ಯಕ್ಷಬ್ರಹ್ಮ ಪದವಿಗೊಂದು ಪ್ರಶ್ನೆ

          ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪಾಂಡವರು ಕೌರವರಿಗೆ ಗುರುವಾದ ದ್ರೋಣ ಶಸ್ತ್ರಾಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ನೂರೈದು ಮಂದಿ ಶಿಷ್ಯರು ಶಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಣತಿಯನ್ನುಗಳಿಸಿದ ಬಳಿಕ ಶಸ್ತ್ರ ಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಭೀಷ್ಮ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರರ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ದ್ರೋಣ ಏರ್ಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶಸ್ತ್ರ ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ನೈಪುಣ್ಯತೆಯನ್ನು ಪರೀಕ್ಷೆಗೊಳಪಡಿಸಿ ಆ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ಗುರುತ್ವವನ್ನು ದ್ರೋಣ ಪುಷ್ಟೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ಪರೀಕ್ಷಾರಂಗದಲ್ಲಿ ಬಿಲ್ಲುವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಇದಿರಿಲ್ಲದ ಸಾಮಾರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಅರ್ಜುನ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನ ಪಟ್ಟ ಶಿಷ್ಯ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ದ್ರೋಣರು “ಪಾರ್ಥೋ ಏವ ಧನುರ್ಧರಃ”  ಎಂದು ಕೊಂಡಾಡಿದರೆ ಕುರುಕುಲ ವೃದ್ದ ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮ ಅಂಕಿತವನ್ನು ಎಳೆಯುತ್ತಾರೆ.

          ದ್ರೋಣ ಭೀಷ್ಮರಿಬ್ಬರಿಗೂ ಧನುರ್ವೇದವನ್ನು ಕಲಿಸಿದ ಗುರುಗಳು ಪರಶುರಾಮರು. ಇಬ್ಬರೂ ಧನುರ್ವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಅಸಾಮಾನ್ಯ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಹೊಂದಿದವರು. ಅದರಲ್ಲೂ ಭೀಷ್ಮ ಸ್ವತಃ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳು. ತನ್ನ ಪ್ರವೇಶ ಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಯುದ್ದವನ್ನು ಜಯಿಸಬಲ್ಲ ಅಖಂಡ ಪರಾಕ್ರಮಿ. ಆದರೂ ಇಲ್ಲಿ ಪರೀಕ್ಷಾರಂಗದಲ್ಲಿ ಪಾರ್ಥೋ ಏವ ಧನುರ್ಧರನಾದ. ಸ್ವತಃ ಭೀಷ್ಮನಾಗಲಿ ದ್ರೋಣರಾಗಲೀ ಸ್ಪರ್ಧಾಳುಗಳಾಗಿ ರಂಗಕ್ಕಿಳಿಯಲಿಲ್ಲ.

          ಯಕ್ಷಗಾನ ವಿಶ್ವಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಹೆಸರನ್ನು ಗುರುತಿಸುವ ಹವಣಿಕೆಯಲ್ಲಿದೆ. ಇದು ಕೇವಲ ಒಂದೆರಡು ಕೆಲಸಗಳಿಂದ ಅಥವಾ ಒಂದಿಬ್ಬರ ಯತ್ನದಿಂದ ಆಗಿರುವುದಲ್ಲ. ಕಾಲ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಜೀವಿಸಿದ ಮಹನೀಯರು ಅರಿತೋ ಅರಿಯದೆಯೋ ಇದರಲ್ಲಿ ತಮ್ಮದೇ ದೇಣಿಗೆ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ಅದರಂತೆ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಜಾಗತಿಕಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನ ಒಂದು ಸ್ಪರ್ಧಾರಂಗವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಿ ಒಂದು ಉತ್ಸವವಾಗಿ  ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಬೃಹತ್ ಸ್ಪರ್ಧಾಕಣದಲ್ಲಿ ಬಹಳಷ್ಟು ಹಿರಿಯ ಕಿರಿಯ ಕಲಾವಿದರು ವಯೋಭೇದವಿಲ್ಲದೆ  ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವು ತೊಡಗಿಸಿಗೊಂಡು ಈ ಸ್ಪರ್ಧೆ ಮಾಹಾ ಸಂಭವ ಎಂಬಂತೆ ಬಿಂಬಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.  ಇದರಲ್ಲಿ ಎರಡು ಮಾತಿಲ್ಲ.  ಈ ಸ್ಪರ್ಧೆಯ ಆರಂಭ ರೇಖೆಯಲ್ಲಿ ನಿಂತ ಹುರಿಯಾಳುಗಳನ್ನು ಕಂಡಾಗ ಮೇಲಿನ ಪೌರಾಣಿಕ ಪ್ರಕರಣ ನೆನಪಿಗೆ ಬಂತು ಚಿಂತನೆಗೆ ಗ್ರಾಸವನ್ನೊದಗಿಸಿಬಿಟ್ಟಿತು.

          ಯಕ್ಷಗಾನ ಸ್ಪರ್ಧೆ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ಸಿದ್ದ ಪ್ರಸಿದ್ದ ಕಲಾವಿದರ ಪಟ್ಟಿಯೇ ಸ್ಪರ್ಧೆಗೆ ಇನ್ನಿಲ್ಲದ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಾಶವನ್ನು ಕೊಟ್ಟದ್ದು ಯಕ್ಷಗಾನ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಂಚಲನವನ್ನು ಮೂಡಿಸಿತ್ತು. ಇದರ ಸಿದ್ದತೆಗಳು ಎಲ್ಲವೂ ಒಂದು ಕಲ್ಪನಾರಹಿತ ಭಾವನೆಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿ,  ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ವರ್ಷಧಾರೆಯ ಮೊದಲು ಕಟ್ಟುವ ದಟ್ಟ ಮೋಡವು ಮೇಘವರ್ಷದ ನಿರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಮೂಡಿಸಿದಂತೆ ನಿರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿತು. ನಿಜಕ್ಕೂ ಇಲ್ಲಿ  ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ವರ್ಷಧಾರೆಯೇ ಸುರಿದುಬಿಟ್ಟಿತು. ಸುರಿದ ವರ್ಷಧಾರೆಯ ಸಾಧಬಾಧಕಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು ಮಳೆ ಸ್ವಲ್ಪ ನಿಂತಾಗ ಒಂದು ಸಲ ಸುತ್ತಾಡಿ ಬಂದಂತೆ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಂಡ ಒಂದು ವಿಷಯ.

          ಸ್ಪರ್ಧೆ ಆರಂಭವಾದಂದಿನಿಂದ ಹಲವರು ಇದರಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡು ಒಂದು  ಗಂಭೀರ  ಮಜ್ಜನವನ್ನು ತಮ್ಮ ಶಕ್ತ್ಯಾನುಸಾರ ಅನುಭವಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಸ್ಪರ್ಧಾಂಭದ ರೇಖೆಯಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಭೀಷ್ಮರೆಂದು ಗುರುತಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಮಕಾಲೀನ ಮಾಹಾ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ನಿಂತುಕೊಂಡು ಸ್ಪರ್ಧೆಯ ಓಟಕ್ಕೆ ತುದಿಗಾಲನ್ನು ಇಟ್ಟದ್ದು ಸ್ಪರ್ಧೆಯ ಒಂದು ವಿಡಂಬನೆಯಾಗಿ ಕಂಡಿತು.

          ಯಕ್ಷಗಾನ ಎಂದರೆ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ತಿಳಿದ ಹಾಗೆ ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿ ಅನುಭವಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದ ಕಲೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಚೌಕಟ್ಟು ಇಲ್ಲದಾಗ ಹಿರಿಯ ಕಲಾವಿದರ ನಿರ್ಣಯಗಳು ಅವರು ತಳೆದ ನಿಲುವು, ಅನುಸರಿಸಿದ ಮಾರ್ಗಗಳೇ ಶಾಸ್ತ್ರವಾಗಿ  ಆಚರಣೆಗೆ ಬಂತು. ಅದು ಇಂದಿಗೂ ಪ್ರಚಲಿತ. ಹಿರಿಯರು ಹಾಕಿಕೊಟ್ಟ ಪಂಕ್ತಿಯೇ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಅನುಸರಣೆಯೋ ಅನುಸರಣೆಯೋ ಆಗಿ ಕಲೆಬೆಳೆದು ಬಂತು. ಈ ಅನುಕರಣೆಗೆ ವರ್ತಮಾನದ ಹಿರಿಯ ಕಲಾವಿದರು ದಿಕ್ಸೂಚಕರೂ ನಿರ್ದೇಶಕರೂ ಆಗಿ ಇದಮಿತ್ಥಂ ಎಂಬ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಮಂಡಿಸುವ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು. ವರ್ತಮಾನದ ಈ ಜಾಗತಿಕ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಗುರು ಸ್ಥಾನಿಗಳು ನಿರ್ಣಾಯಕರ ಲೇಖನಿಯ ಅಂಕಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮ  ವಿದ್ವತ್ತನ್ನು ಬರೆದುಕೊಟ್ಟದ್ದು ವಿಪರ್ಯಾಸವಾಗಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧಾಳುಗಳನ್ನು ಕಂಡಾಗ ನಿರ್ಣಾಯಕರ ಲೇಖನಿ ಕಂಪಿಸಬೇಕು. ಇಲ್ಲಿ ಅಂಕಗಳನ್ನು ಬಿತ್ತುವಲ್ಲಿ ಅವರು ಗುರುತಿಸಬಹುದಾದ ಮಾನದಂಡಗಳ ಬಗ್ಗೆ ವಿವೇಚನೆ ಹುಟ್ಟಬೇಕಿತ್ತು. ಆದರೆ ಹಾಗೆ ಆಗಲೇ ಇಲ್ಲ. ಸ್ಪರ್ಧಾಕಣದಲ್ಲಿ ಭೀಷ್ಮ ದ್ರೋಣರೂ ಬಿಲ್ಲು ಹಿಡಿದು  ಗುರಿಯತ್ತ ಬಾಣವನ್ನು ಎಸೆದರು. ನಿರ್ಣಾಯಕರು ಅದರ ಸಾಧಕ ಭಾದಕಗಳು ಅಳೆದು ಅಂಕಗಳನ್ನು ಬಿತ್ತುತ್ತಾ ಸಾಗಿದರು.

          ಕೆಲವು ಹಿರಿಯ ಕಲಾವಿದರ ಹೆಸರನ್ನು ಕೇಳಿದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ಕನಸಿನಲ್ಲೂ ಎಚ್ಚರದಲ್ಲೂ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಸವಿಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವಾಗ ಅಂತಹ ಕಲಾವಿದರು ಸ್ಪರ್ಧಿಗಳಾಗಿ ನಿಲ್ಲುವುದು ಸರಿಯೇ? ಈ ಹಿರಿಯ ಕಲಾವಿದರ ಕಲಾ ಸಾಮಾರ್ಥ್ಯವಾಗಲೀ ಅವರು ಆರ್ಜಿಸಿಕೊಂಡ ಕಲಾನೈಪುಣ್ಯತೆಯಾಗಲೀ ಅದಕ್ಕೆ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಕಟ್ಟುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲವೆಂದೇ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಅಭಿಮಾನಿಯ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ಇಂತಹ ಮಹನೀಯರ ಪ್ರತಿಭೆಗೆ,  ಸಾಮರ್ಥ್ಯಕ್ಕೆ,  ಅವರ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಡಿಯನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದೆಂದರೆ ಅದು ಮೂಢತನದ ಕೆಲಸವಲ್ಲವೇ? ತನ್ನ ಸಾಮಾರ್ಥ್ಯದ ಅರಿವಿಲ್ಲದೇ ಇದ್ದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಆತನನ್ನು ಪ್ರಲೋಭನೆಗೆ ಒಡ್ಡಿ ಅದರಲ್ಲಿ ರಂಜನೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವುದು ಅದು ಖಂಡನೀಯ. ಮುದ್ರೆಯನ್ನು ಒತ್ತಬೇಕಾದ ಕೈಗಳು ಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲಿ ಮುಷ್ಠಿ ಬಿಗಿ ಹಿಡಿದು ನಿಂತರೆ ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಅದು ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನೇ ಲೇವಡಿ ಮಾಡಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಅಣಕಿಸಿದಂತೆ ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ.  

          ಹಿರಿಯ ಕಲವಿದರುಗಳಾದ ಬಲಿಪ್ಪರನ್ನು, ಗೋವಿಂದಣ್ಣನನ್ನು ನಾವು ಯಕ್ಷಭೀಷ್ಮರೆಂದು ಅನ್ವರ್ಥಗೊಳಿಸಿ  ಕೊಂಡಾಡುತ್ತ ಅವರನ್ನು ರಂಗದ ಮೇಲೆ ಕಂಡಾಗ ನನಗಂತೂ ಇದು ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಕಟ್ಟಲಾಗದ ವಸ್ತುವಾಗಿ ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಇಲ್ಲಿ ಅವರ ಪ್ರತಿಭೆಗೆ ಅಂಕವನ್ನು ಬರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ವಿಪರ್ಯಾಸ.  ಯಾವುದನ್ನು ಉನ್ನತ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಗುರುತಿಸಿ  ಆ ಉನ್ನತಿಯನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸುವುದೆಂದರೆ ನನ್ನ ಯೋಚನೆಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗದ ವಿಚಾರ. ಇಲ್ಲಿ ಗೆದ್ದವರು ಇವರಿಂದಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠರು ಎಂದು ಯೋಚಿಸುವುದು ನನಗಂತೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಇಲ್ಲಿ ಭೀಷ್ಮರಿಗೆ ಒಬ್ಬ ಸ್ಪರ್ಧಿಯನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದೇವೆ ಎಂದ ಮೇಲೆ ಕಾಲಾಯ ತಸ್ಮೈ ನಮಃ ಎಂದು ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಡುತ್ತೇನೆ.  ಇದು ಕೇವಲ ನನ್ನ ಅನಿಸಿಕೆ. ನನ್ನ ತಿಳುವಳಿಕೆ ಸೀಮಿತ. ಆದರೂ ಓದುಗರೇ ನಿಮಗೆ ಹೇಗೆ ಅನ್ನಿಸುತ್ತದೆ?

          

          

ಗಂಗಾ ತನಯ ಭೀಷ್ಮ

ಯದಾ ಯದಾಹಿ ಧರ್ಮಸ್ಯ ಗ್ಲಾನಿರ್ಭವತಿ ಭಾರತ |

ಅಭ್ಯುತ್ಥಾನಮಧರ್ಮಸ್ಯ ತದಾತ್ಮಾಸೃಜಾಮೃಹಮ್||

ಪರಿತ್ರಾಣಾಯ ಸಾಧೂನಾಮ್ ವಿನಾಶಾಯ ಚ ದುಷ್ಕೃತಾಮ್||

ಧರ್ಮ ಸಂಸ್ಥಾಪನಾರ್ಥಾಯ ಸಂಭವಾಮಿ ಯುಗೇ ಯುಗೇ||

ಯಾವಾಗ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಗ್ಲಾನಿಯುಂಟಾಗುತ್ತದೆಯೋ ಆವಾಗ ಧರ್ಮವನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸುವುದಕ್ಕೊಸ್ಕರ ಯುಗ ಯುಗದಲ್ಲೂ ಜನ್ಮ ತಾಳುವೆನು..ಇದು ಭಗವಂತನ ಮಾತು.

ಮಹಾಭಾರತದ ಆದ್ಯಂತ ಧರ್ಮ ಸ್ಥಾಪನೆಗೋಸ್ಕರ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಆಡಿದ ಆಟ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತಾ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಆಟದಲ್ಲಿ ಹಲವು ಪಾತ್ರಗಳು ಕಾಯಿಗಳಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿಯೋ ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿಯೋ ಧರ್ಮ ಸಂಸ್ಥಾಪನೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಿಗೆ ತನ್ನ ಪಾಲನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾ ಬಂದಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪಾತ್ರ ದೇವವ್ರತ ಭೀಷ್ಮ. ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಆರಂಭದಿಂದ ಅಂತ್ಯದವರೆಗೂ ಒಂದು ತತ್ವಕ್ಕಾಗಿ ಹೋರಾಡುವ ಈ ಪಾತ್ರ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಹಲವು ಪ್ರಸಂಗಳಲ್ಲಿ ಕಥೆಯ ಮುಖ್ಯಪಾತ್ರವಾಗಿ ಬಿಂಬಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ದೇವವೃತನಾಗಿ ಗಂಗೆಯ ಗರ್ಭದಲ್ಲಿ  ಶಂತನು ಚಕ್ರವರ್ತಿಯ ಪುತ್ರನಾಗಿ ಜನಿಸುತ್ತಾನೆ.  ತಂದೆಗಾಗಿ ಭೀಷಣವಾದ ಶಪಥ ಮಾಡಿ ಭೀಷ್ಮ ಎನಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನ ಮಾತು ಉಳಿಸುವುದಕ್ಕೊಸ್ಕರ ಧರ್ಮಕ್ಕಾಗಿ ಗುರುವಿನೊಡನೆ ಹೋರಾಟ ಮಾಡಿ ಜಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭೀಷ್ಮ ಪರ್ವದಲ್ಲಿ  ಸ್ವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಶರಶಯ್ಯೆಗೆ ಜಾರುತ್ತಾನೆ. ಧರ್ಮರಾಯನಿಗೆ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಮಾಡಿ ತನ್ನ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ತಾನೇ ನೀಗಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಈ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಹಲವು ಕಲಾವಿದರು ಹಲವು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿ ಜನಮಾನಸದಲ್ಲಿ ಉಳಿಯುವಂತೆ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಇದೇ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನಲ್ಲಿ  ಭೀಷ್ಮ ಎಂಬ ಪಾತ್ರದ ಮುದ್ರೆ ಬಲವಾಗಿ ಮುದ್ರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನೂ  ಇಲ್ಲಿ ಭೀಷ್ಮನ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವನ್ನೂ, ಭೀಷ್ಮನ ತತ್ವ ಸಿದ್ದಾಂತದ ತಳಹದಿಯನ್ನು ಹಲವು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಬಲ್ಲ.

ಪರುಶುಧಾರಿಯೊಳಿತ್ತ ಚೌಷಷ್ಟಿವಿದ್ಯವ | ನರಿತು ಗಂಗಾತ್ಮಜನು |

ಇರಲೊಂದಿನದೊಳು ಮಾತೆಗೆ ಭಕ್ತಿಯೊ | ಳೆರಗುತ ಪೇಳಿದನು || 

ಜನಕನು ಪುರದೊಳಗನುವಿಂದೆನ್ನನು | ನೆನೆಯುತ ದುಃಖಿಪನು |

ಜನನಿಯೆ ನೇಮವ ಕೊಡು ನಾ ಪೋಗುವೆ | ನೆನುತಿಹ ಕುವರನನು || 

ಪಿಡಿದಪ್ಪುತ ಸುಕುಮಾರನೆ ಎನ್ನೆಡೆ | ಗಡಿಗಡಿಗೈತಹುದು |

ನಡೆ ನೀ ಬಂದುದು ಬಹು ದಿನವಾಯಿತು | ಸಡಗರದಿಂ ಪುರಕೆ ||

ದೇವವ್ರತ ಹುಟ್ಟಿದೊಡನೆ ಶಂತನುವಿನಿಂದ ವಿಚ್ಛೇದತಳಾಗಿ ಅತನನ್ನು ತಾಯಿ ಗಂಗಾ  ಮಾತೆ ತನ್ನೊಂದಿಗೆ ಒಯ್ಯುತ್ತಾಳೆ.  ನಂತರದಲ್ಲಿ ಆತನನ್ನು ಪರಶುರಾಮನಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಜನೆಗೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಆಕೆ ಶಂತನುವಿನಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟನಂತರ ಭೀಷ್ಮನಿಗೆ ತಂದೆಯ ಮುಖ ಕಾಣುವ ಸೌಭಾಗ್ಯಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ.  ಪರಶುರಾಮರಿಂದಲೂ ಬೃಹಸ್ಪತಿಯಿಂದಲೂ ವಿದ್ಯಾ ಪಾರಂಗತನಾಗಿ ಪ್ರಾಯ ಪ್ರಬುದ್ಧನಾಗಿ ಹಸ್ತಿನಾವತಿಗೆ ಬರುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ  ಮಾತಾ ಪಿತರು ವಿಚ್ಛೇದಗೊಳಕ್ಕಾದರು ಎಂಬ ವಿಷಾದ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ತೆಂದೆಗಾಗಿ ಏನಾದರೂ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬ ತುಡಿತ ಹಸ್ತಿನಾವತಿಗೆ ಬರುವಾಗಲೇ ಕಾಡುತ್ತಿರುತತದೆ.  ದೇವವ್ರತನಾಗಿ ಅರ್ಥ ಹೇಳುವಾಗ ಇದನ್ನು ಮನಮುಟ್ಟುವಂತೆ ಕೆಲವರು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಎದುರಾಗುವ ಸಂದರ್ಭಕ್ಕೆ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನನ್ನು ಮೊದಲೇ ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸುವ ಬಗೆಯದು. ಚೌಷಷ್ಟಿ ವಿದ್ಯೆಯೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕಲಿತು ಬಂದ ದೇವವ್ರತನಿಗೆ ವಿದ್ಯೆ ಎಂಬುದು ತ್ಯಾಗವನ್ನೇ ಕಲಿಸುತ್ತದೆ. ಸಂಪೂರ್ಣವಾದ ವಿದ್ಯೆ ಎಂದರೆ ನಾನು ಎಂಬ ಅಹಂ ನ್ನು ಬಿಡುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ ವಿದ್ಯೆ ತ್ಯಾಗವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ದೇವವೃತನ ಈ ಯೋಚನೆ ನಿರ್ಧಾರಗಳು ಪಾತ್ರ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದ ಜತೆಗೆ ಆ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ನಡೆ ಹೇಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಮುಂದಾಗಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಕೇಳಿದ ಮಂತ್ರಿ ಸುನೀತಿಯ ಕರೆದು ಭೂ |

ಪಾಲನೆಲ್ಲಿಗೆ ಪೋದನು ||

ಓಲಗಕೀದಿನ ಬರಲಿಲ್ಲವ್ಯಾತಕೆ |

ಪೇಳೆನಲಿಂತೆಂದನು |

ತೆರಳಿದ ಯಮುನೆಯ ತಡಿಯಿಂದ ಬಂದಂತಃ |

ಪುರದೊಳು ಮಲಗಿರುವ ||

ತೆರಳಲ್ಲಿಗೆನಲಾಗಲೈತಂದು ಪರಿಕಿಸೆ |

ಧರಣಿಪನಿರೆ ಮಂಚದಿ

ರಾಜ್ಯಾಡಳಿತದಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿ ದೂರವೇ ಉಳಿದ ತಂದೆ ಶಂತನುವಿನ ದುಃಖದ ಮೂಲ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ ದೇವವೃತ. ಅಷ್ಟಸೌಭಾಗ್ಯಗಳು ಎಲ್ಲವೂ ಇದ್ದರೂ ಸ್ತ್ರೀ ಸೌಭಾಗ್ಯದಿಂದ ವಂಚಿತನಾದ ತಂದೆ ಶಂತನುವಿನ ವಿರಕ್ತಿಯ ಮೂಲ ಇದೇ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ.    ದಾಶರಾಜನ ಮಗಳು ಮತ್ಸ್ಯಗಂಧಿ, ಸತ್ಯವತಿಯಲ್ಲಿ ಮಹಾರಾಜ ಶಂತನು ಅನುರಕ್ತನಾಗಿ ಅದು ಫಲಿಸದೆ ವಿರಾಗಿಯಾಗಿ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ಸೇರಿರುತ್ತಾನೆ. ತಂದೆಯ ಬಯಕೆಯನ್ನು ಈಡೇರಿಸುವಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾಸಂಪನ್ನತೆಯನ್ನೇ ದೇವವ್ರತ ಮೆರೆಯುತ್ತಾನೆ.  ತಂದೆಯ ಮಾತಿಗೆ ತಾಯಿಶಿರವನ್ನು ಧರೆಗುರುಳಿಸಿದ ಪರಶುರಾಮನನ್ನೇ ಗುರುವಾಗಿ ಪಡೆದವನಲ್ಲವೇ?

ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಯೊಂದರಲ್ಲಿ  ಹಿರಿಯ  ಅರ್ಥ ಧಾರಿ ಶೇಣಿ ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ ಭಟ್ಟರ ಶಂತನುವಿನ ಪಾತ್ರ ಪೋಷಣೆ ತೊಡಗುವುದು ಹೀಗೆ.   ಗಾಲವರ ಅಪೇಕ್ಷೆಯಂತೆ ತಮಾಲಕೇತುವನ್ನು ಕೊಂದು ಶಂತನು ಪುನಃ ತನ್ನ ಅರಮನೆ ಕಡೆಗೆ ಬರುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯ ರಮಣಿಯತೆಯನ್ನು ಸವಿಯುತ್ತಾ ಗಂಗಾ ನದೀತೀರದಲ್ಲೇ ಬರುತ್ತಿರುವಾಗ ಹಿಂದಿನ ಗಂಗೆಯೊಂದಿಗೆ ಬೆಸೆದ ಬಾಂಧವ್ಯದ ಮಧುರ ಸ್ಮೃತಿಯ  ಸಿಂಚನವಾಗುತ್ತದೆ. ಬರುತ್ತಾ ಗಂಗಾ ಯಮುನ ಸಂಗಮ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಯಮುನೆಯ ಸಂಗಮ ಕಂಡವನು ಭಾವನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಚಿಂತಿಸ ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲೇ ಗಂಗೆಯ ವಿಯೋಗದ ವೇದನೆಯ ನೆನಪನ್ನು  ಗಂಗಾನದಿಯ ತೀರ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿರುತ್ತದೆ. ಯಮುನೆಯ ಸಂಗ ಕಂಡಾಗ ಇನ್ನೂ ಯಮುನೆಯ ಸಂಗಮವಾದರೇನೆ ಗಂಗೆ ಪರಿಪೂರ್ಣಳಾಗುವಳೋ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗಂಗೆ ಯಮುನೆಯ ಸಂಗಮದಲ್ಲೇ ಭಾಗೀರಥಿ ಪರಿಪೂರ್ಣಳಾಗುವುದು. ಇದೊಂದು ರೀತಿ ಮುಂದಿನ ಘಟನೆಗೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ತಳಹದಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವ ರೀತಿ. ಗಂಗೆ ಶಂತನುವಿನ ಬದುಕಲ್ಲಿ ಸಂಗಮಿಸಿ ಹರಿದು ಹೋಗಿರುತ್ತಾಳೆ. ಆ ಗಂಗೆ ಪರಿಪೂರ್ಣಳಾಗಬೇಕಾದರೆ ಇನ್ನು ಹರಿಯಬೇಕಾದ ಯಮುನೆ ಯಾರಾಗಿರಬಹುದು?

ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಅಭಿಮುಖವಾಗಿ ಸಾಗುವಾಗ ನೆರಳು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದಂತೆ  ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಹೆಂಡತಿಯಾದವಳು ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೇ ಹಿಂದೆ ನೆರಳಾಗಿ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಬದುಕಿನ ಮಧ್ಯದ ಯೌವನದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯ ನಡು ನೆತ್ತಿಗೆ ಬಂದಾಗ ಅದೇ ನೆರಳು ತನ್ನೊಳಗೆ ಐಕ್ಯವಾದಂತೆ ಹೆಂಡತಿ ತನ್ನೊಳಗೆ ಐಕ್ಯಳಾಗಿಬಿಡುತ್ತಾಳೆ. ನಂತರ ಬದುಕಿನ ಮುಸ್ಸಂಜೆಯಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯ ಹಿಂದೆ ಸರಿದಾಗ ಅದೇ ನೆರಳು ನೆಮ್ಮ ಮುಂದೆ ಚಲಿಸಿದರೆ ಅದೇ ನೆರಳನ್ನು ನಾವು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತೇವೆ. ಅಂದರೆ ಬದುಕಿನ ಈಸಂಜೆಯಲ್ಲಿ ಹಿಂಬಾಲಿಸಬೇಕಾದ ಒಂದು ನೆರಳಿನ ಅವಶ್ಯಕತೆಯಿದೆ ಎಂದಾಯಿತಲ್ಲ.

ದಾಶರಾಜ ತನ್ನ ಮಗಳನ್ನು ಶಂತನುವಿಗೆ ಕೊಡುವುದಕ್ಕೆ ಆತಂಕವನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ. ಸತ್ಯವತೀ ಶಂತನುವಿನ ಮಹಾರಾಣಿಯಾದರೂ ಆಕೆಯ ಮಕ್ಕಳು,  ತಂದೆಯ ನಂತರ ದೇವವೃತನಿರುತ್ತಾ ಪಟ್ಟವನ್ನೇರುವ ಹಾಗಿಲ್ಲ. ಒಂದುವೇಳೆ ಶಂತನು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಪಟ್ಟವನ್ನೇರಿಸಿದರೂ ದೇವವ್ರತ ಇರುತ್ತಾ ಅದು ಅವರಿಗೆ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಉಳಿಯಲಾರದು ಎಂಬ ಆತಂಕ.

ಭಾಮಿನಿ

ಭರತಕುಲದರಸುಗಳು ಧರ್ಮವ |

ತೊರೆದು ಪೋಗುವರಲ್ಲವೆಂದಿಗು |

ಸುರರು ಮುನಿಗಳು ಸಿದ್ಧಸಾಧ್ಯರು ಕೇಳಲೀಕ್ಷಣದಿ ||

ಒರೆವೆನೆನ್ನಯ ಶಪಥ ಲಾಲಿಸು |

ಪರಮ ಸಿಂಹಾಸನವನೇರುತ |

ಧರೆಯ ಪಾಲಿಪನಲ್ಲ ತಪ್ಪಲು ಶಂತಸುತನಲ್ಲ||

ದಾಶರಾಜನ ಆತಂಕದಿಂದ ವಿಚಲಿತನಾಗದೇ ದೇವವೃತ ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ತ್ಯಾಗವೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಸಿಂಹಾಸನವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ  ತನ್ನ ಮಕ್ಕಳು ಪಟ್ಟವನ್ನು ಏರುವುದು ಅಸಂಭವವಾಗಬೇಕೆಂಬ ನಿಶ್ಚಯದಿಂದ ತಾನು ಅಜನ್ಮ ಅಖಂಡ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಯಾಗಿ ಉಳಿಯುವ ಭೀಷ್ಮ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನುಗೈದು ಭೀಷ್ಮ ಎಂದು ಕರೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಆದರಾಲಿಸು ಶಪಥ ಇನ್ನೊಂದಿದೆ |

ಖೇದಪಡದಿರು ನಿನ್ನ ಮನಸಿಗೆ | ಮೋದದಿಂದಲೆ ಪೇಳ್ವೆನು ||

ಸುರರು ಸಿದ್ಧರು ಸಾಧ್ಯಗಂಧರ್ವರು |

ಗರುಡಪನ್ನಗರೆಲ್ಲ ಕೇಳ್ವುದು | ಒರೆವೆನೆನ್ನಯ ಶಪಥವ ||

ಸುತವಿಹೀನಗೆ ಗತಿಯಿಲ್ಲವೆಂಬುವ |

ಶ್ರುತಿಯು ಜನಕನ ಕಾರ್ಯಕೋಸುಗ | ಗತಿಯ ಪಡೆದಪೆ ಮುಂದಕೆ ||

ಇಂದಿನಾರಭ್ಯ ಮರಣ ಪರ್ಯಂತರ |

ವೊಂದೆ ಮನದೊಳು ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯವು | ಇಂದುಮುಖಿಯರ ಪೊಂದೆನು  ||

ಪುತ್ರನ ಪಿತೃಭಕ್ತಿಗೆ ಪ್ರತಿಫಲವೆಂಬಂತೆ ಶಂತನು ಇಚ್ಛಾಮರಣಿಯಾಗುವಂತೆ ವರವನ್ನು ಅನುಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಾನು ಇಚ್ಚಿಸಿದಾಗ ತನ್ನ ಬದುಕನ್ನು ಕೊನೆಗೊಳಿಸುವಂತಹ ವರ. ಬದುಕೇ ಅಲ್ಲದ ಏಕಾಂಗಿ ಬದುಕದು. ಅದನ್ನು ಅಂದೇ ಕೊನೆಗೊಳಿಸುವಂತೆ ಭೀಷ್ಮ ಬಯಸಬಹುದಿತ್ತು. ಆದರೂ ಬಯಸಲಿಲ್ಲ. ವಿಪರ್ಯಾಸವೆಂದರೆ ಅದೆಷ್ಟೋ ತಲೆಮಾರುಗಳನ್ನು ಹಸ್ತಿನಾವತಿಯಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಮತ್ತೂ ಬದುಕುಳಿಯುತ್ತಾನೆ ಭೀಷ್ಮ.  ಪ್ರಶ್ನಾತೀತವಾದ ಭೀಷ್ಮನ ನಿಷ್ಠೆ, ಪ್ರಶ್ನಾತೀತವಾದ ಅಖಂಡ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿತ್ವ  ಆದರೂ ಬದುಕಿನ ಅಂತ್ಯದವರೆಗೂ  ಆತನಿಗೆ ಅದುವೇ ಪ್ರಶ್ನೆಯಾಗಿ ಕಾಡಿದ್ದು ಸುಳ್ಲಲ್ಲ.                 

ವ್ಯಸನವಾಗದಿರೆ ಕಲೆಯು

ವ್ಯಸನ ಮತ್ತು ಹವ್ಯಾಸ ಮನುಷ್ಯನ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಜೀವನಾಂಶವಲ್ಲದೆ ಪೂರಕವಾಗಿ ಬೆಳೆದು ಬಂದದ್ದು. ಇದರಲ್ಲಿ ಹವ್ಯಾಸ ಬದುಕನ್ನು ಅರಳಿಸಿದರೆ ವ್ಯಸನ ಬದುಕನ್ನು ಕಮರುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಎರಡೂ ಬದುಕನ್ನು ಮೇಲ್ನೋಟಕ್ಕೆಸಮಾನ ಭಾವದಂತೆ ಕಂಡರೂ ಇದು ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿ ಬದುಕನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿ ಬಿಟ್ಟಿವೆ. ಇದನ್ನು ಅಂಟಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಲ್ಲಿಯೂ ಇದರ ವೆತ್ಯಾಸ ತಿಳಿಯದೆ ಹವ್ಯಾಸ ವ್ಯಸನವಾಗಿ ಬಿಟ್ಟು ಕೊನೆಗೆ ಹವ್ಯಾಸದ ಮೇಲೆಯೇ ಬಣ್ಣ ಲೇಪನವಾಗುತ್ತದೆ. ಹವ್ಯಾಸ ಹುಚ್ಚು ಎಂದು ಕರೆಸಲ್ಪಡುವುದು ಅವಾಗಲೇ.

          ಊರಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಟೆಂಟ್ ಮೇಳಗಳ ಯಕ್ಷಗಾನ ಬಯಲಾಟಗಳ ಭರಾಟೆ. ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮೇಳ ಬಂದು ಡೇರೆ ಹಾಕಿತು ಎಂದಾಕ್ಷಣ ಪಾಮರಾದಿಗಳವರೆಗೂ ಸಂಚಲನ ಮೂಡಿಸಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಗೋಳಿಮರದ ಕಟ್ಟೆಗೋ ರಸ್ತೆ ಬದಿಯ ಗೋಡೆಗೋ ಆಟದ ಭಿತ್ತೀ ಪತ್ರ ಒಂದು ತಿಂಗಳ ಮೊದಲೇ ಲಗತ್ತಿಸುವಾಗ ಆಟದ ದಿನಕ್ಕೆ ಕೆಳಮುಖವಾದ ಎಣಿಕೆ ಅಲ್ಲಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಆಟದ ದಿನವಂತೂ ಆಟದ ವಾಹನಗಳು ಬಂದು ಊರ ಬಯಲಲ್ಲಿ ಡೇರೆ ಮೇಲೆದ್ದು ನಿಲ್ಲುವಾಗ ಪ್ರಚಾರದ ಮೈಕು ಸದ್ದು ಕೇಳುವಾಗ ಊರ ಮಂದಿ ಅಂದಿನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಬಗ್ಗೆ ಸಂಭ್ರಮಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆಟಕ್ಕೆ ಹೋಗುವವನು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಎದಿರುಗೊಂಡು ಸಂಭ್ರಮಿಸಿದರೆ ಹೋಗಲಿಕ್ಕಾಗದವನು ಹೇಗಾದರೂ ಹೋಗಿಬಿಡಬೇಕು ಎಂಬ ಹವಣಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬಾಕಿ ಉಳಿದ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಮುಗಿಸಿಬಿಟ್ಟು ಮರುದಿನದ ರಜೆಗೆ ಸಿದ್ದತೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಕಾರ್ಮಿಕ ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಇದು ಬಹಳ ಹೆಚ್ಚು. ಹೇಗಾದರೂ ಹೋಗಿಯೇ ತೀರಬೇಕು ಎಂಬ ಹವಣಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಆಟಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಕೊನೇಯ ಬಸ್ಸಿನವರೆಗೂ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣ ಅಂದಿನ ದುಡಿಮೆ ಅಂದಿಗೆ ಮುಗಿಯುವಾಗ ಆಟಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದು ಅದೂ ಕುಟುಂಬ ಸಹಿತ ಹೋಗುವುದು ಕನಸಿನ ಮಾತೇ ಸರಿ. ಆದರೂ ಪ್ರಯತ್ನವಂತೂ ನಡೆದೇ ತೀರುತ್ತದೆ ಅಂತಹ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕುವ ಸಾಲವನ್ನು ಪಡೆದಾದರೂ ಆಟ ನೋಡಿಯೆಬಿಡುವ ತವಕ. ಎಲ್ಲೂ ಹುಟ್ಟಿಲ್ಲ ಅಂದರೆ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಅಡವಿಡುವಂತಹ ವಸ್ತುವನ್ನೋ ಅಥವಾ ತಿಂಗಳಿಗೊಮ್ಮೆ ಎತ್ತಬಹುದಾದ ಚಿಟ್ಟೀ (ಕುದಿ)  ಹಣವನ್ನು ಪಡೆದು ಆಟಕ್ಕೆ ಹೊರಟೇ ಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಇಂತಹ ಸಮಯದಲ್ಲೇ ಹವ್ಯಾಸ ಎಂಬುದು ವ್ಯಸನವಾಗಿ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ.  ಮರುದಿನದಿಂದ ಈ ಸಾಲದ ಶೂಲ ಇರಿಯಲು ಆರಂಭಿಸಿಬಿಡುತ್ತದೆ.

          ಇಲ್ಲಿ ಹಲವು ವಿಚಿತ್ರ ಅನುಭವಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಅದು ಕಲೆಯನ್ನು ಹವ್ಯಾಸವೆಂದು ವ್ಯಸನವಾಗಿಸಿದವರ ಅನುಭವಗಳು. ಜೀವನ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಬದುಕಿನ ಅನಿವಾರ್ಯತೆಯ ಬದಲಾವಣೆಗಾಗಿ ಒಂದಿಷ್ಟು ನಿರಾಳವಾಗಿರುವುದಕ್ಕೆ ಕೆಲವು ಹವ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಪ್ರವೃತ್ತಿಯನ್ನಾಗಿಸುವುದುಂಟು. ಕಲೆಗೆ ನೆಲೆಯಾಗುವುದೇ ಇಂತಹ ಹವ್ಯಾಸಗಳು. ಆದರೆ ವಿಪರ್ಯಾಸವೆಂದರೆ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಬದುಕು ಏನುಂಟೋ ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಈ ಹವ್ಯಾಸ ಯಾತನಾಮಯ ಬದುಕಾಗಿ  ಹಲವು ಸಲ ತೋರುವುದುಂಟು.

           

                ಯಕ್ಷಗಾನದ ಮರುಳು, ( ಮರುಳು ಎಂದು ಬಹಳ ಖೇದದಿಂದ ಉಚ್ಚರಿಸುತ್ತೇವೆ) ಹಚ್ಚಿಸಿಕೊಂಡ ನಾವು, ನಮ್ಮ ಅಭಿಮಾನವನ್ನು ತಪ್ಪಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಮಾಡುವುದನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೇಳಿ ಈಗ ಹೊಗಳುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಖಾತರಿಯಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಕೇಳುವುದನ್ನೇ ಬಿಟ್ಟು ಬಿಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ. ಬಹುಶಃ ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಹವ್ಯಾಸವನ್ನು ವ್ಯಸನವಾಗಿ ಕಂಡದ್ದೇ ಇರಬೇಕು. ಒಬ್ಬರ ಮನೆಗೆ  ಇನ್ನೊಬ್ಬರು ಹೋಗಿ ಅತಿಥೇಯ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದನ್ನು ಭಯದಿಂದಲೇ ಇಷ್ಟಪಡುತ್ತೇವೆ. ಭಯ ಯಾಕೆಂದರೆ ಅದೇ ಮರುಳು ಮನೆಯವರಿಂದ ಮಂತ್ರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಲ್ಲ? ಆದರೂ ಹೋಗುತ್ತೇವೆ.  ಇಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟವಾಗುವುದು ಯಾಕೆಂದರೆ ಉಪಚಾರ ಸತ್ಕಾರ ಯಕ್ಷಗಾನದಿಂದಲೇ ಇಲ್ಲಿ ಆಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ !!! ಆದರೆ ಹವ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ವ್ಯಸನಗಳ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ   ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುವುದು ಇಂತಹ  ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲೇ.

          ನಮ್ಮ ಪ್ರೀತಿ ನಮ್ಮ ಅಭಿಮಾನ, ಅದು ಅಪವ್ಯಯ ಆಗಬಾರದೆಂದು ನಾವು ಬಹಳಷ್ಟು ಬಯಸುತ್ತೇವೆ. ಪ್ರೀತಿ ಅಭಿಮಾನವೆಂಬುದು ವ್ಯಯವಾದಷ್ಟೂ ಪುನಃ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಾಧನ. ಇದು ವ್ಯಯಿಸಿದಷ್ಟು ಖಾಲಿಯಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಅಲ್ಲವೇ?  ಇದು ವ್ಯರ್ಥವಾಗಬಾರದೆಂಬ ಬಯಕೆ.  ಒಬ್ಬ ಭಿಕ್ಷುಕನಿಗೂ ನಾವು ಚಿಲ್ಲರೆ ದುಡ್ಡನ್ನು ಭಿಕ್ಷೆ ಹಾಕುವಾಗ ಗ್ರಹಿಸುತ್ತೇವೆ ಇದು ಅಪವ್ಯಯ ಆಗದಿರಲಿ ಎಂದು. ನಮ್ಮಿಂದ ಭಿಕ್ಷಾಹಣ ಪಡೆಯಲು ಒಬ್ಬ ಕುಡುಕ ತಂದೆ ಮತ್ತು ಮಗುವಿಗೆ ಮೊಲೆಯೂಡಿಸುವ ಆತನ ಹೆಂಡತಿ ಹರುಕು ಬಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುತ್ತಾಳೆ. ಸಹಜವಾಗಿ ನಮ್ಮ ಭಿಕ್ಷೆ ನೀಡುವ ಕೈ ಆಕೆಯ ಬೊಗಸೆಯತ್ತಲೇ ಭಿಕ್ಷೆಯನ್ನು ಚೆಲ್ಲಿ ಬಿಡುತ್ತವೆ. ಯಾಕೆ? ಅಲ್ಲಿ ಅದು ಸದ್ವಿನಿಯೋಗವಾಗಬಹುದು ಎಂಬ ಭರವಸೆ ನಮ್ಮದು.  ಭಿಕ್ಷೆ ಕೊಟ್ಟ ಮೇಲೆ ಅದು ನಮ್ಮದಲ್ಲ ಆದರೂ ಅದು ಸೇರುವ ಸ್ಥಳ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಬೇಕೆಂಬ ಬಯಕೆ. ಒಂದು ಚಿಲ್ಲರೆ ದುಡ್ಡಿಗೂ ಇಷ್ಟು ಯೋಚಿಸುವಾಗ  ಕಲೆಯನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುವ ಪ್ರಾಯೋಜಕನಿಗೂ ಅದೇ ಮನೋಭಾವ ಇರಬಹುದಲ್ಲವೇ? ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಲೆಗಂತೂ ಈಗ ಬಹಳಷ್ಟು ಪ್ರಾಯೋಜಕರು ಲಭಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಅವರಿಂದ ಕಲೆಯ ಪೋಷಣೆಗಾಗಿ ಕೊಟ್ಟ ದಾನ, ಕುಡಿತ ಮೋಜು ಮಸ್ತಿಯಂತಹ ಕೀಳಭಿರುಚಿಗೆ ವ್ಯಯವಾದಲ್ಲಿ ಆ ದಾನದ ಉದ್ದೇಶ ಎಷ್ಟು ಸಾರ್ಥಕವಾದೀತು? ದಾನಿ ತನ್ನ ಸುಖವೊಂದಷ್ಟನ್ನು ಬದಿಗಿಟ್ಟು ಕೊಡುವಾಗ  ಪಡೆದುಕೊಂಡವರು ಆ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕರಾಗಿರಬೇಕಾದದ್ದು ಕಲೆಗೆ ಸಲ್ಲಿಸುವ ಗೌರವವಾಗುತ್ತದೆ.

          ಪ್ರಾಯೋಜಕತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯದ ಕೆಲವು ಅಭಿಮಾನ ಸ್ವಾಭಿಮಾನವಾಗಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುವುದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಯಾವ ಸಹಾಯವೂ ಇಲ್ಲದೇ ಯಕ್ಷಗಾನ ತಂಡ ಕಟ್ಟಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ನೀಡುವ ಅಭಿಮಾನ ಹವ್ಯಾಸವಾಗಿ ಕಾಣುವಾಗ ಬಹಳ ಗೌರವ ಆದರ ಮೂಡುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಎಂತಹಾ ಅಭಿಮಾನವಿದು? ಇಲ್ಲಿ ಖೇದವಾಗುವುದು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಮಾಡಿ ಎಲ್ಲರಿಂದ ಪ್ರಶಂಸೆಯನ್ನು ಪಡೆದು ಮರುದಿನ ಬಾಧ್ಯತೆಗಳೆಲ್ಲಾ ಸಾಲವಾಗಿ ಬದಲಾದಾಗಿ ಶೂಲವಾದಾಗ,   ಇಲ್ಲಿ ಹವ್ಯಾಸವನ್ನು ವ್ಯಸನವೆನ್ನದೆ ವಿಧಿಯಿಲ್ಲ. ಯಕ್ಷಗಾನ ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ಸಾಲಗಾರರಾದ ಹಲವರನ್ನು ಕಂಡಿದ್ದೇನೆ. ಮನೆಯಲ್ಲಿ ತಿಂದುಣ್ಣುವುದಕ್ಕೆ ಶ್ರಮ ಪಡುವಾಗ ಅಲ್ಲಿ ಸಾಲವೂ ಒಂದು ಮಣೆಹಾಕಿ ತನ್ನ ಪಾಲಿಗೆ ತಟ್ಟೆಯಿರಿಸಿ ಕುಳಿತುಕೊಂಡುಬಿಡುತ್ತದೆ.

          ಅಭಿಮಾನದ ಪರಮೋತ್ಕಟ ಸ್ಥಿತಿ ಎಂದರೆ ತಾನು ಕೆಳಬಿದ್ದರೂ ಕಲೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿವಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. ತನ್ನ ದುಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಮರೆತು ತನು ಮನ ಧನವನ್ನು ಅದಕ್ಕೆ ಅರ್ಪಿಸಿದಾಗ ಧನ್ಯತೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸಬಹುದು. ಗಾಢವಾದ ಅಭಿಮಾನ ಅದನ್ನು ಮಾಡುವಂತೆಯೂ ಪ್ರೇರೆಪಿಸುತ್ತದೆ. ಕಲೆ ಅಭಿಮಾನದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವೇ ಅದು. ಆದರೂ ತಾರ್ಕಿಗವಾಗಿ ಯೋಚಿಸಿದಾಗ ಕಲೆ ಬದುಕು ಇವುಗಳ ಸಂಬಂಧ ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ ಅಲ್ಲವೇ? ಹೊಟ್ಟೆ ಪಾಡಿಗೆ ಅಥವಾ ಇನ್ನವುದೋ ಅನಿವಾರ್ಯತೆಗೆ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಅಂಟಿಸಿಕೊಂಡ ಏಕತಾನತೆಯ ಬದುಕಲ್ಲಿ ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿ ಮನಸ್ಸು ಬಂಧಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಆವಾಗ ಮನಸ್ಸು ನಿರಾಳವಾಗಿ ವಿಹರಿಸಬಲ್ಲ ಪರ್ಯಾಯ ಬದುಕಿನತ್ತ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಕಲೆ ಸಾಹಿತ್ಯ ಇನ್ನಿತರ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಅನುಭವ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಒಂದು ರೀತಿಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ದೈನಂದಿನ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿರುವ ಯಾವುದೋ ಒಂದು ನೋವನ್ನು ಮರೆಯುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಕಲೆಯನ್ನು ಅಂಟಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ಅಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಂದು ನೋವು ಅಮರಿಕೊಂಡರೆ ಅಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನವಾದ ಬದುಕು ಹೇಗೆ ಸಾಧ್ಯ.  ಕಲೆ ಬದುಕನ್ನು ಅರಳಿಸಬೇಕು ಅದು ಬದುಕನ್ನು ಕಮರುವಂತೆ ಮಾಡಬಾರದು. ಬದುಕು ಕಮರಿಕೊಂಡಲ್ಲಿ ಕಲೆಯ ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ನೈಜ ಮೌಲ್ಯ ಸಿದ್ದಿಸುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಕಲೆ ಹವ್ಯಾಸವಾದರೆ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅರಳಿಸುತ್ತದೆ ವ್ಯಸನವಾದರೆ ಬದುಕೂ ಅರಳುವುದಿಲ್ಲ ಕಲೆಯೂ ಅರಳುವುದಿಲ್ಲ.

          ಇಷ್ಟೆಲ್ಲಾ ಆದರೂ ಕಲೆಯನ್ನು ವೃತ್ತಿ ಎಂದು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದವರಿದ್ದಾರೆ. ಅದರಲ್ಲೆ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಆರ್ಜಿಸಿಕೊಂಡವರಿದ್ದಾರೆ. ಏಳು ಬೀಳಿನ ನಡುವೆ ಇದುವೇ ಬದುಕು ಎಂದು ಸರ್ವಸ್ವವನ್ನು ಕಂಡವರಿದ್ದಾರೆ. ಬದುಕು ಅರಳುವುದನ್ನು ಕಲೆ ಅರಳುವುದರಲ್ಲೇ ಕಂಡವರಿದ್ದಾರೆ. ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ಕಲೆಯನ್ನು ಅರಳಿಸಿದವರಿದ್ದಾರೆ. ಏಳು ಬೀಳು ನಗು ಅಳು ಈ ದ್ವಂದ್ವಗಳು ಬದುಕನ್ನು ಹೇಗೆ ಆವರಿಸಿದೆಯೋ ಕಲೆಯನ್ನೂ ಆವರಿಸಿದೆ.  ಕಲೆಗೂ ಬದುಕಿಗೂ ಅವಿನಾಭಾವ ಸಂಬಂಧವಿದೆ ಅನ್ನಿಸುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಕಲೆಯನ್ನು ಸಹ ಬದುಕಾಗಿ ಕಂಡಿರುವುದು. ಆದರೂ ಕಲೆ ವ್ಯಸನವಾಗಿಸದೆ ಹಸನಾಗಿ ಅರಳಲಿ ಎಂದೇ ಕಲಾಭಿಮಾನಿಯಾಗಿ ಹಾರೈಸಬೇಕಲ್ಲವೇ?