಕಂಡಿದ್ದರೆ ಅಂದು ಪೂಕಳ ಭಟ್ಟರ ನಳನ ಪಾತ್ರದ ದೇಣಿಗೆ ಅದಕ್ಕೆ ಬಹುವಾಗಿ ಇತ್ತು. ತಡ ರಾತ್ರಿಯವರೆಗೂ ಅಧ್ಬುತವಾದ ನಳ ಮಹಾರಾಜನ ಪಾತ್ರ,  ಭಟ್ಟರ ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿ ವೈಭವೀಕರಣಗೊಂಡಿತ್ತು.  ಮೇಳದ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳೇ ಹಾಗೆ. ಆಟದ ಕರಪತ್ರದಲ್ಲಿ ಹಲವು ದೊಡ್ಡ ಕಲವಿದರ ಹೆಸರು ಇರುತ್ತದೆ. ಆ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಂಡು ಜನ ಸಂದಣಿಯೂ ನೆರೆಯುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಹಲವು ಸಲ ಸದ್ದಿಲ್ಲದೆ ಪ್ರಚಾರವಿಲ್ಲದೆ ಕೆಲವೊಂದು ಕಲಾವಿದರು ಅದ್ಭುತವಾದ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡಿ ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಮನ್ನಣೆಯನ್ನು ಗಳಿಸಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಲಕ್ಷ್ಮೀನಾರಾಯಣ ಭಟ್ಟರು ಈ ಪಗಂಡಕ್ಕೆ ಸೇರಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಕಾರಣವಿಷ್ಟೇ ಪ್ರಚಾರ ಬಯಸದ ನಿಗರ್ವಿ ಮನುಷ್ಯ ಇವರು.

ಕೆಲವು ಸಮಯದ ಹಿಂದೆ ಇವರು ನಿರ್ವಹಿಸಿದ ಸೀತಾ ಪರಿತ್ಯಾಗದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮತ್ತು ಪಾಂಚಜನ್ಯ ಪ್ರಸಂಗದ ಸಾಂದೀಪನಿ ಮುನಿಯ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ನೋಡಿದ್ದೆ. ಇದು ಎರಡೂ ಪ್ರಸಂಗದ ಪೋಷಕ ಪಾತ್ರಗಳೇ ಆದರೂ ಭಟ್ಟರ ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಅದು ಅದ್ಭುತ ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಲಕ್ಷ್ಯವನ್ನು ಸೆಳೆದಿತ್ತು. ಪರಿತ್ಯಾಗದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪಾತ್ರ ಭಾವನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನಿಗೆ ಅದ್ವಿತೀಯ ಅನುಭವದಿಂದ ಭಾವ ಪರವಶನನ್ನಾಗಿಸಿತು. ಕಂಬನಿ ಮಿಡಿಯದ ಪ್ರೇಕ್ಶಕನೇ ಇಲ್ಲ ಎನ್ನಬಹುದು.ಬರೀ ವೀರರಸದ ಧೂಳೆಬ್ಬಿಸುವ ಪ್ರಸಂಗದಿಂದ ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಮನಗೆಲ್ಲಬಹುದು ಎಂಬುದನ್ನು ಇವರ ಪಾತ್ರಗಳು ಸುಳ್ಳಾಗಿಸುತ್ತವೆ. ವಿಪರೀತ ಕುಣಿತ ಅತಿರೇಕದ ಅಭಿನಯ ಅದಾವುದೂ ಇಲ್ಲದ ಇವರ ಪಾತ್ರಗಳು ಯುವ ತಲೆಮಾರಿಗೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನವಾಗಬಲ್ಲುದು. ಪಾಂಚಜನ್ಯದ ಸಾಂದೀಪನಿ ಮಹರ್ಷಿ ಮಗುವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ದುಗುಡವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತ ಪಡಿಸುವ ರೀತಿ ಛೇ....ತೆಂಕು ತಿಟ್ಟು ಕೇವಲ ಚೆಂಡೆ ಪೆಟ್ಟಿಗೆ ಸೋಲುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸುಳ್ಳಾಗಿಸಿತ್ತು. ಪೂಕಳ ಲಕ್ಷೀ ನಾರಾಯನ ಭಟ್ಟರಂತಹ ವೇಷಧಾರಿ ಇದ್ದರೆ ಎಂತಹ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನಾದರೂ ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು.ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯವಲ್ಲದ  ಅಧಿಕವಾಗಿ  ಅಸಡ್ಡೆಯಿಂದ ಕಾಣುವ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ತಮ್ಮ ಪ್ರತಿಭೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಿ  ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪಾತ್ರವೂ ಕಡೆಗಣಿಸುವ ಹಾಗೆ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ತೋರಿಸಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರಾಮುಖ್ಯವಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡ ಪಾತ್ರಗಳು ಇನ್ನಿಲ್ಲದಂತೆ ಇವರ ವೇಷಗಾರಿಕೆಯಿಂದ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಮೀರಿಸಿ ನಿಂತು ಬಿಡುತ್ತವೆ. ಆ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಿದರೆ  ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಇವರಿಗೆ ಸಿಗಬೇಕಾದ ಮನ್ನಣೆ ಸಿಕ್ಕಿಲ್ಲವೋ ಎಂದನಿಸುತ್ತದೆ.  ವಿಶಿಷ್ಟ ಪ್ರತಿಭೆಯ ಮೇರು ಕಲಾವಿದನಾಗಿ ಪ್ರತಿ ಪ್ರದರ್ಶನದಲ್ಲೂ ತನ್ನ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟವರು. 

ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ನಾನು ಕಂಡಂತೆ ಸೌಮ್ಯ ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಪಾತ್ರಗಳಿಗೆ ಮಾದರಿಯಾಗುವಂತಹ ಕಲಾವಿದರಿವರು. ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಉಚ್ಚಾರದಿಂದಲೂ ಸ್ಪಷ್ಟ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯಿಂದಲೂ ಎಂತಹ ಪಾತ್ರವನ್ನೂ ಗಮನಾರ್ಹವೆನಿಸುವಂತೆ ನಿರ್ವಹಿಸಬಲ್ಲರು. ಯಕ್ಷಗಾನ ಲೋಕದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಪ್ರತಿಭೆಯ ಕಲಾವಿದರು ಇವರು ಎನ್ನುವುದರಲ್ಲಿ ಅನುಮಾನವಿಲ್ಲ.

ಗುರೂಪದೇಶಂ

“ ಕಪಟ ನಾಟಕ ರಂಗ .....” ಯಾರೋ ಕಳುಹಿಸಿದ ದೃಶ್ಯ ತುಣುಕೊಂದರ ಕಡೆಗೆ ಗಮನ ಹರಿಸಿದಾಗ ಕಂಡ ಪದ್ಯ ಭಾಗವಿದು. ಇದೊಂದೇನು ಇಂದು ಯೂಟ್ಯೂಬ್ ಅಥವಾ ಇನ್ನಿತರ ಅಂತರ್ಜಾಲ ಮಾಧ್ಯಮಗಳಲ್ಲಿ ಬೇಕಾದಷ್ಟು ಇಂತಹ ದೃಶ್ಯಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯ. ಇದು ಗದಾಯುದ್ದ ಪ್ರಸಂಗದ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಯಾಥಾರ್ಥ್ಯಕ್ಕಾದರೆ ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯ ಪದ ಎನ್ನುವ ಬಳಕೆಯೇ ಸರಿಯಲ್ಲ. ಪ್ರಸಂಗದನಡೆಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪದವೂ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಜನಪ್ರಿಯ ಎಂದು ಒಂದನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವಾಗ ಪ್ರಸಂಗದ ಉಳಿದ ಕಡೆಗೆ ಗಮನ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಒಟ್ಟು ಪ್ರಸಂಗಕ್ಕೆ ಮಾಡುವ ಅಪಚಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಪದಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಗಮನ ಹರಿಸುವುದೋ ಅಥವಾ ಕಲಾವಿದನೊಬ್ಬನನ್ನು ಮಾತ್ರಾ ಗಮನ ಹರಿಸುವುದೋ ಮಾಡುವುದಾದರೆ ಅದು ಪ್ರಸಂಗಕ್ಕೆ ಎಸಗುವ ಅಪಚಾರ. ಆದರೂ ಈ ಪದವನ್ನು ಜನಪ್ರಿಯ ಪದ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರಲ್ಲಿ ಸಮಕಾಲೀನ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಒಂದು ಪದ್ದತಿ ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದು ಬಂದಿದೆ. ತಮಗೆ ಅಗತ್ಯವಾಗಿರುವ ಭಾಗವನ್ನಷ್ಟೇ ತಿದ್ದಿ ತೀಡಿ ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸುವಂತೆ ಆಯ್ದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಷ್ಟೆ ಗಮನ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಪ್ರಸಂಗದ ಆಯ್ದ ಪದಗಳಿಗೋ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳಿಗೋ  ಭಾಗವತ ನಾಗಲೀ ಕಲಾವಿದನಾಗಲೀ  ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ಮೀಸಲಾಗಿರಿಸುವುದೆಂದರೆ ಉಳಿದ ಭಾಗವನ್ನು ಅಲಕ್ಷಿಸುವುದೇ ಆಗಿದೆ. ಅಲಕ್ಷಿಸುವುದೆಂದರೆ ಅಗೌರವಿಸುವುದೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಕಲೆಯನ್ನು ಅಗೌರವಿಸುವಾಗ ಕಲಾವಿದ ಕಲವಿದಾನಗುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವೇ?

          ಕಪಟ ನಾಟಕ ರಂಗ ಎಂದು ಅಭಿನಯಿಸಿ ತೋರಿಸುವಲ್ಲಿನ ಕಾಳಜಿ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹಾಡಬೇಕು ಎಂದು ಭಾಗವತ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರೆ, ವೇಷಧಾರಿ ಹೀಗೆ ನಲಿಯಬೇಕು ಎಂದು ಬಹಳಷ್ಟು ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿರುತ್ತಾನೆ. ಭಾಗವತನ  “ ರಂಗಾ.....’ ಅಲಾಪನೆಗೆ ಕೊಳಲ ಕೃಷ್ಣನ ಭಂಗಿಯನ್ನು ನೀಡಿ ಒಂದಷ್ಟು ಕುಣಿಯುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಈ ವಿಡಿಯೋ ದೃಶ್ಯ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಗೊತ್ತಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ ಇದು ಎಲ್ಲಿಯೋ ಕಂಡ ದೃಶ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಮುಂದೇ ಆತ ಹೇಗೆ ಕುಣಿಯುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಕ್ಷಣ ಮಾತ್ರದಲ್ಲೇ ನೀವು ಊಹಿಸಬಲ್ಲಿರಿ. ಯಾಕೆಂದರೆ ಆದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ಹಿರಿಯ ಕಲಾವಿದರು ಅಭಿನಯಿಸುವುದನ್ನು ಎವೆಯಿಕ್ಕದೇ ನೀವು ನೋಡಿರುತ್ತೀರಿ. ಇಲ್ಲೂ ಅದನ್ನೇ ಕಂಡಮೇಲೆ ಈ ಕಾಗೆ ಕುಣಿತದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾರಸ್ಯ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಉಳಿಯುವುದೊಂದೆ ಈತ ಅದು ಹೇಗೆ ಅನುಕರಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದಷ್ಟೇ. ನವಿಲನ್ನು ಅನುಕರಿಸಿದ ಕಾಗೆಯ ನೆನಪಾದರೆ ಅಚ್ಚರಿಯಿಲ್ಲ. ಯಾಕಂದರೆ ಹಿರಿಯ ಕಲಾವಿದರ ಸುಂದರ ಕೌಶಲವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಯಥಾವತ್ ಅನುಕರಿಸಿ ಮಿಮಿಕ್ರಿ ಮಾಡಿ ಭಟ್ಟಿ ಇಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅನುಕರಣೆಯೂ ಒಂದು ಕಲೆಯಂತೆ. ಹಾಗಾದರೆ ಅನುಕರಣೆಯನ್ನು ತೋರುವುದು ಯಕ್ಷಗಾನವೇ? ಇದು ಕೇವಲ ಒಂದು ಪ್ರಸಂಗಕ್ಕೆ ಒಂದು ಪಾತ್ರಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿಲ್ಲ. ಬಹಳಷ್ಟು ಪಾತ್ರಗಳು ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಅನುಕರಣೆಯಾಗಿ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅಸಲೀ ನಾಯಿ ಬೊಗಳುವಾಗ ಯಾರೂ ಚಪ್ಪಾಳೆ ತಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಿಗೆ ಮನುಷ್ಯನಾಯಿಯಂತೆ ಬೊಗಳುವಾಗ ಚಪ್ಪಾಳೆ ತಟ್ಟುತ್ತಾರೆ. ಮೂಲ ರೂಪದಲ್ಲಿರುವ ಕಲೆಗೆ ಗಮನವೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ನಕಲೀ ಅನುಕರಣೆಗೆ ತಲೆದೂಗುತ್ತಾರೆ. ಯಕ್ಷಗಾನ ಭ್ರಾಮಕ ಕಲೆ. ಇದರಿಂದ ಮತ್ತಷ್ಟು ಭ್ರಮಾಧೀನರಾಗುವಾಗ ನೈಜತೆ ಹರಣವಾಗುತ್ತದೆ.

          ಹೆಸರಾಂತ ಕಲಾವಿದ ಆರೋಗ್ಯ ಸರಿ ಇಲ್ಲದೇಯೋ ಕೈಕಾಲು ಬೇನೆಯಿಂದಲೋ ಒಂದು ದಿನ ಒಂದಿಷ್ಟು ನಾಟ್ಯ ಬದಲಾಯಿಸಿ ಒಟ್ಟು ಭಾವವೆತ್ಯಾಸವಾಗದೆ ಕುಣಿಯುತ್ತಾನೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಏಳುವ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಶ್ನೆಗೂ ಆತ ಉತ್ತರವನ್ನೋ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರಣವನ್ನೋ ನೀಡುವುದಕ್ಕೆ ಸಮರ್ಥನಿದ್ದಾನೆ. ಯಾಕಂದರೆ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜ್ಞಾನ ಹೊಂದಿದ ಕಲಾವಿದನಿಗೆ ಅದೇ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಉತ್ತರಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಆತ ಸಮರ್ಥನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಆ ದಿನದ ಒಂದು ಕುಣಿತ ನೋಡಿದ ಅರೆಬೆಂದ ಕಲಾವಿದ ಅದನ್ನು ಹಾಗೇ ಅನುಕರಿಸಿದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಏಳುವ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಆತನಲ್ಲಿ ಉತ್ತರವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆತನ ಉತ್ತರ ಒಂದೇ ಇಂಥಹವರು ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ತಾಯಿಯ ಬಾಣಂತನದಲ್ಲಿ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಾಗಿ ಹಿರಿಯರು ಒಂದಿಷ್ಟು ಮದ್ಯವನ್ನು ಔಷಧಿಯಂತೆ ಕೊಡುವುದನ್ನು ನೋಡಿದ ಮಗ ಅವರು ಹಾಗೆ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ತಾನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಮದ್ಯವ್ಯಸನಿಯಾಗಿ ಕುಡುಕನಾದಂತೆ. ಯಕ್ಷಗಾನ ಜಾನ ಪದಕಲೆ ಹಾಗಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಅನುಸರಣೆ ಮುಖ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ ಹೊರತು ಅನುಕರಣೆಯಲ್ಲ. ಅನುಸರಣೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗಬೇಕಾದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಶಿಷ್ಯತ್ವ ಸಾಧ್ಯವಾಗಬೇಕು.

          ಒಬ್ಬ ಕಲಾವಿದ ರೂಪುಗೊಳ್ಳಬೇಕಾದರೆ ಹಲವು ಸಂವತ್ಸರಗಳ ಪರಿಶ್ರಮವಿರುತ್ತದೆ. ಅದನ್ನು ಕೆಲವು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಅನುಕರಿಸುವುದರಿಂದ ಕಲೆಗೆ ಯಾವ ನ್ಯಾಯ ಸಲ್ಲಿಸಬಹುದು. ಬದಲಾಗಿ ಅದು ಕಲೆಯ ಅವಹೇಳನವೇ ಆಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ದೂರ ಪಯಣದಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಮೇಲಿನ  ಕಾಲ ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶಾಲವಾದ ಜೀವನಾನುಭವ ಸಿಗುತ್ತದೆ.   ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಗಿಸುವ ಪಯಣದಲ್ಲಿ ಸಿಗುವ ಅನುಭವ ಅತ್ಯಂತ ಸೀಮಿತ. ಅದೆಂದಿಗೂ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿನ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ತುಲನೆಯಾಗಲಾರದು. ಇಂದಿನ ವಿದ್ಯುತ್ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಕ್ಷಿಪ್ರವಾದ ಸಾಧನೆಗ ಗುರಿಯಷ್ಟೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಆಗಲೇ ಮಾಡಿ ಈಗಲೆ ಮುಕ್ಕಿಬಿಡುವ ಕ್ಷಿಪ್ರ ಆಹಾರದಂತೆ (fast food) ಎಲ್ಲವೂ ತ್ವರಿತಗತಿಯ ಆಕಾಂಕ್ಷೆಗಳು.

          ಎಲ್ಲೆಂದರಲ್ಲಿ ಮೊಳಗುವ ಗಾಯತ್ರಿ ಮಂತ್ರ,  ಯಾವೂದೇ ವಸ್ತುವು ಅಮೂಲ್ಯವಾಗುವುದು ಅದು ಶ್ರಮವಿಲ್ಲದೇ ಎಲ್ಲೆಂದರಲ್ಲಿ ಸುಲಭವಾಗಿ ಸಿಗದೇ ಇರುವಾಗ. ಎಲ್ಲವೂ ಬೇಕಾದಂತೆ ಪಡೆದು ಕೈವಶ ಮಾಡುವ ಧಾವಂತ ನಮ್ಮದು. ಹಾಗಾಗಿ ಮಂತ್ರಗಳೇನು ಎಲ್ಲೂ ಮೊಳಗುತ್ತದೆ. ಆ ಮಂತ್ರಗಳ  ಮೇಲೆ ವಿಶ್ವಾಸವಿದೆ. ಮಂತ್ರೋಚ್ಚಾರದಿಂದ ಭಗವಂತನ ಅನುಗ್ರಹ ಗಳಿಸುವ  ವಿಶ್ವಾಸವಿರುವಾಗ, ಅದೇ ಮಂತ್ರ ಉಚ್ಚಾರಕ್ಕೆ ಪೂರಕವಾದ ಇತರ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸವಿಲ್ಲ.ಯಾವುದೇ ಮಂತ್ರವಾದರೂ ಅದು ಕೇವಲ ಅಕ್ಷರಗಳ ಜೋಡಣೆಯಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕೆ ಸ್ವರ ಪ್ರಸ್ಥಾರವಿರುತ್ತದೆ. ಶುದ್ದವಾದ ಉಚ್ಚಾರ ಆವಶ್ಯವಿರುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಪ್ರಾಣಾಕ್ಷರ ವೆತ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ವಿಸರ್ಗದ ಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿ ಅದರ ಅರ್ಥವೇ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಷ್ಟು  ಸೂಕ್ಷವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಕಲಿಯಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಸಿದ್ದಿಸಬೇಕಾಗದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಸಮರ್ಥವಾದ ಗುರೂಪದೇಶವೂ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಧಾನ.  ಎಲ್ಲಿಯೋ ಕೇಳಿದ ಬರೆದ ಮಂತ್ರಗಳ  ಪಾರಾಯಣದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಫಲವೂ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ವ್ಯಾದ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾದ ತಾರಕ ಮಂತ್ರ ರಾಮನಾಮವೂ ಗುರೂಪದೇಶದಿಂದಲೇ ಸಿದ್ದಿಸಿರುತ್ತದೆ. ಇಂದು  ವಿಚಿತ್ರವೆಂದರೆ ಗುರು ಉಪದೇಶದಿಂದ ಕಲಿಯುವ ಬಗ್ಗೆ ಗೌರವವಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಮಂತ್ರದಬಗ್ಗೆ ವಿಶ್ವಾಸವಿರುತ್ತದೆ. ಗುರು ಎಂದರೆ ಹಿರಿದು, ಬೃಹತ್ ದೊಡ್ಡದು ಎಂದು ಅರ್ಥ. ಗುರುವಿನ ಉಪದೇಶದ ಅವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ ಎಂದರೆ ಹಿರಿದಾದ ಸ್ಥಾನವೂ ಇಲ್ಲ. ಅದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ ಸ್ವಯಂ ನಮ್ಮನ್ನು ನಾವೇ ಗುರುವಾಗಿ ಕಾಣುವುದು ಎಂದರೆ ನಮ್ಮಲ್ಲೇ ಹಿರಿತನವನ್ನು ಆರೋಪಿಸುವುದು ಎಂದಲ್ಲವೇ?  ಇದನ್ನೇ ದುರಹಂಕಾರ, ದುರಾಭಿಮಾನ ಎನ್ನುವುದು.   ಗಾಢವಾದ ಶಿಷ್ಯ ಪರಂಪರೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದೇ ಇಂದಿನ ಹಲವು ಮೌಲ್ಯಗಳು ನಾಶವಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಮೂಲ ಕಾರಣ. ಯಕ್ಷಗಾನವೂ ಇದರಿಂದ ಹೊರತಾಗಿಲ್ಲ. ಗುರುವಿನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ವಿದ್ಯಾವಂತನಾಗಬೇಕು ಎನ್ನುವ ಪ್ರತಿಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಗುರುವಿನ ಸ್ವಾರ್ಥವನ್ನೇ ಗುರುತಿಸುವ ಶಿಷ್ಯನಿಗೆ ಆ ವಿದ್ಯೆಯ ಪೂರ್ಣ ಸಿದ್ದಿ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಾರಾದು.

                ಸಾಮಾನ್ಯಾವಾಗಿ ಎಲ್ಲದರಲ್ಲೂ ಅಸಲಿಯನ್ನೇ ಬಯಸುವುದು ಸಹಜ. ನಕಲಿಯು ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗಾಗಿ ಅನುಕರಣೆಮಾಡಿ ನಕಲಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುವುದು ಕಲಾವಿದನಾದವನ ಕ್ರಿಯಾತ್ಮಕ ಬದುಕನ್ನು ನಾಶಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಆಕರ್ಷಣೆಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಸೃಜನ ಶೀಲತೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯ. ಅದು ಅನುಕರಣೆಯಲ್ಲಿ ಅರಳುವುದಿಲ್ಲ. ಇದಕ್ಕೆ ಪರಿಪೂರ್ಣ ಅಧ್ಯಯನ ಮತ್ತು ಅವಿರತ ಪರಿಶ್ರಮ ಅತ್ಯವಶ್ಯ. ಅದನ್ನು ಮೈಗೂಡಿಸುವಲ್ಲಿ ಕಲಾವಿದನಾದವನು ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವಾಗಿ ವ್ಯವಹರಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ. ಹಿರಿಯ ಕಲಾವಿದರು ಇಂದಿಗೂ ಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ಜೀವಂತವಾಗಿರುವುದಾದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಅವರ ಸ್ವಂತ ಅಧ್ಯಯನ ಮತ್ತು ಪರಿಶ್ರಮವೇ ಕಾರಣವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಹಿರಿಯರನ್ನು ಆ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲೇ ಅನುಕರಿಸಬೇಕೆ ಹೊರತು ಅಲ್ಪ ಕಲಿಯಿಂದ ಅಲ್ಪ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವುದಲ್ಲ. ಇದು ಕಲೆಗೂ ಕಲಾವಿದನಿಗೂ ಮಾರಕ. ಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ದೆ ಗೌರವ ಇರುವ ಕಲಾವಿದ ಎಂದಿಗೂ ತನ್ನ ನೆಲೆಯನ್ನು ಅನುಕರಣೆಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುವುದು ಕಲೆಯನ್ನು ಅವಗಣಿಸಿದಂತೆ.

           ಈ ಲೇಖನ ಹಲವು ದಿನಗಳ ಮೊದಲೇ ಬರೆದಿದ್ದೆ. ಆದರೆ ಕಾರಣಾಂತರದಿಂದ ಅದನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ವಿಪರ್ಯಾಸವೆಂದರೆ ಸಂಪಾಜೆಯ ಯಕ್ಷೋತ್ಸವದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಹವ್ಯಾಸಿ ಯಕ್ಷಗಾನ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲಿ ತೀರ್ಪುಗಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳು ಈ ಲೇಖನದ ಆಶಯವನ್ನೇ ಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ನವಾಗತರಾಗಿ ಬರುವ ಕಲಾವಿದರು ಇದರ ಬಗ್ಗೆ ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಚಿಂತಿಸಬೇಕಿದೆ.