ಯಕ್ಷಗಾನ ಲೋಕದ ಬಾಲ ಹೆಜ್ಜೆಗಳು

ಜಿಜ್ಞಾಸು... ಕೇಳಬೇಕು  ಎಂಬ ಹಂಬಲ ಯಾರಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆಯೋ ಅಂಥವನಿಗೆ ಹೇಳುವ ಮಾತು ಇದು, ’ಜಿಜ್ಞಾಸು’. ಮೊದಲಾಗಿ ಹೆಜ್ಜೆ ಇಡುವವನು ಒಂದು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಇದೇ ಭಾವದಲ್ಲಿ ಹೆಜ್ಜೆ ಇಡುತ್ತಾನೆ. ಎಲ್ಲಿ ಜಾರುತ್ತದೋ? ಎಲ್ಲಿ ಎಡವುತ್ತದೋ ಎಂಬ ಆತಂಕ ಒಂದೆಡೆಯಾದರೆ, ಎಲ್ಲಿ ಮೃದು ಸ್ಪರ್ಶ ಹಿತವಾಗಿ ಸುಖ ಕೊಡಬಲ್ಲುದೋ ಎಂಬ ನಿರೀಕ್ಷೆ. ಹೀಗೆ ಮೊದಲಾಗಿ ಹಾದಿ ಕ್ರಮಿಸುವವನು ಆ ಹಾದಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಒಂದು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಜಿಜ್ಞಾಸುವಾಗಿಯೇ ಇರಬೇಕು. ಮೊದಲ ಅಡಿ ಇಡುವಾಗ ಚಿಕಿತ್ಸಕ ದೃಷ್ಟಿ ಬೇರೆ, ಜಿಜ್ಞಾಸೂ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಬೇರೆ. ಚಿಕಿತ್ಸಕ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಹ್ಯ ಮನೋಭಾವಾವ ಅಪರೂಪ. ಜಿಜ್ಞಾಸೂ ಎನಿಸಬೇಕಾದರೆ ಗ್ರಾಹ್ಯ ಮನೋಭಾವ ಅತೀ ಅಗತ್ಯ.

ನಮ್ಮ ಯಕ್ಷಗಾನ ಮಿತ್ರಕೂಟದ ಒಂದಿಷ್ಟು ಮಂದಿ ಪುರುಸೊತ್ತಾದಾಗ ಅಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಅಂತ ಸೇರಿ ಕೊಂಡು ಒಂದಿಷ್ಟು ಘಳಿಗೆಯನ್ನು ಯಕ್ಷಗಾನ ಮಯವಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಏಕ ಅಭಿರುಚಿಯ  ಇದಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ನಿಬಂಧನೆ ಇಲ್ಲದ ಮುಕ್ತ ವಾತಾವರಣ. ಇಲ್ಲಿ ಬಂದರೆ ಮೊದಲು ಬೀಸುವ ತಂಗಾಳಿ ಎಂದರೆ ಅದು ಯಕ್ಷಗಾನದ ಬಗೆಗಿರುವ ನಿಸ್ವಾರ್ಥ  ಅಭಿಮಾನ. ನಿಸ್ವಾರ್ಥದ ಆಳ ಪರಿಧಿ ಎಷ್ಟು ಎಂದು ಹೋರನೋಟದಿಂದ ತುಲನೆ ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಅದರ ಗಾಢ ಸ್ಪರ್ಶದ ಅನುಭವವಾಗಬೇಕಿದ್ದರೆ ಒಳಗೆ ಹೊಕ್ಕು ಅನುಭವಿಸಬೇಕು. ಹಾಗೆಂದು ಇದು ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಕಲ್ಪನೆಗೆ ತುಲನೆ ಮಾಡುವಂತದ್ದಲ್ಲ. ಇದು ಬಹಳ ಸರಳವಾದ ಅಭಿಮಾನ ಎಂದರೆ ಬಹಳ ಸೂಕ್ತ. ಇಲ್ಲಿ ಬಹಳಷ್ಟು ಮಂದಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಜ್ಞಾಸೂ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಕಂಡಿದ್ದೇನೆ.  ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಕೇಳಬೇಕು ಅರಿಯಬೇಕು ಎಂಬ ತವಕ ಎಂದು ಹೇಳುವುದಕ್ಕಿಂತ ಉತ್ಸಾಹ ಎನ್ನಬಹುದು. ಇದನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ವಿವರಿಸಿದರೆ ನಮ್ಮ ಬೆನ್ನು ನಾವು ತಟ್ಟಿಯೇ ದಪ್ಪಗಾಗಬಹುದು. ಆದರೂ ಆಗುವ ವಿಲಕ್ಷಣ ಅನುಭವ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವುದು ಸಹಜ ಎಂದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ವೃತ್ತಿ ಮಾತು ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಇದ್ದೇ ಇರಬೇಕು. ವೃತ್ತಿ,  ಅದು ಜೀವನ ನಿರ್ವಹಣೆಗೆ ಆದರೆ ಪ್ರವೃತ್ತಿ,  ವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಏರಿಳಿತವನ್ನು ಗೊಂದಲಗಳನ್ನು ಮರೆಯುವುದಕ್ಕೆ. ವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಒಪ್ಪದಿದೇ ಇದ್ದರೂ ಹಲವು ಸಲ ಸ್ವಾರ್ಥ ರಾಜಕೀಯ  ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾಕೆಂದರೆ ಅದು ಹೊಟ್ಟೆ ಪಾಡು. ಆದರೆ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅಂತಹ ಯಾವ ನಿಬಂಧನೆಯೂ ಇರದೆ ವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಗೊಂದಲಗಳಿಗೆ ಹಲವು ಸಲ ಇಲ್ಲಿ ನಿವಾರಣೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ವಿಪರ್ಯಾಸವೆಂದರೆ ಇಂದು ಪ್ರವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಾರ್ಥ, ಮತ್ಸರ ಮುಂತಾದವುಗಳನ್ನು ತುಂಬಿಕೊಂಡು ಪ್ರವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಗೊಂದಲಗಳನ್ನೇ ಕಾಣುತ್ತೇವೆ. ಇದು ವಿಚಿತ್ರ. ಕಲೆ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಭಿರುಚಿಗಳು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಮುದಗೊಳಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಬಳಕೆಯಾಗಬೇಕು. ಸ್ವಪ್ರತಿಷ್ಠೆ, ಮತ್ಸರ ಸ್ವಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಅದನ್ನು ಕಲುಷಿತಗೊಳಿಸಿದ್ದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಎಂದು ಸ್ವೀಕರಿಸುವ ಅನಿವಾರ್ಯತೆಯಾದರೂ ಯಾಕೆ?

           ಇದು ನಮ್ಮೊಳಗಿನ ಕಲಾಭಿಮಾನ,  ಅದು ಸರಳವಾಗಿ ಸಂತೃಪ್ತವಾಗಬೇಕು. ಢಾಂಬಿಕತನದ ಆಡಂಬರವಿಲ್ಲದೆ ಇರುವ ಒಂದಷ್ಟು ಹೊತ್ತು ಮನಸ್ಸು ಮುದಗೊಳ್ಳಬೇಕು. ನಮ್ಮ ಒಲೆಯಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಪಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ನಾವೇ ಬೇಯಿಸಿದ ಅನ್ನ ಉಣ್ಣುವಾಗ ಅದು ನಮಗೆ ಪಕ್ವಾನ್ನವಾಗಿಯೇ ತೋರುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಂದು ಅದು ಅತಿಥಿ ಸತ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಇದ್ದದ್ದು ಅಲ್ಲ. ಅದು ಅತ್ಯಂತ ಖಾಸಗೀತನ.  ಕೇವಲ ಈ ಖಾಸಗೀತನದ ಅಂತರಂಗದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿತು ನಮ್ಮ ಮಿತ್ರಕೂಟ. ಅಪರೂಪಕ್ಕೆ ಯಾರಾದರೂ ಅತಿಥಿಗಳು ಬಂದಲ್ಲಿ ಬಂದವರಿಗೆ ಅದೇ ಪಕ್ವಾನ್ನದ ಸತ್ಕಾರ.   ಅಂದು ಮಿತ್ರ ರಂಗನಾಥನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮೀನಾರಾಯಣ (ಲಾ. ನಾ) ನೊಂದಿಗೆ  ತೊಡಗಿಕೊಂಡ ಈ ಮಿತ್ರ ಕೂಟ ಆಗಲೋ ಈಗಲೋ ನಮ್ಮ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಅಂಗವಾಗಿ ಒಂದಿಷ್ಟು ಧನ್ಯತೆಯ ಭಾವವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ತುಂಬಿಸಿ ಕೊಟ್ಟಿದೆ.  

          ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಗಾಯನಕ್ಕಷ್ಟೇ ಸೀಮಿತವಾಗಿದ್ದ ಮಿತ್ರಕೂಟ ಮೊನ್ನೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಧೈರ್ಯದಿಂದಲೂ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದಲೂ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಯನ್ನು ಮಾಡಿಯೇಬಿಟ್ಟೆವು. ಇಲ್ಲಿಯೇ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರ ಜಿಜ್ಞಾಸೂ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಕಾಣುವುದಕ್ಕಾದದ್ದು. ಕೇವಲ ಆತ್ಮಾನಂದವನ್ನಷ್ಟೇ  ಅಪೇಕ್ಷಿಸಿ ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮ. ಫಲಾಪೇಕ್ಷೆ ಇಲ್ಲದ ಕರ್ಮ ಭಗವಂತನ ಹತ್ತಿರಕ್ಕೆ ಒಯ್ಯುವಲ್ಲಿ ಸಹಕಾರಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಮಾತಿದೆ. ಅದರಂತೆ ಇದು ಆ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವನ್ನು ಒದಗಿಸಬಲ್ಲುದು ಎಂಬು ನಮ್ಮ ನಿರೀಕ್ಷೆ.

ಪಂಚವಟಿಯ ರಾಮ ನನ್ನ ಮೊದಲ ಹೆಜ್ಜೆಯಾದದ್ದು ಒಂದು ರೀತಿಯ ಸಂತಸವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿತು. ಪಂಚವಟಿ ಪ್ರಸಂಗ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಅಭಿಮಾನಿಗಳಿಗೆ  ಚಿರ ಪರಿಚಿತ ಪ್ರಸಂಗ. ಹಾಗಾಗಿ ನಾನು ಪಂಚವಟಿಯನ್ನು ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುವ ಬದಲಾಗಿ ಅದರಿಂದ ಮೊದಲ ಪ್ರಸಂಗಗಳನ್ನು ಸಿಲುಕುವಷ್ಟು ಅವಲೋಕಿಸಿದೆ. ಪುತ್ರಕಾಮೇಷ್ಠಿ, ಯಜ್ಞ ಸಂರಕ್ಷಣೆ,  ಭರತಾಗಮನ ಹೀಗೆ. ಹಲವು ಪ್ರಸಂಗಗಳು ರಾಮನಾಗುವಲ್ಲಿ ಸಹಕರಿಸಿತು. ಅದು ಹೇಗಾಯಿತೋ ಎನ್ನುವುದಕ್ಕಿಂತ ಮನಸ್ಸಿಗಾದ ಒಂದು ಅನುಭವ ಅತ್ಯಂತ ವಿಶಿಷ್ಟ. ಆದರೂ ಬರೆದಷ್ಟು ಸುಲಭವಲ್ಲ ಪ್ರವಚಿಸುವುದು. ಇದು ಅರಿವಿದ್ದು ಬಹಳಷ್ಟು ಭಯ ಆವರಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಅದರಿಂದ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಹೊರಬರುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾತ್ರ ಮುಂದುವರೆಯುತ್ತದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಯಶಸ್ಸು ಸಿಗುತ್ತದೋ ಅದರ ಅರಿವಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಇದು ಒಂದು ಪ್ರವೃತ್ತಿ. ಹಾಗಾಗಿ ಇದನ್ನು ಯಾವುದೇ ಗೊಂದಲವಿಲ್ಲದೆ ಅನುಭವಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಮನಸ್ಸು ಪಯಸುತ್ತದೆ.   ಅದರ ಪ್ರತಿ ಫಲನವೋ ಎಂಬಂತೆ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರ ಮುಖದಲ್ಲೂ ಮಂದಹಾಸ ತೇಲುತ್ತಿತ್ತು. ಮಿತ್ರಕೂಟದ ಸಾರ್ಥಕದ ಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಇದೂ ಒಂದು. ಕೇಳುವವನು ಇದ್ದಲ್ಲಿ ಹೇಳುವವನ ಮಾತು ಬೆಲೆಬಾಳುತ್ತದೆ. ಇದು ಸತ್ಯ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ಕೇಳುವವರೇ. ಅದು ಎಲ್ಲಿಂದ ಕೇಳಿದರೂ ಕಿವಿ ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಾಸ್ತವದ ದುರಂತವೆಂದರೆ ಹೇಳುವವರೇ ಅಧಿಕವಾಗಿ ಕೇಳುವವರು ಇಲ್ಲವಾಗಿದೆ. ಈ ಭಯ ಇಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ ಎಂಬ ಸಮಾಧಾನ ಒಂದು ರೀತಿಯ ನೆಮ್ಮದಿಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ.

ಒಂದೆರಡು ಹೆಜ್ಜೆಯಿಂದ ಮುಂದಿನ ಜಾಡನ್ನು ಊಹಿಸುವುದು ಹುಂಬತನ. ಆದರೂ ಕನಸು ಬೇಡದೇ ಇದ್ದರೂ ಮೊಳೆಯುತ್ತದೆ. ಈ ಲೇಖನ ಬರೆಯುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಮಿತ್ರಕೂಟದ ಎರಡನೇ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು ನಮಗೆ ತೃಪ್ತಿಕರವಾಗಿ ನಡೆದುಬಿಟ್ಟಿತು. ಹೊಸ ಅನುಭವ ಒಂದು ಇನ್ನಷ್ಟು ಪಕ್ವವಾಗಿದೆ ಎನ್ನಬಹುದು.

ಮಿತ್ರಕೂಟದ ಮುಖ್ಯವಾದ ಸಂವಹನ ಇರುವುದು ನಾನು ಕಂಡಂತೆ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರಲ್ಲೂ ಅಡಗಿದ ನಿಸ್ವಾರ್ಥ ಗುಣ. ಇದು ವ್ಯಕ್ತವಾಗುವಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಸ್ಪರ್ಧೆ ಇದ್ದಂತೆ ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ವಾರ್ಥದ ಬಣ್ಣ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ನಿಸ್ವಾರ್ಥ ಗುಣವೇ ಇಲ್ಲಿನ ಬಹು ಮುಖ್ಯ ಪ್ರೇರಕ ಶಕ್ತಿ.  ಇದು ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಒಂದು ಮುಷ್ಹಿಯೊಳಗೆ ಹಿಡಿದಿಡುತ್ತದೆ. ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರ ಆಶಯವೂ ಇದೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದಲೇ ಇದರೊಳಗೆ ಹೊಕ್ಕ ನಂತರದ ಇಲ್ಲಿಯ ಸಂಚಾರ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಮುದವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಇದು ಆರಂಭವಾದ ರಂಗನಾಥರ ಮನೆ ಮತ್ತು ಅವರ ಯೋಚನೆ ಅದು ಈ ರೂಪ ಪಡೆದುಕೊಂಡದ್ದು ಒಂದು ಬಗೆಯ ವಿಚಿತ್ರ ಅನುಭವವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವುದಂತೂ ಸತ್ಯ.

ನಿನ್ನೆಯ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಮುಗಿಸಿ ಮಲ್ಲೇಶ್ವರದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಂದು ಯಕ್ಷಗಾನ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಗೆ ಹೋಗಿದ್ದೆ. ರಾಮ ನಿರ್ಯಾಣದ ರಾಮ ನಾಗಿ ಸೂರಿಕುಮೇರಿ ಗೋವಿಂದಣ್ಣ ಭಾವುಕರಾಗಿದ್ದರು. ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ನಂತರ ನಾನು ಹೇಳಿದೆ “ ನಾನೂ ಒಂದು ತಾಳ ಮದ್ದಲೆ ಮುಗಿಸಿ ಬಂದದ್ದು” ಅವರು ಕಿರುನಗುವಿನಲ್ಲೇ ಹುಬ್ಬೇರಿಸಿ ಮಂದಹಾಸದಿಂದ ಹರಸಿದರು. ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕಾಗಿ ಸರ್ವಸ್ವವನ್ನು ಮುಡುಪಿಟ್ಟ ಯಕ್ಷ ಋಷಿಯ ಮುಂದೆ ಮಂಡಿಯೂರುವ ಭಾವ ನನ್ನದಾಗಿತ್ತು.

ಇನ್ನೂ ಬಹಳಷ್ಟು ಯೋಜನೆಗಳು ಮುಂದಿದೆ ಎಂದನಿಸುತ್ತದೆ. ಮೊನ್ನೆ ತಾನೇ ಬಸವನಗುಡಿಯ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಯನ್ನು ಕಂಡಾಗ ನಮ್ಮ ಹಾದಿ ತೋರಿದಂತೆ ಭಾಸವಾಯಿತು. ಬೆಂಗಳೂರಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಬಗ್ಗೆ ಬಹಳಷ್ಟು ಅಪರಿಚಿತರೇ ಇರುತ್ತಾರೆ. ಅದರಲ್ಲೂ ಯಕ್ಷಗಾನವೆಂದರೆ ಬಣ್ಣ ಬಣ್ಣದ ವೇಷ ಆರ್ಭಟ ಕುಣಿತ ಎಂದಷ್ಟೇ ತಿಳಿದವರಿಗೆ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆ ಎಂಬ ಅಧ್ಬುತ ವಾಕ್ ಪ್ರಪಂಚದ ಅರಿವೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.  ಹಾಗಾಗಿ ಮುಂದೆ ಇಡುವ ಹೆಜ್ಜೆಯ ಹೊಲಬು ಹೇಗಿರಬೇಕೆಂಬ ಒಂದು ಅನುಭವ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಅರಿವಾಗಿದೆ. ತಳ ಮಟ್ಟದ ಚಿಕ್ಕ ಚಿಕ್ಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಸರಳವಾಗಿ ಅಯೋಜಿಸುವುದು. ಅಪರಿಚರಲ್ಲಿ ಈ ಮೂಲಕ ಸಾಧ್ಯವಾದಷ್ಟು ಅರಿವನ್ನು ಮೂಡಿಸುವುದು. ಇಲ್ಲಿಯೂ ಇದರ ಬಗ್ಗೆ ತಪ್ಪು ಕಲ್ಪನೆಗಳಾಗದಂತೆ ಎಚ್ಚರದಿಂದ ಹೆಜ್ಜೆ ಇರಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲದಕ್ಕೂ ನಿಸ್ವಾರ್ಥವಾಗಿರುವ ಒಂದೆ ಮನಸ್ಸಿನ ಮಂದಿಗಳು ಜತೆಯಾಗುತ್ತಾರೆ ಅದೇ ಸಂತಸ.

ಈಗ ಗುರಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುವಷ್ಟು ಧೈರ್ಯವಿಲ್ಲ. ಆ ಅಹಂಕಾರವೂ ಸರಿಯಲ್ಲ.  ಗುರಿ ಎಂಬುದು ಒಂದು ಪರಿಪೂರ್ಣತೆಯ ಸಂಕೇತವಾದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸುವುದೂ ಶಕ್ಯವಲ್ಲ. ಆದರೆ ದಾರಿ ಮಾತ್ರ ನಿಚ್ಚಳವಾಗಿದೆ. ಅ ಹಾದಿಯ ಕಂಪು ಅದು ಗುರಿಯತ್ತ ಒಯ್ಯುತ್ತದೆ ಎಂಬ ವಿಶ್ವಾಸ ನಮ್ಮದು. ಇದರಲ್ಲಿ ನಾವು ಹೇಗೆ ಹೆಜ್ಜೆ ಇಡುತ್ತೇವೆ ಎಂಬ ನಿರೀಕ್ಷೆಯ ಜತೆಗೆ ಆತಂಕ ಮತ್ತು ಭಯ ಇವೆರಡೂ ಇದೆ.

ಯಕ್ಷಗಾನ ಅರಳಲಿ ಮಿತ್ರಗಾನ ಮೊಳಗಲಿ.

ಶೇಣೀ ಪಾತ್ರ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ

ವಾಲೀ ಮೋಕ್ಷ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಯ ಕರಪತ್ರದಲ್ಲಿ ಹರಿದಾಸ್  ಶ್ರೀ ಶೇಣಿ ಗೋಪಾಲ ಕೃಷ್ಣ ಭಟ್ಟರ  ಹೆಸರು ಕಂಡರೆ ಮೊದಲು ಕಲ್ಪನೆಗೆ ಅಥವಾ ನಮ್ಮ ಊಹನೆಗೆ ಸಿಗುವ ವಿಷಯವೆಂದರೆ ಶೇಣಿಯವರ ವಾಲಿ ಪಾತ್ರ. ಶೇಣಿಯವರ ಅತಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ವಾಲಿಯ ಪಾತ್ರವೂ ಒಂದು. ಆ ಪಾತ್ರಕ್ಕೆ ಅವರು ಹಾಕಿಕೊಟ್ಟ ಆಯಾಮಗಳು ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಪ್ರಚಲಿತ.  ಆದರೂ ಈ ಪ್ರಸಂಗದ ಇತರ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಪಾತ್ರ ಪ್ರಸ್ತುತಿಯಲ್ಲಿ ಶೇಣಿಯವರು ತಮ್ಮದೇ ಅದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವನ್ನು ಮೆರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಹೀಗೆ ಹಳೆಯ ಧ್ವನಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ದೊರಕಿದ ಈ ಅಮೂಲ್ಯ ತುಣುಕುಗಳು ಯಕ್ಷಗಾನ ಸಂಗ್ರಹದ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದೆ.

ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ ನಿರೀಕ್ಷೆಗೂ ಮೀರಿ ಅಥವಾ ನಿರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ತಬ್ಬಿಬ್ಬು ಗೊಳಿಸುವಂತೆ ಶೇಣಿಯವರು ಹಲವು ಪ್ರಸಂಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಪಾತ್ರ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೇ ಎಂಬ ಕೌತುಕದ ವಿಚಾರವೂ ಇರಬಹುದು. ನಮ್ಮೂರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಲ ಜರಗಿದ ಕರ್ಣಪರ್ವ ಪ್ರಸಂಗ, ಇಲ್ಲಿ ಶೇಣಿಯವರ ಕರ್ಣನನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಿ ಹೋದವರಿಗೆ ಆದಿನ ಶೇಣಿಯವರ ಅಧ್ಬುತವಾದ ಶ್ರಿಕೃಷ್ಣನ ಪಾತ್ರ ಕಾಣುವಂತಾದದ್ದು ಇತಿಹಾಸ. ಅದರಂತೆ ಈ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಯ ವಾಲೀ ಮೋಕ್ಷ ಪ್ರಸಂಗದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವೆ ಈ ಪಾತ್ರವೈವಿಧ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ವಾಲಿ ಸುಗ್ರೀವ ಕಾಳಗದ ಅಂತಿಮ ಹಂತ.  ವಾಲಿಯಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಅರ್ಥಧಾರಿ ವಾಗ್ಮಿ ವಿದ್ವಾನ್ ಶ್ರೀ ಕೆರೆಕ್ಕಾಯಿ ಕೃಷ್ಣ ಭಟ್ಟರು ವಾಕ್ ವಿದ್ವತ್ತನ್ನು ಮೆರೆದರೆ ವಾಲಿಗೆ ಪ್ರತಿದ್ವಂದ್ವಿಯಾಗಿ ಸುಗ್ರೀವನಾಗಿ ಶ್ರೀ ಶೇಣಿಯವರು ಸಡ್ಡು ಹೊಡೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಪುರವಮುತ್ತಿರೆ ವೈರಿಸೇನೆಯು

ಶರಭಶತಬಲಿ ಗಜಗವಯ ಸಂ

ಗರ ಭಯಂಕರ ಸುಮುಖ ದುರ್ಮುಖ ಗಂಧಮಾದನರ |

ಜರಿಯಗೆಡಹುತ ಅಂಗದನ ಪುರ

ಕಿರಿಸಿ ಭೀಕರಗಜ ಸುಷೇಣರ

ನೆರವಿಯಲಿ ನಡೆತಂದು ರವಿಜನ ತಡೆದನಾ ವಾಲಿ ||

ಎಂಬ ಭಾಮಿನಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಂಗ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ನಾಳೆನೋಡಿಕೊಂಬ ಯುದ್ದ ಎಂಬ ತಾರೆಯನ್ನು ಸಾಂತ್ವಾನ ಪಡಿಸಿ ಒಂದು ರೀತಿಯ ಆತಂಕಮನನಾಗಿ ವಾಲಿಯ ಪ್ರವೇಶ. ಅಣಕವಲ್ಲ ಮೊದಲಿನಂತೆ ಎಂದು ಹಿಂದೆ ಸುಗ್ರೀವನ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ನುಡಿ ಸಂದೇಹವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಜತೆಗೆ ದ್ವೇಷವನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ.  ಹಾಗಾಗಿ ಕ್ರೋಧೋನ್ಮತ್ತನಾಗಿ ಪುರವ ಮುತ್ತಿದ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಎದುರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದ ವಾಲಿ ಆಣ್ಣಾ ಎಂದು ಕರೆದ ಸುಗ್ರೀವನೆದುರು ದಾರ್ಷ್ಟ್ಯದಿಂದಲೇ  ಬಂದು ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ.

          ಮತ್ತು ಮತ್ತೆನ್ನೊಡನೆ ನಿಂತುಕೊಂಡಿ ರಣದೀ....ಮತ್ತೂ ಮತ್ತೂ ಮತ್ತೇರಿದವನಂತೆ ಏರಿ ಬರುವ ಸುಗ್ರಿವನ ಬಗ್ಗೆ ಅಚ್ಚರಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಈತನಿಗೆ ಕೇವಲ ಮತ್ತಲ್ಲ. ವಾಲಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸುವ ಈತನಿಗೆ ಉತ್ತರದವರ ಬಲುಹು ಇದೆ ಎಂಬುದು ಈಗ ನಿಸಂಶಯ. ಇದರಿಂದ ಮತ್ತಷ್ಟು ಉದ್ರಿಕ್ತನಾಗಿ ಸುಗ್ರೀವನಲ್ಲಿ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಉತ್ತರವಕೊಡುವೆಯಾ ಬಲು ಧೂರ್ತ ಸುಗ್ರೀವ?

ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಸುಗ್ರೀವ ಉತ್ತರಿಸುವ ರೀತಿ ಹೀಗಿದೆ. “ ಮತ್ತೂ ಮತ್ತೂ ...ಇದು ಮತ್ತು ಮತ್ತೂ ಇದೆ. ಯಾವಾಗಿನವರೆಗೆ? ನೀನು ನನ್ನ ಹೆಂಡತಿ ರುಮೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಕೊಡುವವರೆಗೆ. ಯಾವಾಗಿನ ವರೆಗೆ ಈ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಪರಿಹರಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ ಆವಾಗಿನ ವರೆಗೆ ಮತ್ತೂ ಇದೆ. ಉತ್ತರವ ಕೊಡುವುದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಉತ್ತರ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಮಾಡಿಯೇನು. ನನ್ನ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡವ ನೀನು. ಮತ್ತೆ ನಾನು ಹೇಗೆ ಧೂರ್ತನಾದೇನು? ನಿನಗೆ ರಕ್ತದ ಮದ. ರಕ್ತದ ಉರಿ. ರಕ್ತದ ಒತ್ತಡ. ಇದು ಒಳ್ಳೇದಕ್ಕಲ್ಲ.”

  ರಕ್ತದ ಮದ ಎಂಬ ವಿಷಯವನ್ನೇ ಅಧರಿಸಿ ವಾಲಿ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ.

 “ ರಕ್ತದ ಮದ, ಅದು ನನಗೊಬ್ಬನಿಗೆ ಹ್ಯಾಗೋ?. ಒಂದೇ ರಕ್ತ ಹಂಚಿಕೊಂಡು ಬೆಳೆದವರು ನಾವು. ನನಗೆ ಒಂದು ಹಣ್ಣು ಸಿಕ್ಕಿದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಅರ್ಥ ಹಂಚಿಕೊಟ್ಟವನು ನಾನು.  ನನ್ನ ವೈರಿಯೇ ನಿನ್ನ ವೈರಿ ನಿನ್ನ ವೈರಿಯೇ ನನ್ನ ವೈರಿ. ಹೀಗೆ ಇದ್ದವರಲ್ಲವೇ?  ನಾನು ಉಣ್ಣುವ ಅಹಾರದಲ್ಲಿ ಅರ್ಧ ನಿನಗೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೆನೆ. ನಿನ್ನ ಬೆನ್ನಹಿಂದೆ ಇದ್ದು ನಿನ್ನ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ. ಹೀಗೆ ನನಗೊಬ್ಬನಿಗೆ ಮಾತ್ರ ರಕ್ತ ಮದ ಹ್ಯಾಗೋ? ಉತ್ತರಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡಿಯೇನು ಎಂದು ಹೇಳುವವ ನೀನು ಉತ್ತರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದವನು.  ಉತ್ತರ ಕ್ರಿಯೆ ಅದು ಇನ್ನು ನಾನು ಮಾಡಬೇಕಾದವನು ಇಷ್ಟು ಸಮಯ ಬಿಟ್ಟದ್ದು ಯಾಕೆ ಗೊತ್ತೋ ... ತಮ್ಮ ಎಂಬ ಮೋಹದಿಂದ. ಇನ್ನು ಈ ಮೋಹ ಇಲ್ಲ. ಉತ್ತರ ಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡುವವನು ನಾನು.” 

ವಾಲಿಯ ಮಾತಿನ ತಮ್ಮನೆಂಬ ಭಾವ ಇದನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಸುಗ್ರೀವ ಹೇಳುವ ಮಾತು, ಅಣ್ಣನಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಮಾನವೀಯತೆಯಿಂದ ಮಾತನಾಡಿ ವ್ಯವಹರಿಸುವಂತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ತಮ್ಮನಾಗಿ ತಾನು ನಿರ್ವಹಿಸಿದ ಕರ್ತವ್ಯದ ಬಗೆಯನ್ನೂ ವಿವರಿಸುತ್ತಾ,

“ಸತ್ತವನು ಹಾಳಾಗಿ ಹೋದ ಉಳಿದವರು ಸುಖದಲ್ಲಿ ಬದುಕಬೇಕು ಎಂಬ ಭಾವದಲ್ಲಿ ನಾನು ಬರಲಿಲ್ಲ. ಸೂತಿಕ ಅಚರಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಸ್ವಲ್ಪ ಹೃದಯ ಬೇಕಣ್ಣ. ನೀನು ಸತ್ತಿರುವೆ ಎಂಬ ಭ್ರಮೆಯಿಂದ, ಅನಾಥತ್ವದ ಭ್ರಮೆಯಿಂದ ಅರಮನೆಗೂ ಬಾರದೆ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ತಿರುಗಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದವನು ನಾನು. ಕಣ್ಣೀರ ತಿಲಾಂಜಲಿಯನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ, ಶಾಸ್ತ್ರೀಯವಾದಂತಹ ತಿಲಾಂಜಲಿಯನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ. ನಿನ್ನ ಮಗನ ಕೈಯಿಂದ ಮಾಡಿಸಿದ್ದೇನೋ? ಅಣ್ಣಾ ಎಂಬ ಭಕ್ತಿ ನನಗೆ,  ಇದನ್ನು ನೀನು ಅರ್ಥೈಸಿಕೊಳ್ಳದೇ, ಹಿಂದೆ ನಾವು ಕಳೆದ ದಿನಗಳನ್ನು ನೆನಸಿಕೊಳ್ಳದೇ, ಕೇವಲ ಒಂದು ಅಪಶಕುನದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಉಂಟಾದ್ದು ಎಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಮಾನಸಿಕ ವಿದ್ವೇಷದಿಂದ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಿಯಲ್ಲ?  ಈಗ ಏನು ತಮ್ಮನೆಂಬುದರಿಂದ,  ಎನು ತಮ್ಮನ ಬಗ್ಗೆ ನಿನಗೆ ಕರುಣೆ ಉಂಟಾ? ತಮ್ಮ ಎಂಬುದರಿಂದ ಪ್ರಾಣ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ ಅಂತ ನೀನು ಹೇಳುವುದು, ತಮ್ಮ ಎಂಬುದನ್ನು ಅಕ್ಷರಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಅಣ್ಣನಾಗಿ ನೀನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವೆ ಎಂತಾದರೆ, ತಮ್ಮನದ್ದಾದದ್ದು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನೀನು ಬಿಟ್ಟುಕೊಡಬೇಕೋ ಬೇಡ್ವೋ ಹೇಳು.ಮೊದಲು ಒಳ್ಳೆಯ ಅಣ್ಣನಾಗು. ಆಮೇಲೆ ಒಳ್ಳೆಯ ತಮ್ಮನನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡು.”

ಪ್ರತಿವಾದಿ ಹೇಳಿದ ’ತಮ್ಮನೆಂಬುದರಿಂದ’ ಎಂಬ ಶಭ್ದವನ್ನು ಮೂಲವಾಗಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ತನ್ನ ಮುಂದಿನ ಮಾತನ್ನು ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಶೇಣಿಯವರು ಹೆಣಿದಿದ್ದಾರೆ.  ಅನಿರೀಕ್ಷಿತವಾದ ಶಬ್ಧಗಳು ಅದರ ಹಿಂದಿನ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ತನ್ನ ಮಾತುಕಾರಿಕೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟುವುದು ಬಹಳ ಅಧ್ಬುತವಾಗಿ ಗೋಚರಿಸುತ್ತದೆ.

“ಯಾವ ವ್ಯಕ್ತಿಯೇ ಆಗಲಿ ನಾನು ಎಂಬುದು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಬೆಳೆದು ಬಿಟ್ಟರೆ, ಆ ವ್ಯಾಪಕವಾದ ನಾನಿನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಹೋದರೆ,  ಅವನಲ್ಲಿ ತನ್ನಷ್ಟಕ್ಕೇ ತಾನೆ ಸಣ್ಣತನವು ಆರೋಪಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಅದು ನೆರಳನ್ನು ನೋಡಿದ ಹಾಗೆ ನೆರಳನ್ನು ನೋಡಿ ಅದು ನಾನು ಎಂದರೆ, ನೆರಳು ಉದ್ದವಾಗಿ ದಪ್ಪವಾಗಿ ತೋರುತ್ತದೆ. ಅದೇ ನಾನು ಅಂತ ತಿಳಿದುಕೊಂಡಾವಾಗ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯ ಮರೆತುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಹೆಮ್ಮೆ ಎಂದರೆ ಅದು. ನಿನಗೆ ಪ್ರಪಂಚ ಇದಿರಲ್ಲ. ನೀನು ಏನು ಮಾಡಿದರು ಯಾಕೆ ಮಾಡಿದೆ ಅಂತ ಕೇಳುವವರಿಲ್ಲ. ಯಾರೂ ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವನು ಪ್ರಶ್ನಾತೀತನಾಗ್ತಾನೆ ಎಂದು ಒಂದು ಮುಖದಿಂದ ವಾದಿಸಬಹುದಾದರೂ ಪ್ರಶ್ನಾತೀತವಾದುದು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ನಿಕೃಷ್ಟವಾಗಿರುವುದೂ ಉಂಟು. ನೀನು ಊರಿನ ರಾಜ. ನಿನ್ನ ಊರಿನಲ್ಲೇ ಒಬ್ಬನ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಎಳಕೊಂಡು ಹೋದರೆ ಸಹಿಸ್ತಿಯೋ  ನೀನು? ತಾರೆ ಅಂಗದನಿಗಾಗಿ ಸಿಂಹಾಸನದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಜತೆ ಕುಳಿತಳು. ಹೋಗಲಿ ನೀನು ಒಂದು ಬಾರಿಯಾದರು ತಾರೆಯಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದ್ದಿಯಾ? ಸುಗ್ರೀವ ಏನಾದರೂ ಒತ್ತಡ ಹೇರಿದ್ದನೋ ಇಲ್ಲ ಮಗನಿಗಾಗಿ ನಿನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ಸುಗ್ರೀವನ ಸೇವೆಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡೆಯೋ ಅದೊಂದೂ ವಿಚಾರಿಸಲಿಲ್ಲ. ತಾರೆಯ ಮೇಲೆ ಏನೂ ಅಪಾದನೆ ಇಲ್ಲ ನಿನಗೆ. ಇಲ್ಲದೇ ಇದ್ದ ಅಪಾದನೆ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಮಾಡಿದ್ದಿಯಲ್ಲ? ಏನು ತಾರೆಯನ್ನು ನೀನು ಸತ್ತಿದ್ದೀ ಅಂತ ಸುದ್ದಿ ಹಬ್ಬಿಸಿದ ಮೇಲೆ ನೋಡಿದೆನೋ ನಾನು. ಅದಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ತಾರೆಯನ್ನು ತಾಯಿಯಂತೆ ಗೌರವಿಸಿದ್ದು ಬಿಟ್ಟಿಯೋ? ಇದನ್ನೆಲ್ಲ ಮರೆತು ನಿನಗೆ ಒಂದು ನಿಮಿಷ ತಲೆಕೆಟ್ಟದ್ದಕ್ಕೆ ನನಗೆ ಈ ಶಿಕ್ಷೆ. ನನ್ನ ತಪ್ಪಿಗೆ ಯಾವ ಪುರಾವೆಯೂ ಇಲ್ಲ. ನನ್ನ ಹೆಂಡತಿಯೇ ಬೇಕೂಂತ ನಿನಗೆ ಇದ್ದರೆ, ಅವಳನ್ನು ನನಗೆ ಮದುವೆ ಮಾಡಿಸಿದ್ದು ಯಾಕೆ?”

ವಾಲಿ ಸುಗ್ರೀವರ ರೋಚಕ ಸಂವಾದದ ಅಂಶವನ್ನಷ್ಟೇ ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ.

ಇನ್ನೊಂದು ವಾಲಿ ಸುಗ್ರೀವ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಶೇಣಿಯವರ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪಾತ್ರ. ರಾಮ ಸುಗ್ರೀವರ ಸಂಭಾಷಣೆ ಮಾತ್ರವೇ ಇಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾಗಿದೆ. ವಾಲಿಯೊಂದಿಗಿನ ಯುದ್ದದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಸಹಾಯ ಹಸ್ತ ನೀಡುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದ ರಾಮ,  ತುಲ್ಯಾರಿ ಮಿತ್ರತ್ವ ಭಾವದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನೊಂದಿಗೆ ಸಖ್ಯವನ್ನು ಗಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನ ಬಲ ಸ್ಫೂರ್ತಿಯಿಂದ ಸುಗ್ರೀವ ವಾಲಿಯನ್ನು ಯುದ್ದಕ್ಕೆ ಕರೆದು, ವಾಲಿಯೊಂದಿಗಿನ ಯುದ್ದದಲ್ಲಿ ಸೋಲುಂಡು ಪೆಟ್ಟು ತಿನ್ನುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನ ಸೋಲಿನ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ರಾಮ ಸಹಾಯ ಲಭ್ಯವಾಗದೇ ಇದ್ದಾವಾಗ ಸುಗ್ರೀವ ರಾಮನನ್ನು ನಿಂದಿಸಿ ಛೇಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಶ್ರೀರಾಮ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಸಾಂತ್ವಾನವನ್ನು ಹೇಳುವ ಸನ್ನಿವೇಶವಿದು. ಇಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮದಾಸ ಸಾಮಗ ಮಲ್ಪೆ ಅರ್ಥ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.

“ ಲೋಕ ಸಂಬಂಧಿಯಾದಂತಹ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ದೇವನಾದರೂ ಇಳಿದರೆ ಅಪ್ರಾಕೃತಿಕವಾದ,  ಅಲೌಕಿಕವಾದ  ಕೃತಿಯನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಲಾಗದು. ಅವನಾದರೋ ಅಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾದಂತಹ ಅಲೌಕಿಕವಾದಂತಹ ತೇಜಸ್ಸು ಓಜಸ್ಸು ಶಕ್ತಿಯನ್ನು  ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಪ್ರಕಟಿಸಬಹುದು. ಈ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟು ಒಡೆದಂತಹ  ಸೂರ್ಯ ವಂಶದ ರಾಜಕುಮಾರ ನಾನು , ವಿದ್ಯೆ ಇನ್ನೂ ಇದೆಯಲ್ಲಾ?  ಪ್ರಯೋಗಕ್ಕಿದ್ದ ಸಂಪತ್ತು ಮತ್ತೂ ಇದೆಯಲ್ಲ? ಅವಸರ ಯಾಕೆ ? ಅಂತ ಆಲೋಚಿಸಿ ಸಂದೇಹಕ್ಕೆಅಧೀನನಾದ್ದರಿಂದ ಬಾಣ ಪ್ರಯೋಗಕ್ಕೆ ಮನಸ್ಸು ಮಾಡ್ಲಿಲ್ಲ. ಪ್ರಮಾದ ನನಗೂ ಉಂಟಾಗ್ತದೆ ಆದ್ರೆ ಪ್ರಮಾದ ಅನ್ನುವುದು ದೊಡ್ಡ ದೋಷ ಅಲ್ಲ. ಬಂದು ಬಿಡ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಮಾದದಿಂದ ನಾನು ಬಾಣ ಬಿಟ್ಟದ್ದು ವಾಲಿಯ ಮೈಗೆ ಅಲ್ಲದೆ ಸುಗ್ರೀವನ ಮೈಗೆ ಆದರೆ??? ಆಲೋಚಿಸು. ಸುಗ್ರೀವ ನನ್ನ ರಕ್ಷೆಗೆ ಕಕ್ಷೆಗೆ ಒಳಪಟ್ಟವ. ವಾಲಿ ವಧಾರ್ಹಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟವ, ಕೊಲ್ಲುವುದು ಯಾವಾಗಲೂ ಆದೀತು. ರಕ್ಷಿಸುವುದು ಶಿಕ್ಷಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಆದೀತೆ? ಆದುದರಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಾವಧಾನ ಮಾಡಿದೆ. ವಾಲಿ ಯಾರೂ ಅಂತ ಗೊತ್ತಾಗಲಿ. ಸುಗ್ರೀವ ಯಾರು ಅಂತ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಲಿ. ಅಂತ ಕಾದೆ. ಹೋಗುವವ ವಾಲಿ ಅಂತ ಗೊತ್ತುಂಟು. ಬೆನ್ನಟ್ಟಿ ಹೊಡೀಬಾರದು ನೋಡು. ಅದು ಬೇಟೆಯಾಗ್ತದೆ. ನಾನು ವಾಲಿಯನ್ನು ಆ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ವಾಲಿ ಶಿಕ್ಷಾರ್ಹ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದೇ ಅವನು ಪಶು ಅಲ್ಲ ಎಂಬರ್ಥದಲ್ಲಿ. ಬರೀ ಪಶು ಪ್ರಾಣಿ ಅಂತಾದರೆ ಶಿಕ್ಷೆ ಏನು? ರಕ್ಷೆ ಎನು? ನಾನು ಬೇಟೆಗಾರನಾಗುವುದಿಲ್ಲ ವಾಲಿಯನ್ನುದ್ದೇಶಿಸಿ. ವಾಲಿ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯ ರಾಜ.”

“ಕೊಲ್ಲುವುದು ಯಾವಾಗಲೂ ಅದೀತು ರಕ್ಷಿಸುವುದು ಶಿಕ್ಷಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಆದೀತೆ? “  ಎಂತಹ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದ ಮಾತು ಇದು. ರಕ್ಷಣೆ ಮೊದಲು ಆಗಬೇಕು. ಆಮೇಲೆ ಶಿಕ್ಷಣ. ಹಾಗೆಯೇ ವಾಲಿಯನ್ನು ಬೇಟೆಯಾಗಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಎಂಬ ಸೂಚ್ಯಾರ್ಥವನ್ನು ಆಡಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಮುಂದಿನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಇಲ್ಲೇ ಉತ್ತರ ಕೊಟ್ಟಂತೆ. ಪ್ರಸಂಗದ ಕೊನೆಯ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ವಾಲಿ ರಾಮನಿಗೆ ನಿಂದಿಸುವ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನು ಬೇಟೆಗಾರನೇ ಎಂದು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ರಾಮ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮರೆಯಲ್ಲೇ ನಿಂತು ಬಾಣ ಬಿಡುತ್ತಾನೆ.

ಇಲ್ಲಿಯೂ ಹಾಗೆ ಸುಗ್ರೀವನ ದೂಷಣೆಗೆ ಸಮರ್ಪಕ ಸಾಂತ್ವಾನವನ್ನು ಸಮಜಯಿಷಿಕೆಯನ್ನು ಹೇಳಿದನಂತರ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಹೋರಾಟಕ್ಕೆ ಹುರಿದುಂಬಿಸುತ್ತಾನೆ ರಾಮ. ರಾಮನಿಂದಲೂ ಮೋಸವಾದಾಗ ತನಗೆ ಯೋಗವಿಲ್ಲ ಇನ್ನು ಹೋರಾಟವೇ ಬೇಡ ಎಂಬಂತಿದ್ದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ರಾಮ ಪುನಃ ಯುದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾನೆ.

“ ಕಪಿರಾಜ, ನೀನು ಹೋರಾಟ ಮಾಡಿಯೇ ಪಡೆಯಬೇಕು. ನಿರಾಶೆಯಲ್ಲಿ ನೀನೇನು ಹೇಳಿದೆ. ಯೋಗ ಇದ್ರೆ ಸಿಕ್ಕೀತು. ಇರ್ಲಿ. ಕಪಿರಾಜ ವಾಲಿಯಲ್ಲಿ ಇರ್ಲಿ. ಏನಾಗಿ ಇರ್ಲಿ? ಆಲೋಚಿಸಿದಿಯಾ? ವಾಲಿಯ ಹೆಂಡತಿಯಾಗಿ ಇರ್ತಾಳೋ ಇರ್ಲಿ. ಸುಗ್ರೀವನ ಹೆಂಡತಿಯಾಗಿ ವಾಲಿಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದರೆ? ನಾನೂ ಹಾಗೆ ನೀನು ಹಾಗೆ. ನಾವು ನಿಜವಾದ ಗಂಡಂದಿರು ಎಂದಾದರೆ ಹೋರಾಟ ಮಾಡಿಯೇ ಪಡೆಯಬೇಕು. ನಾವು ಗಂಡುಸರಾಗಿಯೇ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ನಮ್ಮ ಹೆಂಡತಿಯರನ್ನು ನಾವು ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ನಾನು ವಾಲಿಯನ್ನು ಯುದ್ದಕ್ಕೆ ಕರೆಯಲಿಲ್ಲ. ನಾನು ಹೊಡೆದು ನಿನ್ನ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ನಾನು ಕೊಡಿಸಿದೆ ಎಂತಾಗಕೂಡದು. ನೀನು ಹೋರಾಟ ಮಾಡಿ ಪಡೆದೆ ಎಂದಾಗಬೇಕು. ಪಡೆದದ್ದು ಹೇಗೆ ರಾಮನ ಸಹಾಯದಿಂದ ಎಂದಾಗಬೇಕು. ರಾಮನ ಸಹಾಯದಿಂದ, ರಾಮನ ಹೋರಾಟದಿಂದ ಅಲ್ಲ. ಸಹಾಯ ಒಬ್ಬನಿಂದ ಒಬ್ಬನಿಗೆ ಯಾಜಿಸುವುದು ತಪ್ಪಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಇಲ್ಲಿ ನೀನು ನಾಯಕ. ಮುಂದೆ ರಾವಣನನ್ನು ಕಂಡಾಗ ನಾಯಕ ನಾನು. ಇದು ತುಲ್ಯಾರಿ ಮಿತ್ರತ್ವ.”

“ಈಗ ತಮ್ಮನಿಗೊಂದು ಆಜ್ಞೆ ಮಾಡ್ತೇನೆ. ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಬೆಳದದೆಯಲ್ಲ ಒಂದು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಪುಷ್ಮ. ಅದಕ್ಕೆ ಗಜ ಪುಷ್ಪ ಅಂತ ಹೇಳ್ತಾರೆ. ಎಷ್ಟು ದೂರಕ್ಕೂ ಆ ಹೂವು ಗೋಚರಿಸುತ್ತದೆ. ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಬಣ್ಣದಿಂದಲೂ ಗೋಚರಿಸುತ್ತದೆ. ಅದರ ಮಾಲೆಯೊಂದನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣ ತಯಾರಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಿನ್ನ ಕುತ್ತಿಗೆ ಹಾಕ್ತಾನೆ. ಮಧ್ಯರಾತ್ರಿಯೇ ಆಗಿರಲಿ ಮೊದಲಿನ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಬಿದ್ದ ಪ್ರಕಾರ ಆ ಮಾಲೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿದವನು ಸುಗ್ರೀವ”

ಮಾಲೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಸುಗ್ರೀವ ಹೊಸ ಹುರುಪು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

“ರಾಮ ಈ ಮಾಲಿಕೆಯಲ್ಲಿ ನೀನು ಹೇಳುವ ವಾಸನೆ ವರ್ಣ ಯಾವುದೇ ಇರಲಿ, ನನಗೊಂದು ಧೈರ್ಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತುಂಬಿ ಬಂತು. ಇಂತಹ ಮಾಲೆಯೊಂದು ವಾಲಿಯ ಕುತ್ತಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಹಾಗೆ ಯಾವನ ಕುತ್ತಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಮಾಲೆ ಇಲ್ಲವೋ ಅವನು ಸುಗ್ರೀವ ಅಲ್ಲ ಅಂತ ಗುರುತಿಸುವುದಕ್ಕೆ ನಿನಗೆ ಒಂದು ಅನುಕೂಲತೆ. “  ಸುಗ್ರೀವ ಸಮಾಧಾನ ಗೊಂಡು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ವಾಲಿಯ ಒದೆತ ತಿಂದ ನೋವು ಆತನನ್ನು ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡಿಸಿತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪರಿತಪಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಆಗ ರಾಮ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. “ ಕೆಲವರು ಹೇಳುವುದು ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ, ಗುದ್ದಿದ್ದೇನೆ, ಗುದ್ದಿಸಿ ಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಅದರಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಏನಾಗಿದೆ?  ಗುದ್ದಿದವರಿಗೆ ಮುಷ್ಠಿ ಬೆಳೆದದೆ. ಗುದ್ದಿಸಿಕೊಂಡವರಿಗೆ ಮೈ ಹದ ಆಗಿದೆ.:

“ ಓಡಿದವನಿಗೆ ಆದಷ್ಟೇ ಆಯಾಸ ಓಡಿಸುವವನಿಗೂ ಆಗುತ್ತದೆ.”

“ ಹಾಗಾಗಿ ವಾಲಿಯನ್ನು ನೀನು ಗುದ್ದಿದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಮುಷ್ಠಿ ಏನೂ ದುರ್ಬಲ ಆಗಲಿಲ್ಲ.”

ಸುಗ್ರೀವ ಹೇಳ್ತಾನೆ.

“ ನಾನು ಆದದ್ದರಿಂದ ಉಳಿದಿದ್ದೇನೆ.”

ಅದಕ್ಕೆ ರಾಮ ಹೇಳ್ತಾನೆ “ ನೀನು ಆದದ್ದಕ್ಕೆ  ವಾಲಿ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಅದೂ ಒಂದು ಧ್ವನಿ ಇದೆ ಅದರಲ್ಲಿ.”

ಸುಗ್ರೀವ “ ಅದು ಹೌದು ಇನ್ನೂ ಒಂದು ನಾನು ಹೇಳಿಬಿಡ್ತೇನೆ. ನೀನು ಬಂದು ಆಶ್ವಾಸನೆ ಕೋಡುವುದಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಅದೆಷ್ಟು ಬಾರಿ ನಾನು ಹೋಗಿ ಕೇಳಿಲ್ವ. ಆವಾಗ ರಾಮ ಬಂದು ಆಶ್ವಾಸನೆ ಕೊಟ್ಟದ್ದೋ. “

ರಾಮ:” ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಹೇಳಲಿ, ತಮ್ಮ ಆದದ್ದರಿಂದ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ ಅಂತ. ತಮ್ಮ ಆದದ್ದರಿಂದ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ ಹೇಳುವಾಗ, ತಮ್ಮ ಆದದ್ದರಿಂದ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ ಅಂತ ಹೇಳ್ತಾನೋ? ಇಲ್ಲ. ಹಾಗಾಗಿ ಎರಡೂ ಸುಳ್ಳೇ. ಯಾಕೆ? ತಮ್ಮ ಅದದ್ದರಿಂದ ತಮ್ಮನನ್ನು ಬಿಡುವ ಅಣ್ಣ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಬಿಡದೆ ಹೋಗ್ತಾನೊ? ಅಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಆಗದೇ ಹೋಗ್ತಾನೋ? ಕ್ರೋಧ ನಿವಾರಣೆಗೆ ಅವನಿಗೆ ಬೇರೆ ಯಾವ ಮಾರ್ಗವೂ ಇಲ್ಲ. ನಿನ್ನ ಅಂತಃ ಪುರದ ಬೀಗವನ್ನೇ ಅವನು ಬದಲಾಯಿಸಿದ್ದಷ್ಟೇ. ಈಗ ನಿನ್ನನ್ನು ಇದಿರಿಸಿ ನಿನಗೆ ನೋವನ್ನುಂಟು ಮಾಡ್ಲಿಕ್ಕೆ ಅವನಿಗೆ ಮಾರ್ಗ ಇಲ್ವೋ ಬೇರೆ? ಈಗ ಈ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ನೀನು ಬಂದ ಮೇಲೆ ಅವನಿಗೆ ದಿಗ್ಬಂಧನ ಇರುವುದು,  ನಿರ್ಬಂಧ. ಇಲ್ಲಿನ್ ಬಂದು ವಸತಿಯನ್ನು ಹೂಡುವುದಕ್ಕು ಮೊದಲು ನೀನು ಅವನಿಗೂ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಇದ್ದ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಇರ್ಲಿಲ್ವೋ. ಆಗ ಏನು ಮಾಡಿದ ಏನೂ ಮಾಡಿಲ್ಲ. ನಿನ್ನ ಹಣದ ಗಂಟಿಗೆ ಅವನು ಬೀಗ ಹಾಕಿದ. ಅವನ ಸಂಪಾದನೆ ಏನೂ ಅಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಹೂವಿನ ಮಾಲೆ ಹಾಕಿದ್ದೇನೆ. ಮಧ್ಯ ರಾತ್ರೆ ಅಗ್ತ ಉಂಟು. ಬೆಳಗೆ ಆಗುವಾಗ ಅಧ್ಯಾಯವನ್ನು ಮುಕ್ತಾಯ ಮಾಡುವ ಉತ್ಸಾಹ ನನಿಗೆ ಉಂಟು.

ಅಂತೂ ಕೊನೆಗೆ ಸುಗ್ರೀವ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ವಾಲಿಯನ್ನು ಯುದ್ದಕ್ಕೆ ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ, ಇಲ್ಲಿಗೆ ಈ ಸನ್ನಿವೇಶ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ಯಕ್ಷಗಾನ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯಿಂದ ಪಾತ್ರದ ಮರುಸೃಷ್ಟಿ ಮಾಡುವಾಗ  ಶೇಣಿಯವರು ಬಹಳಷ್ಟು ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವನ್ನು ಮೆರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರದ ಆಯ್ಕೆಯಲ್ಲೂ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯತೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಬಹುದು. ಪ್ರತಿ ಪಾತ್ರಧಾರಿ ಕೊಟ್ಟ ಶಬ್ದಗಳನ್ನೋ ವಿಷಯಗಳನ್ನೋ ಹಿಡಿದು ಅದರಲ್ಲೇ ತಮ್ಮ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಇವರು ಕಟ್ಟುವ ರೀತಿ ಅಮೋಘವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಒಂದಷ್ಟು ಪೂರ್ವ ತಯಾರಿಯಲ್ಲೇ ರಂಗವೇರುವ ಕಲಾವಿದರೂ ರಂಗದ ಮೇಲೆ ನಿರೀಕ್ಷಿತ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಗಳಿಸುವಲ್ಲಿ ವಿಫಲರಾಗುವಾಗ,  ಇವರು ಪ್ರತಿ ಪಾತ್ರಧಾರಿ ಎಸೆದ ಹೂವನ್ನು ಹೊಸೆದು ಮಾಲೆ ಮಾಡುವುದನ್ನು ಹಲವು ಕಡೆ ಕಾಣಬಹುದು. ಇದು ತಾನು ಸಾಗಿದಲ್ಲೇ ದಾರಿ ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡುವ ಸಾಮಾರ್ಥ್ಯ ಅಂತಲೇ ಹೇಳಬಹುದು.

ಒಂದು ಯುಗಾಂತ್ಯ ಕಥನ

                

ಸ್ಥಿತ ಪ್ರಜ್ಞತೆ ಮನುಷ್ಯನ ಪರಿಪಕ್ವತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಹರುಷಕ್ಕೆ ಹಿಗ್ಗದ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಬಗ್ಗದ, ನೋವು ನಲಿವಿಗೆ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುವವನನ್ನು ಸ್ಥಿತ ಪ್ರಜ್ಞ ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ಈ ಪರಿಪಕ್ವತೆ ಸುಲಭವಾಗಿ ಸಿದ್ಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಜೀವನಾನುಭವದ ರಸಭಾವವನ್ನು ಹೀರಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಸಾಧನೆಯ ಗುರಿ ಅಡಗಿದೆ. ಬೆಂಕಿಯೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಪತಂಗ ಹಾರುವುದುಂಟು. ಮನುಷ್ಯ ಮಾತ್ರ ಬೆಂಕಿ ಎಂದು ತಿಳಿದು, ಆ ಸುಡುವ ಅನುಭವವಾದರೂ ಅದೇ ಬೆಂಕಿಗೆ ಹಾರುವಲ್ಲಿ ಸ್ವಾರ್ಥಿಯಾಗಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಪರಿಣಾಮ ಅರಿತಿದ್ದರೂ ಸ್ವಾರ್ಥ ಅಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ಬದುಕಿನ ವಾಸ್ತವ ದರ್ಶನ ಅಂತ ಹೇಳಬಹುದಾದರೂ ಇದನ್ನೆಲ್ಲ ಮೀರಿ ನಿಂತ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ದರ್ಶನ ಮತ್ತದರ ಅನುಭವವಾಯಿತು. ಇದು ಮಧುರ ಅನುಭವವೋ ಅಲ್ಲ ವಾಸ್ತವದ ಅರಿವೋ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಗೊಂದಲದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುತ್ತದೆ.

          ಮೊನ್ನೆಯ ಒಂದು ಸುಂದರ ಭಾನುವಾರ. ಮಿತ್ರ ಸುಬ್ಬಣ್ಣ ,  ಅದಮ್ಯ ಹುರುಪಿನಲ್ಲೇ ಭಾಗವತರಾದ ಇಂದಿನ ಹಿರಿಯ ಬಲಿಪ್ಪ ಭಾಗವತರಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋದರು. ಬಹಳ ದಿನಗಳಿಂದ ನಾನು ಮುಂದೂಡುತ್ತಿದ್ದ ಘಳಿಗೆ ಬಂದೇ ಬಿಟ್ಟಿತು. ಬಲಿಪ್ಪರ ಮನೆಗೆ ಹೋಗುವುದು ನನ್ನ ಬಹಳ ದಿನಗಳ ಬಯಕೆಯಾಗಿತ್ತು.  ಆದಿನ ಬಲಿಪ್ಪರ ಮನೆಯ ಅಂಗಳದಲ್ಲಿ ಕಾಲಿಟ್ಟಾಗ  ಮನೆಯ ಬಾಗಿಲಲ್ಲೇ ಬಲಿಪ್ಪರು ನಿಂತಿದ್ದರು. ಬಹಳ ಹಳೆಯದಾದ ಮನೆ. ಜಗಲಿಯ ಭಾಗಕ್ಕೆ ಸಿಮೇಂಟ್ ಶೀಟ್ ಹಾಕಿ ಮನೆಯನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ದೊಡ್ಡದು ಮಾಡಿದ್ದರು.  ಅಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿದ್ದ ಕುರ್ಚಿಯನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಉಪಚಾರ ಮಾಡಿದರು. ಅಷ್ಟರಲ್ಲಾಗಲೇ ಮನೆಯವರು ಹಲವರು ಬಂದರು. ಬಲಿಪ್ಪಜ್ಜ ಮತ್ತೋಂದು ಕುರ್ಚಿ ಎಳೆದು ನಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಮಾತನಾಡಲು ಕುಳಿತರು. ಅದೇ ಕಿರು ನಗುವಿನ ಮಗು ಮುಖ.  ಈ ಮುಖದಲ್ಲೇ ನಾನು ಸ್ಥಿತ ಪ್ರಜ್ಞತೆಯನ್ನು ಪ್ರತೀ ಬಾರಿ ಕಾಣುತ್ತೇನೆ. ಬಲಿಪ್ಪರು ಅತಿಯಾಗಿ ನಕ್ಕದ್ದನ್ನು ಅಥವಾ ಅತ್ತದ್ದನ್ನು ಯಾರಾದರೂ ನೋಡಿರಬಹುದೇ? ಎಂದು ಅನುಮಾನಿಸುತ್ತೇನೆ. ಕಿರು ನಗುವೊಂದು ಆ ಮುಖದ ಶಾಶ್ವತ ಬಣ್ಣ. ಅದು ಮನಸ್ಸಿನ ಕನ್ನಡಿಯ ನಗುವಲ್ಲ. ಅದೇಕೋ ಬಲಿಪ್ಪರನ್ನು ಮುಗ್ಧ ಅಂತ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಪ್ರತಿಬಾರಿಯೂ ಹಟ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಅವರ  ಜೀವನಾನುಭವದ ಪರಿಪಕ್ವ ಮಾತುಗಳ ಆ ಭಾವದಲ್ಲಿ ಮುಗ್ಧತೆ ಗುರುತಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮುಗ್ಧತೆ ಅದು ಆ ಜೀವನದ ಶೈಲಿ ಆಗಿರಬಹುದಲ್ಲ? ಅದು ಹೋಗಲಿ, ಇದು ಇಲ್ಲಿ ವಿಮರ್ಶೆಯಲ್ಲ. ಬಲಿಪ್ಪರ ಮುಂದಿನ ಮಾತುಕತೆಗೆ ಇದು ಸಣ್ಣ ಪೀಠಿಕೆ ಆಷ್ಟೇ.

          ಹೋದ ನಮ್ಮೊಡನೆ ಬಲಿಪ್ಪರು ಮಾತಿಗೆ ತೊಡಗಿದರು. ಯಾತಾರ್ಥ್ಯಕ್ಕಾದರೆ ಅಂದು ಬಲಿಪ್ಪರಲ್ಲಿ ಒಂದಿಷ್ಟು ಸಂವಾದ ಮಾಡಿ ಅದನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಉದ್ದೇಶ ಇದ್ದರೂ, ನಮ್ಮ ಕ್ಯಾಮೆರ ಬುಕ್ಕು ಸಿದ್ಧವಾಗುವ ಮೊದಲೇ ಬಲಿಪ್ಪಜ್ಜ ಅಜ್ಜನ  ಕಥೆ ಹೇಳಲಾರಂಭಿಸಿದರು.  ಅದು ನಮ್ಮ ಬೇಡಿಕೆಗಾಗಿ ಆಡಿದ ಮಾತುಗಳಲ್ಲ. ಮನದಾಳ ಅನಿಸಿಕೆ ಅತ್ಮೀಯವಾಗಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಯಿತು. ನಾವು ಏನನ್ನು ಕೇಳದೇ ಇದ್ದರೂ ಅದೇನು ಕಂಡಿತೋ ಮಾತು ಮುತ್ತಾಗಿ ಚೆಲ್ಲಿಕೊಂಡಿತು.  ಅದೆಂತಹ ಕಥೆ? ಬಲಿಪ್ಪರು ಕ್ಯಾಮೆರಾ ಮುಂದೆ ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಮಾತುಗಳು ಯಾವಾಗ ಯಾವಗಲೋ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿಲ್ಲದೇ ಹೊರಬೀಳುತ್ತವೆ. ನಾವು ಕ್ಯಾಮೆರ ಪುಸ್ತಕ ಹಿಡಿದು ಕುಳಿತರೆ ಈ ಬಗೆಯ ಕಥೆಗಳು ನೆನಪಿಗೇ ಬರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಏನೋ? ಕೊನೆಗೊಮ್ಮೆ  ನಾವು ಏನೂ ಸಿದ್ಧವಾಗಿಲ್ಲದಾಗ ಹೊರಬೀಳುತ್ತವೆ. ಪಂಚಗವ್ಯಮಾಡುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮಜ್ಜ, ಹಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ದನದ ಹಿಂದೆ, ಗೋ ಅರ್ಕಕ್ಕೆ ಕವಳಿಗೆ ಹಿಡಿದು ನಿಂತಹಾಗೆ, ಊಹೂಂ ದನ ಸ್ಪಂದನೆಯಿಲ್ಲದೆ ನಿಂತು ಬಿಡುತ್ತದೆ. ಅಜ್ಜ ಒಂದಷ್ಟು ನುಸಿ ಕಡಿತ ಅನುಭವಿಸಬೇಕು.  ನಾವೂ ಅಷ್ಟೇ ನಮ್ಮ ಸಂಗ್ರಹದ ಕವಳಿಗೆ ತುಂಬಿಸುವುದಕ್ಕೆ ನಿಂತರೆ ಬಲಿಪ್ಪರಿಗೆ ಇಂತಹ ಕಥೆಗಳ ಪ್ರೇರೇಪಣೆ ಆಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಆದರೂ ಬಲಿಪ್ಪಜ್ಜ ಎಂತಹ ಕಥೆ ಹೇಳಿಬಿಟ್ಟರು. ಅದನ್ನು ಹಾಗೇ ಒಪ್ಪಿಸೋಣವೇ ನನಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ಹಾಗಾಗಿ ನನ್ನ ಭಾವನೆಗಳ ಮೂಲಕವೇ ಹೇಳಿಬಿಡುತ್ತೇನೆ.

         “         ನನಗೀಗ ವರುಷ ಎಪ್ಪತ್ತೇಳು ಆಯಿತು. ಈಗ ಯಾರ ಆಮಂತ್ರಣವನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. (ಆಟದ ಆಮಂತ್ರಣ). “  ಗೋಡೆಯ ಮೇಲೆ ನೇತು ಹಾಕಿದ ಅಜ್ಜ ಬಲಿಪ್ಪರ ದೊಡ್ಡ ಫೋಟೋವನ್ನು ಒಂದು ಸಲ ತಲೆ ಎತ್ತಿ ನೋಡಿದರು.

“ಅಜ್ಜ ಸಾಯುವಾಗ ಅವರಿಗೆ ಎಪ್ಪತ್ತೈದು. ಅದಕ್ಕಿಂತ ಒಂದು ವರ್ಷ ಮೊದಲೇ ಪದ ಹೇಳುವುದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದ್ದರು. ನಾನು ಇನ್ನೂ ಹೇಳ್ತಾ ಇದ್ದೇನೆ. ಯಾಕೆಂತ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ. ಅವರಿಂದಲೂ ಎರಡು ವರ್ಷ ಜಾಸ್ತಿ.” ( ಪ್ರಾಯ ಜಾಸ್ತಿಯೋ? ಪದಹೇಳಿದ್ದು ಜಾಸ್ತಿಯೋ? ನನ್ನ ಅನುಮಾನ ಅಷ್ಟೇ ) ಯಾರು ಕರೆದರೂ ಅಜ್ಜ ಹೋಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಪದ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ ಅಂತ ವಾಪಾಸು ಕಳಿಸ್ತಿದ್ರು. ಆದರೆ ಒಂದು ದಿನ ಕೊನೆಯ ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಬಂದ್ರು. ಒಂದು ದಿನ ಮಲ್ಲ ದೇವಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಪದ ಹೇಳಿಬಿಡುವ.”

ಆ ಹಿರಿಯ ಚೇತನ ಹಾಗೇಕೆ ನಿರ್ಧರಿಸಿತೋ.? ಕೊನೆಗೆ ಒಪ್ಪಿದರಲ್ಲ. ಎಲ್ಲವೂ ಸಿದ್ಧತೆಯಾಗಿಬಿಟ್ಟಿತು. ಪ್ರಸಂಗ,  ಅಜ್ಜ ಬಲಿಪ್ಪರ ಇಷ್ಟದಂತೆ ’ಪಂಚವಟಿ’. ಪಾರ್ತಿಸುಬ್ಬನ ಪ್ರಸಂಗ. ಬಲಿಪ್ಪ ಶೈಲಿಯ ಮೊಹರು ಒತ್ತಿದಂತಹ ಪ್ರಸಂಗ. ಅಜ್ಜರು ಹೇಳಿದರಂತೆ ಪಂಚವಟಿಯ ಎಲ್ಲಾ ಪದಗಳನ್ನು ಹಾಕಬೇಕು. ಸ್ತುತಿಯಿಂದ ತೊಡಗಿ ಮಂಗಳದವರೆಗೆ ಒಂದೂ ಪದವನ್ನು ಬಿಡದೆ ಈ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆ ನಡೆಯಬೇಕು. ( ಇಲ್ಲಿ,  ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಯೋ ಬಯಲಾಟವೋ ಆ ಗಂಭೀರ ಸನ್ನಿವೇಶದಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಎಂದು ಕೇಳುವುದರತ್ತವೂ ನನ್ನ ಗಮನ ಹೋಗಲಿಲ್ಲ. ತಾಳಮದ್ದಲೆಯೇ ಆಗಿರಬೇಕು)  ಒಂದೂ ಪದ ಬಿಡದ ಆ ಪಂಚವಟಿ ಪ್ರಸಂಗ ಅದು ಹೇಗಿರಬಹುದು? ನಮಗೆ ಕಲ್ಪಿಸುವಾಗಲೇ ರೋಮಾಂಚನವಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಇನ್ನು ಅನುಭವ?

“ಪಂಚವಟಿಯ ಎಲ್ಲಾ ಪದ ಹಾಕಬೇಕು. ಆದರೆ ನನ್ನಿಂದ ಒಬ್ಬನಿಂದಲೇ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಜೋಯಿಸರನ್ನೂ ಕರೆಯಿರಿ” ಹಾಗೆ ಅವರು ಜೋಯಿಸರನ್ನು ಕರೆಯಿರಿ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದು ಬೇರೆ ಯಾರನ್ನೂ ಅಲ್ಲ, ಮತ್ತೋಬ್ಬ ಹಿರಿಯ ಭಾಗವತ, ಶ್ರೀ ಪುತ್ತಿಗೆ ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಜೋಯಿಸರನ್ನು. ಈ ಇಬ್ಬರೂ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಬೃಹತ್ ಮರದ ಮೊದಲ ಎರಡು ರೆಂಬೆಯಂತೆ.  ಅಜ್ಜ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದುದರ ಮುನ್ಸೂಚನೆಯಾದರೂ ಏನಿರಬಹುದು? ಅದಾಗ ತಾನೇ ಔಷಧ ಬಲದಿಂದಲೇ ಬದುಕುವಾಗ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದುದರ ಬಗ್ಗೆ ಯಾರೂ ಯೋಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

ಅಜ್ಜ ಬಲಿಪ್ಪರಿಗೆ ಒಂದು ವರ್ಷ ಮೊದಲೇ ವೈದ್ಯರು ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರು. ಇನ್ನು ನೀವು ಭಾಗವತಿಕೆ ಮಾಡಬಾರದು ಅಂತ. ಆದರೆ ಕಲಾವಿದನ ಮನಸ್ಸು,  ಅದೂ ಉಚ್ಛ್ರಾಯ ಪದದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಕಲಾವಿದ ವೈದ್ಯರ ಮಾತು ಕೇಳುವ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರಲು ಸಾಧ್ಯವೇ? ತನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಒಂದು ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ ಇರುತ್ತದೆ. ಆ ವಿಶ್ವಾಸ ವೈದರನ್ನೂ ಸೋಲಿಸಿಬಿಡುತ್ತದೆ !  ಲಯ ಬದ್ಧ ಶ್ರುತಿ ಮೀಟುವಾಗ ಒಂದೆರಡು ಪದ ಅಂತ ತೊಡಗಿದರೆ ಮತ್ತೆ ಅದು ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ಪಂಚವಟೀ ಪ್ರಸಂಗ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಅಜ್ಜ ಬಲಿಪ್ಪರು ಆದಿನ ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಹಾಡಿದರಂತೆ. ಇದು ಎಣ್ಣೆ ಆರಿದ ದೀಪ ಕೊನೆಯದಾಗಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಭೆಯಿಂದ ಒಮ್ಮೆ ಉರಿದಂತೆ ಎಂದು ಯಾರು ಭಾವಿಸಿದ್ದರು?

ಅಜ್ಜ ಬಲಿಪ್ಪರು ಹಾಡಿದರು, ಹಾಡಿದರು ಯಕ್ಷಬ್ರಹ್ಮನ ಗಾಯನ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲು ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತಿದ್ದಹಾಗೇ  ಆ ಒಂದು ಪದ   “ ಎನುತ ನಿಜ ಮನದೊಳಗೆ ಯೋಚನೆಯ ಮಾಡಿ.....”  ಭಾಗವತರ ಪ್ರಸಂಗದ ಕೊನೆಯ ಅಕ್ಷರವನ್ನೇ ಸಾರಿಬಿಟ್ಟಿತು. ಸ್ವ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ಕಳೆದು ಕೊಂಡ ಶರೀರ ಹಿಂದಕ್ಕೊರಗಿತು. ಕೈಯಲ್ಲಿದ್ದ ಜಾಗಟೆ ಕೋಲು ಸದ್ದಿಲ್ಲದೇ ಸುಮ್ಮನಾಯಿತು.  ಬಲಿಪ್ಪರು ಬಸವಳಿದು ಅಲ್ಲೇ ಕುಸಿದು ಒರಗಿಕೊಂಡರು. ಅಷ್ಟೂ ಹೊತ್ತು ಯಕ್ಷಗಾನ ಪದಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಕಂಠ ಒಂದೇ ಸವನೆ ರಕ್ತವನ್ನು ಚಿಮ್ಮಿಸತೊಡಗಿತು. ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಬಹಿರ್ದೆಶೆಯ ವಿಸರ್ಜನೆಯೂ ನಿಯಂತ್ರಣವಿಲ್ಲದೇ ಇದ್ದುದನ್ನು ತೋರಿಸಿತು. ಕೂಡಲೇ ವೈದ್ಯರನ್ನು ಹುಡುಕಲಾರಂಭಿಸಿದರು. ಕೊನೆಗೆ ಮುಳಿಯದ ಡಾಕ್ಟರ್ ಬಂದರು ನಾಡಿ ಮುಟ್ಟಿ ನೋಡಿದರು. ಕೂಡಲೇ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗೆ ಸಾಗಿಸುವಂತೆ ಹೇಳಿದರು. ಹಾಗೂ ಕೊನೆಗೆ ಹೇಳಿದರು...”ಇಲ್ಲ ಇದು ಇನ್ನು ನಾಳೆಯವರೆಗೆ ಮಾತ್ರ. “ 

ಮತ್ತೆ ಎರಡುದಿನ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯಲ್ಲೇ ನರಳಿದ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಭಾಗವತ ಬ್ರಹ್ಮ, ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಶಾಸನದ ಗ್ರಂಥವಾದ ಬಲಿಪ್ಪಜ್ಜ ಕೊನೇಯ ಪುಟವನ್ನು ತೋರಿಸಿ  ಮರಳಿ ಬಾರದ ಲೋಕಕ್ಕೆ ತಮ್ಮ ಪಯಣವನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿದರು. ಪಂಚವಟಿ ಪ್ರಸಂಗದ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಅದೇನು ಮೋಹವೋ ಈ ಭಾಗವತರಿಗೆ. ಅದನ್ನೇ ಚರಮ ಮಂತ್ರವನ್ನಾಗಿಸಿಕೊಂಡರು.

ನನ್ನೆದುರು ಕುಳಿತ ಈ ಕಿರಿಯ ಬಲಿಪ್ಪರು ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ ಭಾವದಿಂದ ಅಂದಿನ ಘಟನೆಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿದರು. ಮೌನವಾದ ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬೇಡವೆಂದರೂ ಬಿಟ್ಟು ಬಿಟ್ಟೇ. ಆಮೇಲೆ ಬಲಿಪ್ಪರ ಮುಖವನ್ನು ನೋಡಿದೆ. ಯಾವ ಭಾವವಿದೆ ಆ ಮುಖದಲ್ಲಿ?  ಓದುವುದಕ್ಕೆ ನನಗೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಒಂದು ಅರ್ಥಗರ್ಭಿತ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಮಂದಹಾಸ ಮಾತ್ರ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.  ಅದೀಗಲೂ ಅಚ್ಚಳಿಯದೆ ನನ್ನೆದೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಗೇ ಉಳಿದುಕೊಂಡುಬಿಟ್ಟಿದೆ.