"ಇದು ವಿಮರ್ಶೆಯಲ್ಲದ ಚಿಂತನ"

Saturday, November 30, 2013

ಗೀತೋಪದೇಶ ಯಕ್ಷಗಾನ ಹೀಗೊಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಭಾಗ ೧

ಗೀತೋಪದೇಶ ಯಕ್ಷಗಾನ ಹೀಗೊಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಭಾಗ ೧
“ಪರಿಕಿಸು ಪಾರ್ಥನೆ .......... ... ಕರದೊಳು ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರವ ಧರಿಸುತ  ತಿರುವುತ ಮೀಸೆಯನು...”  ಕುರು ಕ್ಷೇತ್ರ ಯುದ್ದದಲ್ಲಿ ಸೇನೆಯ ಮಧ್ಯೆ ರಥವನ್ನು ತಂದು ನಿಲ್ಲಿಸು ಎಂದ ಅರ್ಜುನನ್ನು ನೋಡಿ  ಕೃಷ್ಣ ಅನುಮಾನದಿಂದ ಪಾರ್ಥನ ಮುಖ ನೋಡಿ ಹೇಳುವ ಮಾತಿದು

“ ಕೌರವ ಸೇನೆಯ ಮಧ್ಯ ತಮ್ಮ ರಥವನ್ನು ತಂದು ನಿಲ್ಲಿಸು ಕೃಷ್ಣಾ. ಬಹು ಸಮಯದಿಂದ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದ ಸಮಯವಿದೋ ಬಂದಿದೆ. ಆ ಕೌರವನ ಕಡೆಯಿಂದ ಬಂದವರ ಆ ಸುಟ್ಟ ಮುಖವನ್ನೊಮ್ಮೆ  ನೋಡಿ ಬಿಡುತ್ತೇನೆ.” ಆವರೆಗೆ ಹತಾಶರಾಗಿ ಕಾದಿದ್ದು ಬಳಿಕ ಕ್ರೋಧ ಭುಗಿಲೆದ್ದು ಎಲ್ಲ ಸಿದ್ದತೆಯನ್ನು ಈ ದಿನಕ್ಕಾಗಿ ಮೀಸಲಿರಿಸಿದ ಅರ್ಜುನನ ಮಾತು ಹರಿಗೆ ಅನುಮಾನವನ್ನು ತರುತ್ತದೆ.

ಅವಾಗ ನಂತರದ ಮಾತಿಗೆ ಪೀಠಿಕೆಯಾಗಿ ಕೃಷ್ಣನಾಗಿ ಶೇಣಿಯವರು ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಕೇಳುತ್ತಾರೆ, ಆತನ ಕ್ರೋಧದ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಅನುಮಾನಿಸಿ ಕೇಳುತ್ತಾರೆ.” ಹೌದಲ್ಲ...? ಹೌದಲ್ಲ..?” ಹೀಗೆ ಎರಡು ಬಾರಿ ಕೇಳುವ ಅಗತ್ಯವಾದರೂ ಏನು ? ಮಹಾಭಾರತ ಅಥವಾ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದ ಮಾತೇಕೆ. ಭಗವತ್ಗೀತೆಯ ಸನ್ನೀವೇಶವನ್ನು ಅರಿಯದೇ ಇರುವವರು ಯಾರು? ಪವಿತ್ರ ಗೀತೋಪದೇಶದ ದಿವ್ಯ ಜ್ಯೋತಿಯನ್ನು ಬೆಳಗುವುದಕ್ಕೆ ಇದೊಂದು ಕಿಡಿಹಚ್ಚಿದ ಮಾತು. ಹೌದಲ್ಲಾ?  ಕೌರವಾದಿಗಳ ಮೇಲೆ ಉಕ್ಕಿಬಂದ ಕ್ರೋಧ ಆ ಸಿಟ್ಟು ನಿಜವಾದದ್ದೇ? ಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ಅನುಮಾನ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಹೌದಲ್ಲಾ? ಎಂಬ ಉದ್ಗಾರ. 

ಬಹಳ ಸ್ವಾರಸ್ಯ ಪೂರ್ಣ ಮಾತುಗಾರಿಕೆಯ ಪ್ರಸಂಗ ಗೀತೋಪದೇಶದ ಮಹತ್ವದ ಪುಟ ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಇಲ್ಲಿಂದ. ಪುಣ್ಯಾತ್ಮರು ಸಂಘಟಿಸಿದ ಅಪೂರ್ವವಾದ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆ ಇದು. ಶೇಣಿ, ಪೆರ್ಲ ಮಾರೂರು, ಜೋಷಿ ಮುಂತಾದವರ ವಾಕ್ಚಾತುರ್ಯ ಎನ್ನಬಹುದೇ?  ಇದನ್ನು ಕೇವಲ ವಾಕ್ಚಾತುರ್ಯಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸಿ ಅಂದಾಜಿಸುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಚಾತುರ್ಯದ ಮಾತಿಗಿಂತಲೂ ಸತ್ವಯುತ ಮಾತುಗಳು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದ ಆ ಸನ್ನಿವೇಶದ ಮರು ಸೃಷ್ಟಿ ಎನ್ನಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಸಂಗ ಭೀಷ್ಮ ಸೇನಾಧಿಪತ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಅರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.  ಹಸ್ತಿನಾವತಿಯ ರಾಜ ಸಭೆಯ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯಂತೆ  ಭೀಷ್ಮರನ್ನು ಸೇನಾಧ್ಯಕ್ಷನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವುದು,  ಅದರ ಉಪಕ್ರಮದಂತೆ ಕೌರವ ರಾತ್ರಿ ಭೀಷ್ಮರಿದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಭೀಷ್ಮರನ್ನು ಒಡಂಬಡಿಸುವ ಸಂಭಾಷಣೆ. ಕೌರವನಾಗಿ ಪ್ರಭಾಕರ ಜೋಷಿ ಮತ್ತು ಭೀಷ್ಮನಾಗಿ ಮೂಡಂಬೈಲು ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ ಶಾಸ್ತ್ರಿ ಅರ್ಥಧಾರಿಗಳಾದರೆ ನಂತರ ಗೀತೋಪದೇಶ ಆನಂತರ ಚಕ್ರ ಗ್ರಹಣ. ಹೀಗೆ ಮೂರು ಭಾಗವನ್ನು ಸಮನ್ವಯಗೊಳಿಸಿ ಒಂದು ತಾಳ ಮದ್ದಲೆ. ಅದರೂ ಇದರಲ್ಲಿ ತಾಳ ಅಡಿರೇಖೆ ಎಳೆದಂತೆ ಗೀತೋಪದೇಶ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಪ್ರಯೋಗವೆನಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಹದಿನೆಂಟು ಅಧ್ಯಾಯದ ಭಗವದ್ಗೀತೆಯನ್ನು..ವಿಷಾದ ಯೋಗ, ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ, ಕರ್ಮ ಯೋಗ...ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಂಕ್ಷೇಪಿಸಿ ಸುಂದರವಾಗಿ ಪ್ರಯೋಗಕ್ಕೆ ತಂದಿದ್ದಾರೆ. ಅವೆಲ್ಲವನ್ನು ಇನ್ನೂ ಕಿರಿದಾಗಿಸಿ ಬರಹದಲ್ಲಿ ತರುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಇದು. ಇದು ಒಂದು ದೃಷ್ಟಿ ಕೋನದ ಅಪೂರ್ಣ ಭಾವಾನುವಾದ ಎನ್ನಬಹುದು. ಯಾಕೆಂದರೆ, ಪ್ರತಿ ಸಲ ಕೇಳಿದಾಗಲು ಹೊಸ ಹೊಸ ಅರ್ಥವನ್ನು ಒಡಲಿಂದ ಹೊರ ಹಾಕುವ ಇದರ ಪರಿಪೂರ್ಣವನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುವುದು ಸಾಧ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ ಎನ್ನಬಹುದು.

ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರ ಎಂದಾಗ ಬರೀ ಯುದ್ದರಂಗದ ಬಿಸಿ ಬಿಸಿ ಸನ್ನಿವೇಶದ ಕಲ್ಪನೆಯ ಹೊರತಾಗಿ ಗೀತೋಪದೇಶವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಾತ್ಮಕವಾಗಿ ತೋರಿಸಿದ್ದು ಅದ್ಭುತವೆನಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಅರ್ಜುನ ತನ್ನನ್ನಾವರಿಸಿದ  ಬಂದ  ಕ್ಲೈಬ್ಯದಿಂದ ಖಿನ್ನನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಸುತ್ತಲೂ ಸೇರಿದ ಬಂಧುವರ್ಗವನ್ನು ಕಂಡು ಮೋಹಪರವಶನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆವಾಗ ಕೃಷ್ಣ ಮಹತ್ವವಾದ ಗೀತೋಪದೇಶವನ್ನು ಮಾಡಿ ಮೋಹನಷ್ಟವಾಗುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ಈ ಭಾಗ ಯಾರಿಗೆ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ ಹೇಳಿ.  ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ಪ್ರವಚನವಾದರೆ ಅದೆಷ್ಟು ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುವುದೋ ಆದರೆ ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕಿಂತ ಸರಳವಾಗಿ ಮಾರ್ಮಿಕವಾಗಿ ಗೀತೋಪದೇಶದ ಸಾರವನ್ನು  ಸಾರುವ ಕಲೆ ಬೇರೆ ಇರಲಾರದು. ಯಕ್ಷಗಾನದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯತೆಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಇದು ಮೂಡಿ ಬಂದಿದೆ. ಗೀತೆಯ ಸಾರವನ್ನು ಸರಳವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಿದ ರೀತಿಯಿಂದ ಯಕ್ಷಗಾನ ತಾಳಮದ್ದಲೆಯ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ಒಂದು ಟಿಪ್ಪಣಿ ಬರೆದಂತೆ ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕೌರಾವಾದಿಗಳ ಮಧ್ಯೆ ಪಾರ್ಥನ ಮಾತಿನಂತೆ ರಥ ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ ಕೃಷ್ಣ. ‘ಹೌದಲ್ಲ ಹೌದಲ್ಲ’  ಎಂಬ ಮಾತಿನ ಧ್ವನಿ ಅರಿವಾಗುವುದು ಆವಾಗಲೇ. ಕ್ರೋಧ ಭಾವದಿಂದ ವೈರಿಗಳ ಸುಟ್ಟ ಮುಖವನ್ನೊಮ್ಮೆ ನೋಡಿಬಿಡುತ್ತೇನೆ ಎಂದ ಪಾರ್ಥನ ಮಾತು ಆ ವೈರ ಭಾವ ಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿ ಉಳಿಯದೇ…ಆ ಮುಖಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಕ್ರೋಧ ವೈರ ದೂರಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಮೋಹ…ಬರೀ ಮೋಹ ಆವರಿಸಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಮಹಾಭಾರತ ಮಹತ್ತರ ಘಟನೆಗೆ,  ದಿವ್ಯ  ಮುಹೂರ್ತಕ್ಕೆ ಈ ಮೋಹವೇ ಕಾರಣವಾಗಿಬಿಟ್ಟಿತು. “ಹೌದಲ್ಲ’  ಎಂಬ  ಕೃಷ್ಣನ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ತುಂಬಿದ್ದ ಶಂಕೆ ಏನೂಂತ ವೇದ್ಯವಾಗುವುದು ಮುಂದೆ.

 ಎಂದಿನ ಶೈಲಿಯಂತೆ ಶೇಣಿಯವರು ಕಷ್ಣನಾಗಿ ತಮ್ಮ ಮಾತನ್ನು ಮಧ್ಯದಿಂದಲೇ ಪ್ರಾರಂಬಿಸಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ.  ಬಂದವರನ್ನೇಲ್ಲಾ ಅದೇ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪಾರ್ಥ ಕಾಣಲಾರ ಎಂಬ ಸಂದೇಹ ನಿಜವಾಗುತ್ತದೆ. .” ಹೌದಲ್ಲಾ...” ಎಂಬುದರ ನಿಗೂಢಾರ್ಥ ಅರಿವಾಗುತ್ತದೆ. ಮುಂದಿನ ಘಟನೆಗೆ ಇದು ಮಾತಿನ ಪೀಠಿಕೆ.

“ಪರಿಕಿಸು ಪಾರ್ಥನೆ ನಿಂದಿಸ ರಿಪುಮೋಹರದೊಳು ರಥಿಗಳನು. ಕರದೊಳು ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳುರೆ ಧರಿಸುತ ತಿರುಹುತ ಮೀಸೆಯನು”
 ಸೇನೆಯ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ರಥವನ್ನು ತಂದು ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಕೃಷ್ಣ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಪರಿಕಿಸು ಪಾರ್ಥನೆ  ಎಂದು ತೊಡಗುತ್ತಾ   ವಿರೋಧಿಗಳಾಗಿ ಬದಲಾದ ದಾಯಾದಿಗಳನ್ನು, ಇಲ್ಲಿ ನಾವಾಗಿ ಬಯಸದೇ ಇದ್ದರೂ ಈಗ ಸನ್ನಿಹಿತವಾಗಿರುವ ಈ ಯುದ್ದ,  ಇಲ್ಲಿ ಯಾರೆಲ್ಲ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ ಪರಿಕಿಸು. ಬೇಡದೇ ಇದ್ದರೂ ನಿರ್ಣಯವಾದ ಈ ಯುದ್ದ. ನಾವಾಗಿ ಬಯಸದೇ ಇದ್ದರೂ ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿ ರಣವೀಳ್ಯವನ್ನು ಕೈನೀಡಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿದ್ದೇವೆ. ಪಾಂಡವರ ರಾಯಭಾರಿಯಾಗಿ ಹೋದಾಗ ಇಲ್ಲಿ ಈಗ ಯಾರೆಲ್ಲ ಬಂದಿದ್ದಾರಲ್ಲ ಅವರೆಲ್ಲ ಅಲ್ಲಿದ್ದರು. ಅಲ್ಲಿ ಇವರೆಲ್ಲ ಇದ್ದಂತೆ ಏನಾಯಿತು ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ದೈಹಿಕವಾಗಿ ಬಂಧಿಸುವಲ್ಲಿಯ ವರೆಗೂ ಹೋಯಿತು. ಆಗ ಯಾರು ಪ್ರತಿಭಟಿಸಲಿಲ್ಲ. ರಾಯಭಾರಿತ್ವವನ್ನು ತುಸು ಬದಿಗಿರಿಸಿ ಬಂದ ವಿಪತ್ತನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ಕೃಷ್ಣ ಹೊರಬಂದುದಾದರೂ ಯಾಕೆ? ಕೃಷ್ಣನಾಗಿ ಶೇಣಿಯವರು ಕೊಡುವ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ,  ಕೃಷ್ಣ ರಾಯಭಾರಿಯಾಗಿ ಹೋದವನು. ಯುದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಹೋದವನಲ್ಲ, ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಕೌರವನೊಡನೆ ಕೃಷ್ಣನ ಯುದ್ದವಲ್ಲ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಕೌರವನಲ್ಲಿ ಯುದ್ದ ಎಂದಾದರೆ ಆ ಕೌರವ ಮತ್ತೆ ಒಳಗೆ ಹೋದಾನೋ? ತಾನು ಆಯುಧಗ್ರಹಣ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಮಾತಿದೆಯಲ್ಲ? ಯುದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಹೋದವನೂ ಅಲ್ಲ,   ಹಾಗಾಗಿ  ಅಯುಧ ಹಿಡಿಯದ ತನಗೆ ಆದ ಅಪಮಾನವನ್ನು ಪಾರ್ಥ ಹೇಗೆ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ? ಪಾರ್ಥನ ಪ್ರತಿವಿಧಿ ಏನು?  ಶಸ್ತ್ರ ರಹಿತನಾದ ಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ಸುರಕ್ಷಿತ ಸ್ಥಳ ಪಾರ್ಥ ಸಾನ್ನಿದ್ದ್ಯದ ರಥವಲ್ಲದೇ ಬೇರೆ ಯಾವುದು?  ಪಾರ್ಥನ ಸಾಮಾರ್ಥ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಕೃಷ್ಣ ತನ್ನ ಭರವಸೆಯನ್ನು ಹೀಗೆ ವ್ಯಕ್ತ ಪಡಿಸುವ ಮರ್ಮವಾದರೂ ಏನು? ಪಾರ್ಥ ಮೋಹಪರವಶನಾಗಬಾರದು.  ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾ ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಪಾರ್ಥನ ರಥ ಸೇನೆಯ ಮಧ್ಯೆ ನಿಲ್ಲಿಸಿದ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಪಾರ್ಥನ ರಥಿಕನಾಗಿ  ಕೇಳುತ್ತಾನೆ ಕೃಷ್ಣ. ..ಪರಿಕಿಸು ಪಾರ್ಥನೇ..

“ ಕೂಡೆ ಪರಿಕಿಸುತಾಗ ಪಾರ್ಥನು ಮೂಡಿದಶ್ರುಗಳಿಂದ ಶಿರವೊಡೆದಾಡಿದನು .........”
ಸೇನೆಯ ಮಧ್ಯೆ ನಿಂತ ಅರ್ಜುನ ಕೃಷ್ಣನ ಅನುಮಾನದಂತೆ ಭಾವ ಪರವಶನಾಗಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಕೌರವನ ಕಡೆಯಿಂದ ಬಂದ ಮೂರ್ಖರ ಸುಟ್ಟ ಮುಖವನ್ನೊಮ್ಮೆ ನೋಡುವ ಬಯಕೆಯನ್ನಾಡಿದ ಅರ್ಜುನ, ಕೌರವ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿರುವ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರನ್ನೇ ಗುರುತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಎಲ್ಲರೂ ಬಂಧುಗಳು. ತಾವಾದರೋ ಫಲಾಪೇಕ್ಷೆಯಿಂದ ಯುದ್ದ ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಬಂದವರು. ಆದರೆ ಯಾವುದೇ ಫಲಾಪೇಕ್ಷೆಯಿಲ್ಲದೆ ಬಂದವರು.. ಗುರುಗಳಾದ ದ್ರೋಣ , ಕೃಪ..ತುತ್ತು ಕೊಟ್ಟು ಸಲಹಿದ ಭೀಷ್ಮ , ಇತರ ಬಂಧು ಮಿತ್ರಾದಿಗಳು, ನಾವು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಬೇಕಿದ್ದರೆ ಜಯ ಪಡೆಯಬೇಕು. ಅದೆಂತಹ ಜಯ? ಇವರನ್ನೆಲ್ಲ ಕೊಂದರೆ ಮಾತ್ರ. ಇವರನ್ನು ಕೊಂದ ಮೇಲೆ ಎಲ್ಲ ಬಂಧು ಬಳಗ ಹತರಾದ ಮೇಲೆ ಸಿಗುವ ಆ ಜಯ, ಆ ಜಯದ ಅಗತ್ಯವಾದರೂ ಏನು? ಯುದ್ದರಂಗಕ್ಕೆ ಬಂದು ಇವರನ್ನೆಲ್ಲಾ ಕಂಡಾಗ  ತನ್ನಲ್ಲಿ ಬಂದ ಈ ಭಾವ, ಮೊದಲಾಗಿ ತನ್ನಣ್ಣ ಧರ್ಮಜನಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ನಿರ್ಣಯದ ಮೊದಲೇ ಬಂದಿತ್ತಲ್ಲವೇ? ಆತ ಇದನ್ನೆಲ್ಲ ಕಲ್ಪಿಸಿದ್ದ.  ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕೃಷ್ಣನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದ, ಕುಲನಾಶದಿಂದ ಮಲಿನವಾಗುವ ಆ ಶ್ವೇತ ಛತ್ರ ಬೇಡ ನನಗೆ.  ಕೇವಲ ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಮಣ್ಣಿಗಾಗಿ  ಅಧಿಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಯುದ್ದ.  ಅವರು ಬುದ್ಧಿ ಶೂನ್ಯರು ಮೂರ್ಖರು ಆದರೆ ನಾವು ತಿಳಿದವರು,  ನಮಗೆ ಬುದ್ಧಿ ಬೇಡವೇ? ಎಂತಹ ಪಾಪ ಕಾರ್ಯವಾಗುತ್ತಿತ್ತು,

“ ಕೃಷ್ಣಾ. ಪರಿಕಿಸಿ ನೋಡಿದೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೋಡಿದೆ.”
“ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಏನು ಕಂಡಿತು?”
“ ಬಂಧುವರ್ಗವ ನಿಷ್ಕಾರುಣ್ಯದಿಂದಲೆ ಕೊಂದು | ಬಂದಿಹ ರಾಜ್ಯ ಬೇಡೆನಗೆ | ಇಂದಿರೇಶನೆ ಧುರಕಾಂಕ್ಷೆಯಿಲ್ಲೆನಗೀಗ | ಬೆಂದಿತೆನ್ನೊಡಲು ಮೋಹದೊಳು | ಇಂದಿರೇಶನೆ | “
“ ಓ ಶ್ರೀಹರೀ..ಶತ್ರುಗಳಾಗಿ ಬಂದವರ ಮುಖನೋಡುವ ಕಾತುರವಿತ್ತು. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ,  ಈಗ ಈ ಸೇನಾ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ  ಒಬ್ಬನೇ ಒಬ್ಬ ಶತ್ರುವನ್ನು ಗುರುತಿಸದಾದೆ.” ಅರ್ಜುನ ಹತಾಶನಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.( ಪೆರ್ಲ ಪಂಡಿತರು ಸಹಜವಾಗಿ ಅರ್ಜುನನ ಕಾಯ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ) ಎಲ್ಲರೂ ಬಂಧುವರ್ಗವು. ಇಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳು ಯಾರು?  ಎಲ್ಲರನ್ನು ಬಂಧು ಮಿತ್ರ ಸಹಜರನ್ನಾಗಿಯೆ  ಕಂಡು ಶತ್ರುವನ್ನು ಕಾಣದಾದ ಅರ್ಜುನ. ಈಯುದ್ದದ ಕೊನೇಯ ಫಲ ಏನು? ಜಯ... ಆ ಜಯದಿಂದ ತಮ್ಮ ರಾಜ್ಯಪ್ರಾಪ್ತಿ. ರಾಜ್ಯ ಯಾಕೆ? ಪ್ರಪಂಚದ ಭೋಗ ವಿಲಾಸಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವುದಕ್ಕೆ. ಈ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ದಾಸನಾಗುವುದಕ್ಕೆ..ಅಷ್ಟಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಬಂಧು ಹತ್ಯೆ. ಎಲ್ಲರನ್ನು ಕೊಂದು ಬಹುದೊಡ್ಡ ಶ್ಮಶಾನ ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡಿ ಮತ್ತೆ ರಾಜ್ಯ? ಆದುದರಿಂದ ಬೇಡ ರಥವನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿಸು. ಯಾವುದು ಬೇಡ.. ಕಾಡಿಗೆ..ನಾನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗ್ತೆನೆ.
ಕೃಷ್ಣ ಕೇಳ್ತಾನೆ “ ಮಧೆಯ ಒಂದು ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳಲೇ?  ಕಾಡಿಗೆ ರಥವನ್ನು ಹಾರಿಸುವ. ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ ಏನು ಮಾಡುವುದು?”
 “ ತಪಸ್ಸು ...ಇದೆಯಲ್ಲ?”
“ಊಟಕ್ಕೆ?”
“ಕಂದಾಹಾರ, ವಾತಾಹಾರ .ಜಲಾಹಾರ....”
“ ಹಾಗಿದ್ರೆ ಅದು ಬೇಕು. ಇಲ್ಲಿ ಇದು ಬೇಡ ಮತ್ತೊಂದು ಬೇಕು... ಅದು ಒಂದು ಬೇಕು..” 
ಈ ಇಂದ್ರಿಯದ ಆಶೆಯ ಗೂಡಾರ್ಥವನ್ನು ಶೇಣಿಯವರು ಸರಳವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ.
(ಇನ್ನೂ ಇದೆ ಮುಂದಿನಭಾಗದಲ್ಲಿ)

“


Thursday, November 21, 2013

ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಉಚ್ಚಾರ ಶುದ್ದಿ


ಒಂದು ಯಕ್ಷಗಾನ ಬಯಲಾಟ.  ಪುಂಡು ವೇಶದ ಪ್ರವೇಶ. ತಾಯಿ ಕರೆದಾಗ ಬರುವ ವೇಷವದು. ಕೋಲ್ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ವೇಶ ಒಂದಷ್ಟು ಹೊತ್ತು ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ ಕೈ ಬಾಯಿ ದಣಿಯುವಹಾಗೆ ದಿಗಿಣ ಸುತ್ತಿ ನಿಂತುಬಿಟ್ಟಿತು. ಕುಣಿತ ಬಹಳ ಆಕರ್ಷಕವಾಗಿತ್ತು. ಕುಣಿತವೊಂದೇ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಹೇಳುವಂತಿದ್ದರೆ ಅನ್ನಿಸಿದ್ದು ಮಾತನಾಡಲು ತೊಡಗುವಾಗ. ಆ ಪಾತ್ರ ಮಾತನಾಡ ತೊಡಗಿದ್ದು ಹೀಗೆ “ ಅಮ್ಮಾ....ನೀಣು ಕರೆದಾಗ ಓಡೋಡಿ ಬಂದೆ............ಜೋರು ಹಸಿವಾಗುತ್ತಿದೆಯಮ್ಮ. ನಾಣು ಹೇನನ್ನು ತಿನ್ನಲಿ?”  

ಎಂತಹಾ ಆಭಾಸ ! ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣದ ತಳಹದಿ ಕುಸಿದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾವುದೋ ಶಬ್ದ ಯಾವುದೋ ಅರ್ಥವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದಾಗ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯ ಅರ್ಥವಾದರೂ ಏನು ಎಂದು ಯೋಚಿಸುವ ಹಾಗಾಗುತ್ತದೆ. ಉಚ್ಚಾರ ಶುದ್ದಿ ಹಲವು ಕಲಾವಿದರೂ ಬೇಕೆಂದೇ ಔದಾಸಿನ್ಯ ತೋರುವ ಭಾಗವಿದು. ಒಂದಷ್ಟು ಹೊತ್ತು ಕುಣಿದು ಧೂಳೆಬ್ಬಿಸಿದರೆ ಆ ಧೂಳಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಮಾಯವಾಗುವುದೆಂಬ ಗ್ರಹಿಕೆ. ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ನಾನು ನೀನು ಮುಂತಾದ  ’ನ’ ಕಾರಗಳು ಕಷ್ಟ ದಿಂದ ಸುತ್ತಿ ಉಚ್ಚಾರದ ಬಗ್ಗೆ ಇವರಿಗಿರುವ ನಕರಾತ್ಮಕ ಧೋರಣೆಯನ್ನೇ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುವುದು ವಿಪರ್ಯಾಸ.

ನಾವು ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಮುಗಿಸಿ ಪ್ರೌಢ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಕಾಲಿರಿಸಿದಾಗ ಹದಿ ಹರೆಯದ ಋತು ಆರಂಭವಾಗುವ ದಿನಗಳು.  ಪ್ರಪಂಚದ ಬಗ್ಗೆ ಕುತೂಹಲದ ಜತೆಗೆ ಎಲ್ಲವೂ ತಿಳಿದಿದೆ ಎಂಬ ಹಮ್ಮೂ ಮನಸ್ಸಿನ ಮೂಲೆಯಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಯಾಕೆಂದರೆ ಶರೀರದ ನರನಾಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಹರಿಯುವ ಬಿಸಿ ರಕ್ತ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಅಜೇಯವಾದ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ತುಂಬಿಸಿದಂತೆ ಭಾಸವಾಗಿ ವಿಶ್ವ ದಿಗ್ವಿಜಯದ ಸೇನಾನಿಗಳಂತೆ ತಲೆ ಎತ್ತಿ ತಿರುಗಾಡುವ ವಯಸ್ಸು. ಪ್ರೌಢ ಶಿಕ್ಷಣ ಎಂಟನೇ ತರಗತಿಯಿಂದ ಆರಂಭ. ಅಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ದಿನ ಬಂದ ಕನ್ನಡ ಅಧ್ಯಾಪಕರು ಬಂದು ಎಲ್ಲರಲ್ಲೂ ಕನ್ನಡ ಅಕ್ಷರ ಮಾಲೆಯನ್ನು ಬರೆಸುತ್ತಾರೆ. ಎಲ್ಲ ಬಲ್ಲವರಂತೆ ವರ್ತಿಸುವ ವಯೋಮಾನಕ್ಕೆ ಅದು ಕ್ಷುಲ್ಲಕ ವಿಷಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಮಾಸ್ತರ್ ನಮ್ಮನ್ನು ತಮಾಷೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೋ? ಇದು ಒಂದು ಲೇವಡಿಯೇ?  ಎಂಬ ಅನುಮಾನ. ಒಂದನೇ ತರಗತಿಯ ಮಕ್ಕಳಿಂದ ಮಾಡಿಸಬಲ್ಲ ಕೆಲಸವನ್ನು ನಮ್ಮಿಂದ ಯಾಕಾದರೂ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾರೋ? ನಾವು ಅಕ್ಷರ ಮಾಲೆಯನ್ನು ಬರೆಯುವುದೇ ಒಂದು ಅವಮಾನ ಎಂದುಕೊಂಡು ಮಕ್ಕಳು ಬರೆಯಲು ತೊಡಗುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಮಾಸ್ತರ ಉದ್ದೇಶ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುವುದು ನಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಪುಸ್ತಕ ಕಂಡಾಗ. ಎರಡು ಮೂರು ಮಂದಿ ಬಿಟ್ಟು ಉಳಿದ ನಲ್ವತ್ತಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಕ್ಕಳು ಉಗುಳು ನುಂಗುವ ಹಂತಕ್ಕೆ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತಾರೆ !  ನಮ್ಮ ಎಂಟನೆಯ ಮಕ್ಕಳು,   ಐವತ್ತೆರಡು ಅಕ್ಷರಗಳಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ಅಕ್ಷರ ಬರೆದಾಗ ಗೊಂದಲಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿ ಅಕ್ಕ ಪಕ್ಕದವರ ಪುಸ್ತಕ ಇಣುಕುವುದಕ್ಕೆ ತೊಡಗುತ್ತಾರೆ. ಯಾವುದಾದ ನಂತರ ಯಾವುದು. ವ್ಯಂಜನಾಕ್ಷರದ ಜತೆ ಕಾಗುಣಿತ ಸೇರಿಸಬೇಕೆ ಬೇಡವೇ? ಒಟ್ಟು ಗೊಂದಲ. ಎಂಟನೇ ತರಗತಿಯ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಕನ್ನಡ ಬರೆಯುವುದು ಬಿಡಿ ಉಚ್ಹಾರವೂ ಸರಿಯಾಗಿ ಸಿದ್ದಿಸದೇ ಇರುವುದು ಕಂಡಾಗ  ಹಾರುತ್ತ ಓಡಿದ ದನದ ಎಳೇ ಕರುವನ್ನು ಎಳೆದು ಗೂಟಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟಿ ಹಾಕಿದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ..

ಲೆಕ್ಕದ ಮಾಸ್ತರಿಂದಲೂ ಇದೇ ಪರೀಕ್ಷೆ ! ಒಂದರಿಂದ ನೂರವರೆಗೆ ತಪ್ಪಿಲ್ಲದೇ ಯಾರು ಬರೆಯುತ್ತಾರೆ? ಬಹಳ ಸುಲಭ. ಆದರೆ ನಿಜಕ್ಕೂ ಗಾಬರಿಯಾಗುವುದು ಯಥಾ ಪ್ರಕಾರ ಎರಡು ಮೂರು ಮಂದಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಉಳಿದವರೆಲ್ಲರೂ ತೆಲೆಕೆರೆದು ಕೊಳ್ಳುವಾಗ.  ಎಷ್ಟು ಸರಳವಾದ ವಿಚಾರ. ನಾವು ಎಡವುದು ಇಲ್ಲೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಶಿಕ್ಷಣದ ಬುನಾದಿ ಎಂದು ಹೇಳುವುದು. ಆಡಿಪಾಯದ ಕಲ್ಲು ವಕ್ರವಾದರೆ ಮುಂದಿನ ಶಿಕ್ಷಣದ ರೂಪವಾದರೂ ಹೇಗಿರಬಹುದು?

ನನ್ನಜ್ಜನಲ್ಲಿ  ವೇದಪಾಠ ಕಲಿಯಲು ಯರಾದರೂ  ತೊಡಗಿದಾಗ ಅಜ್ಜನ ಶಿಕ್ಷಣವೂ ಇದೇ ರೀತಿಯಾಗಿತ್ತು. ಕೇವಲ   ಪ್ರಾರಂಭದ ಅ ಆ ಇ ಈ ಯಿಂದಲೇ ಅಭ್ಯಾಸ ತೊಡಗಿಸಿಬಿಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅದು ಬರವಣಿಗೆ ಕಲಿಯುವ ಕಾಲವಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಅನುಕೂಲವೂ ಇರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಹಾಗಾಗಿ ಅದ್ಯಾಕ್ಷರಗಳು ಕೇವಲ ಉಚ್ಚಾರಕ್ಕಾಗಿ ಪಾಠದ ವಿಷಯಗಳಾಗಿಬಿಡುತ್ತಿದ್ದವು. ಯಾಕೆಂದರೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಅ, ಆ, ಇ, ಈ  ಹೇಳಲಾಗದವನು ಮುಂದಿನ ವಿದ್ಯೆಗೆ ಅರ್ಹನೇ ಅಲ್ಲ.  ಅಜ್ಜನ ಮಂತ್ರ ಉಚ್ಚಾರ ಎಂದರೆ ಹಾಗೆ. ಅಲ್ಲಿ ಬರವಣಿಗೆಗೆ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯವಿಲ್ಲ. ಉಚ್ಚಾರ,  ಅದು ನಿರರ್ಗಳ ಉಚ್ಚಾರ. ಒಂದು ಪ್ರಾಣಾಕ್ಷರದ ಪ್ರಹಾರ ಸ್ವಲ್ಪ ಮೃದುವಾದರೆ ಪೂರ್ಣ ಮಂತ್ರದ ಸತ್ವವೇ ಕಳೆದು ಹೋದಂತೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಮಂತ್ರ ಮಂತ್ರವಾಗಿ ಭಾಸವಾಗಬೇಕಾದರೆ ಒಂದೊಂದು ಅಕ್ಷರದ ಉಚ್ಚಾರಣೆಯೂ ಸ್ಫಟಿಕಕ್ಕಿಂತಲೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿರಬೇಕು. ಉಚ್ಚಾರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆ ಇರಬೇಕು. ಇಲ್ಲವಾದಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರ ಕೇವಲ ಅಕ್ಷರ ಜೋಡಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಹೊರತು ಅದು ಮಂತ್ರೋಚ್ಚಾರವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸರಿಯಾಗಿ ಮಂತ್ರೋಚ್ಚಾರ ಪಠಿಸುವ ನಾಲಗೆಯ ಉಚ್ಚಾರ ಶುದ್ದಿ,  ಪಾಚಿಗಟ್ಟಿದ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಭದ್ರವಾಗಿ ಮೂಡಿಸುವ ಹೆಜ್ಜೆಯಂತೆ. ಜಾರಿದರೂ ಕಚ್ಚಿ ಹಿಡಿದು ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ.

ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಗೂ ಇಲ್ಲದೇ ಇರುವ ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಶಕ್ತಿ ಮನುಷ್ಯನಿಗಿದೆ. ಅದು ಮಾತುಗಾರಿಕೆ. ಈ ಮಾತುಗಾರಿಕೆ ಸ್ಪಷ್ಟ ಉಚ್ಚಾರಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೆ ಅದು ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ. ಯಕ್ಷಗಾನದ ಬಹಳ ಮುಖ್ಯ ಒಂದು ಅಂಗ ಎಂದರೆ ಅದು ಮಾತುಗಾರಿಕೆ. ಇಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರಗಳು ಅಭಿನಯದೊಂದಿಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತವೆ. ಕುಣಿತದ ಚಮತ್ಕಾರ ಒಂದು ಬಗೆಯಾದರೆ ಮಾತಿನ ಚಮತ್ಕಾರ ಹಲವು ಸಲ ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಅತ್ಯಂತ ವಿಶಿಷ್ಟತೆಯನ್ನು ನೀಡಿದೆ. ಕುಣಿತ ಅರಿಯದ ಕಲಾವಿದರೂ ತಮ್ಮ ಸಮಯ ಪ್ರಜ್ಞೆಯಿಂದ ಮಾತುಗಾರಿಕೆಯಿಂದ ಎಲ್ಲೂ ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಊನ ಬಾರದಂತೆ ವ್ಯವಹರಿಸಿದ ನಿದರ್ಶನ ಹಲವಿದೆ. ಮಾತುಗಾರಿಕೆಗಿಂತ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಉಚ್ಹಾರ ಶುದ್ದಿ ಹಲವು ಸಲ ಮಾತಿನ ನಿಖರತೆಯನ್ನು ತೋರಿದ ನಿದರ್ಶನವೂ ಇದೆ. ಆದರೆ ಇದೇ ಮಾತುಗಾರಿಕೆಗೆ ಬಂದಾಗ ಉಚ್ಚಾರ ತೊದಲಿ ಅನರ್ಥವೇ ಸೃಷ್ಟಿಯಾದರೂ ಪರಿವೆ ಇಲ್ಲದಂತೆ ತಾನೊಬ್ಬ ದೊಡ್ಡ ಕಲಾವಿದ ಎಂದು ಕಿರೀಟ ಕುಣಿಸಿದ ನಿದರ್ಶನವೂ ಇದೆ.

ಕುಣಿತದಂತೆ ಸ್ಪಷ್ಟ ಉಚ್ಚಾರವೂ ಒಂದು ಕಲೆ. ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿ ಇದು ಬಹಳ ಮಹತ್ವದ ಅಂಶ. ಆದರೆ ಇದನ್ನೇ ಬಹಳಷ್ಟು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.  ನಾರದನೋ ಬ್ರಹಸ್ಮತಿಯಾಗಿ ಬಂದವನು ನಾಣು ನೀಣೂ ಎಂದು ತೊದಲಿದರೆ ಆ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಸಹಿಸಿಬಿಡುವುದಾದರೂ ಹೇಗೆ. ಸಹಿಸಿ ಆ ಭಾಗವನ್ನೇ ಬಿಡಬೇಕಷ್ಟೇ. ಹಾಡುಗಾರಿಕೆಗೆ ಪೂರಕವಾಗಿ ಕುಣಿತ ಮತ್ತು ಅಭಿನಯ ಜತೆಯಾದರೆ ಇದನ್ನು ಆಧರಿಸಿಕೊಂಡು ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯಿಂದ  ಪಾತ್ರ ಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿ ಭದ್ರಗೊಳ್ಳಬೇಕು. ಮೊದಲಭಾಗ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಬೀರಿ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಉಚ್ಹಾರ ಸಂಸ್ಕಾರಹೀನವಾದರೆ ಪಾತ್ರದ ಭಾವನೆಗೆ ಪೂರ್ಣವಿರಾಮ ದಕ್ಕುವುದಿಲ್ಲ. ಪಾತ್ರ ಹೇಳುವಂತದ್ದು ಅಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಈ ಉಚ್ಚಾರ ಶುದ್ದಿ ಕಲಿಕೆಯ ಆರಂಭಿಕ ಹಂತದಲ್ಲೇ ತಿದ್ದುವಂತಾಗಬೇಕು. ಕೇವಲ ಅಭಿನಯ ಮತ್ತು ನಾಟ್ಯದಿಂದ ಮಾತ್ರವೇ ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವ ಕಲೆ ಯಕ್ಷಗಾನವಲ್ಲ. ಉಚ್ಚಾರ ಶುದ್ದಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಮಾತುಗಳು ಹೆಚ್ಚು ನಿಖರತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.. ಕನ್ನಡ ಪರಿಶುದ್ಧವಾಗಿ ಬಳಕೆಯಾಗುವುದು ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಎಂದು ಕನ್ನಡ ನುಡಿಯಬಗ್ಗೆ ನಮ್ಮಲ್ಲೆ ನಾವು ಹೆಮ್ಮೆ ಪಡುತ್ತಾ ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇವೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನು ಕಾರಣವಾಗಿಸುತ್ತೇವೆ. ಆದರೆ ಆ ಅಭಿಮಾನ ಅರ್ಹವಾದದ್ದು   ಎಂದು ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವಾಗಿ ನಂಬಬಹುದೇ?  

ಸ್ಪಷ್ಟ ಉಚ್ಚಾರ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಹಂತದಲ್ಲೇ ತಿದ್ದಿಕೊಳ್ಳುವಂತಾಗಬೇಕು. ಆರಂಭದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ದೆಸೆಯಲ್ಲೇ ಕುಣಿತಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮೊದಲು ಉಚ್ಚಾರ ಶುದ್ಧಿಯನ್ನು ಕಲಿಸಬೇಕು.  ಕಲಿಸುವವರಿಗೂ ಇದರ ಪರಿಪೂರ್ಣತೆ ಸಿದ್ದಿಸಿರಬೇಕು. ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಕುಣಿತ ಬಲ್ಲವರೆ,   ಯಕ್ಷಗಾನ ಬಲ್ಲವನು ಎಂದು ದೃಢೀಕರಣ ಪತ್ರ ನೀಡಿಬಿಡುವ ಪರಿಪಾಠ ನಿಲ್ಲಬೇಕು.


Saturday, November 9, 2013

ಪಾತ್ರದ ಅಂತರಂಗದ ಸಂವಾದ

"ಯಕ್ಷ ಚಿಂತನ” ಓದಿ ಹಲವರು ಹೇಳಿದ್ದಿದೆ, ಲೇಖನ ಪತ್ರಿಕೆಗೆ ಕಳುಹಿಸಿ ಚೆನ್ನಾಗಿದೆ.ಅದರ ಯೋಗ್ಯತೆಯನ್ನು ಅವರು ಬಿಂಬಿಸಬಹುದು ಆದರೆ ನನ್ನಿಂದಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪತ್ರಿಕೆಗೆ ಬರೆದಾಗ ಅದು ಹೋಟೇಲಿನ ಪ್ಲೇಟು ಊಟದಂತೆ ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೊಟ್ಟೆ ತುಂಬಲಿ ಬಿಡಲಿ ಅಲ್ಲಿ ಅದಕ್ಕೊಂದು ಮಿತಿ ಎಂಬುದು ಇರುತ್ತದೆ. ತೆಟ್ಟೆ ಖಾಲಿಯಾದಾಗ ಊಟ ಅಗಿ ಹೋದ ತೃಪ್ತಿಯನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ತರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟ ಹಣ್ಣಿನ ಬುಟ್ಟಿಯ ಹಾಗೆ ಅದಕ್ಕೆ ಒಂದು ಅಲಂಕಾರದ ಶಿಸ್ತು ಇರಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೇ ನಮ್ಮದೇ ಮನೆಯಂಗಳದಲ್ಲಿ..... ಹೇಗೆ ನಲಿದರೆ ಏನು? ಎಷ್ಟು ಹೊತ್ತು ನಲಿದರೂ ಅಡ್ಡಿ ಇಲ್ಲ. ತಾಳ ತಪ್ಪಿದರೂ ಲಯ ಹೋದರೂ ನಮ್ಮ ತೃಪ್ತಿಯ ಕುಣಿತ ಆಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಯಕ್ಷಚಿಂತನದ ಪುಟಗಳು ನನ್ನ ಮನೆಯಂಗಳ ಇದ್ದಂತೆ. ಪ್ರೇರಣೆ ಬಂದಂತೆ ಕುಣಿಯುತ್ತೇನೆ. ಆ ಪ್ರೇರಣೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಶಿಸ್ತಿನೊಡನೆ ಸುಸಂಸ್ಕೃತವಾಗಿ ಇರಿಸುವುದು ಅವಶ್ಯ. 

ಹಲವುಸಲ ಔದಾಸಿನ್ಯದಿಂದಲೇ ನಮ್ಮ ಯೋಚನೆಗಳು ಹೆಪ್ಪುಗಟ್ಟುತ್ತವೆ. ನೆನಪುಗಳು ಹೊರ ಬರದೇ ಒಳಗಿಂದೊಳಗೆ ಕುಲುಕುತ್ತ ನಗುತ್ತಿರುವಂತೆ ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂದೆಳೆ ಬಂದರೂ ಸಾಕು ಅದಕ್ಕೆ ರೂಪ ಕೊಡಬಲ್ಲೆ ಎಂಬ ವಿಶ್ವಾಸವೂ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಮನಸ್ಸಿನ ಜಾಡ್ಯದಿಂದ ಶಿಥಿಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಭಾವನೆಗಳು ಪ್ರತಿಘಳಿಗೆಗೂ ನಿತ್ಯ ನೂತನವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಮನಸ್ಸು ಇರುವುದೇ ಈ ಸುಳಿಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ. ಇವುಗಳಿಗೆ ಯಾವುದೇ ನಿಯಬಾಧಕವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ಕೇವಲ ಸ್ವಭಾವ ಜನ್ಯವಾಗಿ ತಿರುಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಪ್ರಮೇಯ ಒದಗಿಬಂದರೂ ಬರವಣಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. “ದಾಸ್ತಾನು ಇಲ್ಲ” ಎಂಬ ಫಲಕ ಹೊರ ಹಾಕಿದಂತೆ  ಭಾವನೆಗಳ ಅಂಗಡಿ ಬಾಗಿಲು ಜಡಿದಂತೆ, ಸೂರ್ಯನ ಬಿಸಿಲಿಗೆ ಮುಖಒಡ್ಡುತ್ತಾ ನಿಂತು ಬಿಟ್ಟಿವೆ. ಅದೇ ಶುಷ್ಕ ಭಾವನೆ ಒಣ ಹವೆಯಂತೆ ತಿರುಗುವಾಗ ಸುಳಿಗೆ ಸಿಕ್ಕಿದ ತರಗೆಲೆಯ ಸದ್ಧಿನಂತೆ ಇಲ್ಲಿ ವಿಷಯ ಸದ್ದು ಮಾಡಿತು ನೋಡಿ.

“ಎನುತಲಾಜ್ಞೆಯೊಳಿಂತು ಕಾಶೀ ಜನಪ ನಂದನೆಯರನು ಕರೆಯುತಾ ವಿನಯದಿಂ ಪೇಳಿದನು ಗಂಗಾ ತನಯರವರನು ಮೋದದಿ…”
ಭೀಷ್ಮ ವಿಜಯ ಪ್ರಸಂಗದ ಒಡ್ದೋಲಗದ ಪದವಿದು. ಇದರಿಂದಲೂ ಮೊದಲು ಅಂಬೆ ಮತ್ತು ಸಾಲ್ವನ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಹೊರತು ಪಡಿಸಿದರೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಭೀಷ್ಮ ವಿಜಯ ಆರಂಭವಾಗುವುದು ಈ ಪದದೊಂದಿಗೆ.   ತಾಯಿ ಸತ್ಯವತಿಯ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಕಾಶೀ ರಾಜನ ಪುತ್ರಿಯರನ್ನು ತಂದು ಅವರಿಂದ ಅಭಿಮತವನ್ನು ವಿನಯದಿಂದ ಕೇಳುವಲ್ಲಿಂದ ಸಂದರ್ಭ ಹಾಗು ಪ್ರಸಂಗ ಶುರುವಾಗುತ್ತದೆ.   ಯಕ್ಷಗಾನ ಬಯಲಾಟಕ್ಕೂ ತಾಳಮದ್ದಲೆಗೂ ಪಾತ್ರ ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳುವ ರೀತಿ ತೀರ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುತ್ತದೆ.ಆ ಪಾತ್ರದ ನಿಲುವು ಏನು? ಹಿಂದಿನ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಆ ಪಾತ್ರ ತೆರೆದುಕೊಂಡ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ರೂಪಗಳೇನು.ಇದೆನ್ನೆಲ್ಲ ಪರಿಗಣಿಸಿ ಆ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಕಟ್ಟಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.  ಬಯಲಾಟದಲ್ಲಿ ಮೌಖಿಕ ಆಂಗಿಕ ಅಭಿನಯದೊಂದಿಗೆ ವೇಷಗಾರಿಕೆಯೂ ಇರುವುದರಿಂದ ಪಾತ್ರ ಬೇಗನೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಯಲ್ಲಿ ಬರೀ ಕೇಳುವುದರಿಂದಲೇ ಪಾತ್ರ ನಿರ್ಮಿಸುವ ಸವಾಲು ಪಾತ್ರಧಾರಿಗಿದೆ. ಕೆಲವೊಂದು ಸಲ ಭೀಷ್ಮ ಪಾತ್ರಧಾರಿ ಭೀಷ್ಮನ ಪೂರ್ವಾಪರದ ಜತೆಗೆ ತಂದೆ ಶಂತನುವಿನ ವೃತ್ತಾಂತಗಳನ್ನು ಸಂದರ್ಭಾನುಸಾರ ಉಪಯೋಗಿಸಿಕೊಂಡು ಪಾತ್ರವನ್ನು ಕಟ್ಟುತ್ತಾನೆ. ಆದರೂ ಪ್ರಸಂಗದ ಸನ್ನಿವೇಶದಲ್ಲಿ  ತೋರಲೇ ಬೇಕಾದ ವಿಷಯವೆಂದರೆ  ಕಾಶೀರಾಜ ಇಟ್ಟ ಸ್ವಯಂವರ,  ಕಾಶೀರಾಜನ ಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ನಿಲುವು ಮತ್ತು ಭೀಷ್ಮ ಕೈಗೊಂಡ ನಿರ್ಥಾರದ ಅನಿವಾರ್ಯತೆ ಇವಿಷ್ಟನ್ನು ವಿವರಿಸಿದ ನಂತರವೇ ಪ್ರಸಂಗಕ್ಕೆ ಪೀಠಿಕೆ ಹಾಕಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ.

  ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ನಾವು ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಯನ್ನು ನೋಡುವುದು ಮತ್ತು ಕೇಳುವುದು ಎರಡು ಇದ್ದರೂ ಅದು ನೋಡದೇ ಕೇಳುವಂತಿದ್ದರೆ..?  ಈ ತುಡಿತದಿಂದಲೇ ಒಂದು ಪಾತ್ರ ಹೇಗೆ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಅವಲೋಕನ ಜತೆಯಲ್ಲೇ ಇದ್ದರೆ,  ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಯ ಅಸ್ವಾದನೆ ಅರ್ಥವನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನ ಪದಕ್ಕೆ,  ಚೆಂಡೆ ಮದ್ದಲೆಯ ಧೀಂಗಿಣಕ್ಕೆ ಕುಣಿತ ಮತ್ತು ಅಭಿನಯ ನಮ್ಮ ಕಲ್ಪನೆಯಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಮನಸ್ಸು ಪೂರಕವಾಗಿ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ  ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಕೆಲಸ ಕಡಿಮೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಗಮನವೆಲ್ಲವೂ ಕೇಳುವುದಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತವಾಗಿರುತ್ತದೆ.    ತಾಳ ಮದ್ದಲೆ ಒಂದು ಉತ್ತಮ ಶ್ರಾವ್ಯ ಕಾವ್ಯ.

          ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಒಂದೊಂದು ಪಾತ್ರದ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಒಂದೊಂದು ಬಗೆಯಲ್ಲಿದ್ದು ಅದು ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳುವ ರೀತಿ ಅದ್ಭುತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ವ್ಯಕ್ತಿಯಿಂದ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಇದು ಭಿನ್ನವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ಸಲ ಇದು ಸಾತ್ವಿಕವಾಗಿ ಅನುಕ್ರಮದಲ್ಲೇ ಪಾತ್ರದ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಮಾಡುವಾಗ ಪೂರಕವಾದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯನ್ನು ಘಟನೆಗೆಗಳನ್ನು ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಸಂಭಂಧಗಳನ್ನು ಹೊಸೆದು ಸೃಷ್ಟಿ ಮಾಡಿದರೆ, ಕೆಲವು ಸಲ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ವಿತಂಡವಾದವನ್ನೇ ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ವಿಪರ್ಯಾಸಗಳನ್ನೇ ಬೆರೆಸಿಕೊಂಡು ಪಾತ್ರವನ್ನು ನಿರೂಪಿಸಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ.  ಇನ್ನೊಂದು ಪಾತ್ರದಿಂದ ತನ್ನ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುವ ಜಾಣತನದ ಹಾದಿಯೂ ಇರುತ್ತದೆ. ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಯ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪಾತ್ರದ ಬಗ್ಗೆ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ ಆಸ್ವಾದಿಸಿದರೆ ಇದೊಂದು ಅದ್ಭುತ ಕಾವ್ಯಪ್ರಪಂಚ. ಮೊಳಕೆಯೊಡೆದ ಚಿಕ್ಕ ಸಸಿಯನ್ನು  ಅದರ ಬುಡದೊಂದಿಗೆ ಮಣ್ನು ಸಮೇತ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದಂತೆ ಪಾತ್ರಗಳು. ಅದನ್ನು ಆ ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಅನುಭವಿಸಬೇಕು. ಆ ಸಸಿಯನ್ನು ಬೇರೆ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ನೆಟ್ಟಾಗ ಮೂಲಗುಣವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡು ಸಸಿ ಬೇರೆಯೇ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದಂತೆ ಯಕ್ಷಗಾನ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಯ ಪಾತ್ರಗಳು. ಹಲವು ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಿಂದ ಇವುಗಳು ಚಿಗುರೊಡೆದು ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತವೆ.  ಸಸಿ ಬೆಳೆದಂತೆಲ್ಲ ನಾವು ನಿತ್ಯ ಅದನ್ನು ಗಮನಿಸಿದ ಹಾಗೆ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸುತ್ತಾ ಸಾಗಬೇಕು. ಆವಾಗ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಯ ಕಾವ್ಯ ಪ್ರಪಂಚದ ಸುತ್ತಾಟ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬರುವುದು.

          ಒಂದೊಂದು ಪಾತ್ರವೂ ವೈವಿಧ್ಯಮಯವಾದರೆ ಆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪಾತ್ರನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಪುನಹ ಕವಲುಗಳಾಗಿ ಅಲ್ಲೂ ವಿವಿಧತೆಯನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಒಂದು ಗಹನವಾದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಗೆ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರೀತಿಯ ಉತ್ತರಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಿಂದ ಸೃಷಿಟಿಸುವ ಕಲೆ ಬಹುಶಃ ತಾಳಮದ್ದಲೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ವಿಪುಲವಾಗಿದೆ.  ಸುಕ್ಷಾತಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಿಚಾರಗಳ ಹೊಲಬನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದಕ್ಕೆ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಯಲ್ಲಿ ಸಮಯಾವಕಾಶವು ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ನಮ್ಮ ಗಮನಕ್ಕೆ ಇದು ಬರುವುದಿಲ್ಲ.   ಯಾಕೆಂದರೆ,  ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಕಟ್ಟಡವನ್ನು ಕಟ್ಟುವಾಗ ನಮ್ಮ ಗಮನ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಕಲ್ಲು ಇಟ್ಟಿಗೆಯ ಮೇಲೆ ಮಾತ್ರಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಒಂದು ಮರಳಿನ ಕಣ ಸಣ್ಣದ್ದಾದರೂ ಕಟ್ಟಡದಲ್ಲಿ ಅದು ತನ್ನ ದೇಣಿಗೆಯನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸುವುದು ನಮ್ಮ ಗಮನಕ್ಕೇ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆಂದು ಆ ಮರಳಿಲ್ಲವಾದರೆ ಕಟ್ಟಡ ನಿರ್ಮಾಣವೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಯಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಿಷಯಗಳೂ ಕೂಡ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯ ಒರೆಗಲ್ಲಿಗೆ ಸಿಕ್ಕಿಬಿಡುತ್ತದೆ.  ಭೀಷ್ಮನ ಪಾತ್ರ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಮಾಡುವಾಗ  ಬ್ರಹ್ಮ ಚಾರಿ ವೃತಸ್ಥನಾದ ಭೀಷ್ಮ ಸ್ವಯಂವರ ಮಂಟಪಕ್ಕೆ ಹೊಕ್ಕಿದ್ದು ಅಪರಾಧ..ಮೇಲ್ನೋಟಕ್ಕೆ ಭೀಷ್ಮನ ಪ್ರವೇಶ ಅಪರಾಧವೆಂದು ವಿಮರ್ಶೆಗೆ ಒಳಗಾದಾಗ,   ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬೇರೊಬ್ಬನನ್ನು ಕಾಮಿಸಿ ಅವನಿಗೆ ಮಾತು ಕೊಟ್ಟ ಆನಂತರ,  ಸ್ವಯಂವರ ಮಂಟಪಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಲಿಕ್ಕೆ ಅಂಬೆ ಎಷ್ಟು ಅರ್ಹಳು? ಅವಳು ಪ್ರವೇಶಿಸಬಹುದೇ? ಇಲ್ಲಿ ಅಂಬೆಯ ಪಾತ್ರವೂ ವಿಮರ್ಶೆಯ ಅಲುಗಿ ಸಿಕ್ಕಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.  ಒಂದು ವೇಳೆ ಅಂಬೆ ಮಂಟಪಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶ ಮಾಡದೇ ಇರುತ್ತಿದ್ದರೆ..?   ಯಾಕೆ ಬರಲಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರದ ಹುಡುಕಾಟ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ? ಸಾಲ್ವನಿಗೆ ಮಾತು ಕೊಟ್ಟಾಕೆ  ಪ್ರವೇಶ ಮಾಡುವುದೂ ಸಹ ಆ ಸಭೆಗೇ ವಂಚನೆ ಮಾಡಿದಂತೆ ಅಲ್ಲವೆ?  ಹಾಗಾಗಿ,   ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಕ್ಕೆ ಎರಡೂ ಪಾತ್ರಗಳೂ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಕಾರಣವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರಿಸಿದರೂ ಆ ಎರಡು ಪ್ರವೇಶ ಬೇರೆಯೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕಥೆಯ ಹಣೆಬರಹವನ್ನು ಬರೆದು ಬಿಟ್ಟಿತು.

“ತರಣೀ ಸುತ ಸುಗ್ರೀವ  ೠಷ್ಯಮೂಕದೊಳು.. “  ವಾಲಿ ಸುಗ್ರೀವಕಾಳಗ ಪ್ರಸಂಗದ ಪದವಿದು. ಋಷ್ಯ ಮೂಕದಲ್ಲಿ ಒಂಟಿಯಾಗಿ ಕುಳಿತಾಗ ಸುಗ್ರೀವ ಪರಿತಪಿಸುವ ಪದವಿದು. “ಹೀಗಾಯ್ತಲ್ಲ..ಸುಗ್ರೀವ ಪರಿತಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆತ ಋಷ್ಯ ಮೂಕ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಯಿತನಾಗಿ ಉಳಿದಿರುವುದನ್ನು ನೆನಯುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನಣ್ಣನ ವಾಲಿಗೆ ಮತಂಗ ಮುನಿಗಳ ಶಾಪವಿದ್ದುದರಿಂದ ಈ ಕ್ಷೇತ್ರ ವಾಲಿಯ ನೆರಳು ಹಾದು ಹೋಗುವಂತಹುದಲ್ಲ. ಅಣ್ಣನೊಡನಾದ ವೈಮನಸ್ಯ ಪ್ರಕರಣ, ಕೈ ಹಿಡಿದ ಮಡದಿ ಪರವಶಳಾಗಿರುವುದು ಹೀಗೆ ಸುಗ್ರಿವ ಪರಿತಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯೋಚಿಸುತ್ತಾ ಸುಗ್ರೀವ ಅರ್ಥಧಾರಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ ... “ ಹೀಗಾಯ್ತಲ್ಲ? ಆಗ ಹಾಗಿದ್ದು ಈಗ ಹೀಗಾಯ್ತಲ್ಲ.... ? ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ತಾಯಿಯಂತೆ ಆದ ತಂದೆ ಇಂದ್ರ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯನಿಂದ ಜನಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಒಂದಾಗಿ ಭಾತೃಪ್ರೇಮದಿಂದ ಬದುಕಿ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಮಾದರಿಯಾದವರ ಬದುಕು ಹೀಗಾಯ್ತಲ್ಲ? ತರಣಿ ಸುತ ಸುಗ್ರೀವ... ಸೂರ್ಯನ ಮಗನೇ ಆದರೂ..ಬದುಕು ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿ.  ದೀಪದ ಅಡಿಗೆ ಕತ್ತಲು ಎಂಬ ಹಾಗೆ. ಜ್ಯೋತಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಉಂಟಂತೆ ಯಾವುದೇ ಗ್ರಹದ ಚಾರಸ್ಥಿತಿಯಿಂದಾಗಿ ಜಾತಕದವನಿಗೆ ಗಂಡಾಂತರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಯಿತೋ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡಿದರೆ ಎಲ್ಲವೂ ಪರಿಹಾರ್ಯ..ಸರ್ವ ರೋಗಕ್ಕೂ ಸೂರ್ಯ ನಮಸ್ಕಾರ ಪರಿಹಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಸೂರ್ಯನ ಮಗನಿಗೇ ಗ್ರಹಚಾರ ಬಿಡದೇ ಇದ್ದರೆ.? ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಗುರುಗಳು ಹೇಳಿದ್ದರಂತೆ ಯಾವುದೇ ಜನ್ಮ ಹುಟ್ಟಿ ಬರುವುದಿದ್ದರೂ ಪೂರ್ವ ಜನ್ಮದ ಪಾಪಕರ್ಮದಿಂದ ಆದರೆ ವಾಲಿ ಸುಗ್ರೀವರ ಜನನ ಇದಕ್ಕೆ ವಿಹಿತವಾದದ್ದು. ಯಾಕೆ? ವೃಕ್ಷ ರಜಸ್ಸು ಎಂಬ ಕಪಿರಾಜ ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಸುಖವನ್ನೂ ಅನುಭವಿಸಿದ ನಂತರ ಕಾಡಿಗೆ ಬಂದನಂತೆ, ಬಂದವ ಕೊಳವೊಂದರಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದಾಗ ಹೆಣ್ಣಾಗಿ ಬದಲಾದನಂತೆ. ಈ ಹೆಣ್ಣನ್ನು ಕಂಡು ಮೇಲೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ದೇವೆಂದ್ರ ಆಕರ್ಷಿತನಾಗಿ ಕೆಳಗೆ ಬಂದನಂತೆ. ಮತ್ತೆ ಕೂಡಿದನಂತೆ...ಇಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವ ಯೋಚಿಸುವ ರೀತಿ .. .. ವೃಕ್ಷ ರಜಸ್ಸು ಎಷ್ಟಾದರೂ ಮಂಗನ ಮುಸುಂಡಿನವನು. ಯಾವ ಕೆರೆಗೆ ಹಾರಿದ್ರು ಹೇಗೆ ವೇಷ ಹಾಕಿದ್ರು ಅವನದ್ದು ಮಂಗನ ಮುಸುಂಡು.. ಆದರೂ ದೇವೆಂದ್ರ ಕಣ್ಣು ಹಾಕಿದ. ರಂಭಾದಿ ನಾರಿಯರನ್ನು ಕಂಡವನು ಶಚೀಪತಿ ಈ ಎಲ್ಲ ಸೌಂದರ್ಯವೂ ಈ ಮಂಗನ ಮೂತಿಯ ಹಿಂದೆ ಮರೆಯಾಯಿತೆ? ಹಾಗೆ ಹುಟ್ಟಿದವ ವಾಲಿ. ನಂತರ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಕಾಣುವ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಗಂಡು ಹೆಣ್ಣಾದ ಮುಖ ಸುಂದರವಾಗಿ ಕಂಡದ್ದು ವಿಪರ್ಯಾಸವೇ ಹಾಗಿದ್ದರೂ ಹುಟ್ಟಿದ್ದು ನಾನು ಸುಗ್ರೀವ...ಸುರ್ಯನ ಮಕ್ಕಳಾದ ಯಮನಿಗೂ ನಾನು ಹೆದರುವುದಿಲ್ಲ ಶನಿಗೂ ನಾನು ಹೆದರುವುದಿಲ್ಲ ಆದರೆ ಈಗ ಅಣ್ಣ ವಾಲಿಗೆ ಹೆದರುವ ಗ್ರಹಚಾರ ಬಂದಿದೆಯಲ್ಲ. ಶನಿಯೂ ಯಮನೂ ಒಬ್ಬನೇ ಆಗಿ ಕಾಡ್ತಾ ಇದ್ದಾನಲ್ಲ.” ಗುರುಗಳ ಮಾತಿಗೆ ಸುಗ್ರೀವನಾಗಿ ಹೇಗೆ ತನ್ನದೇ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯನ್ನು ಸುಂದರವಾಗಿ ಮಂಡಿಸುತ್ತಾರೆ.

“ಧೈರ್ಯ ತಾಳಯ್ಯ ಸೂರ್ಯ ನಂದನ | ಕಾರ್ಯವೆಸಗಲು ಮೋಸವಾಯಿತು | ವಾಲಿಯೊಳ್ ನಿನ್ನ ಕಾಣಲೀರ್ವರ ಆಳ ಭೇದವೇ ತಿಳಿಯದಾಯಿತು|”
ಇದು ವಾಲಿಯಲ್ಲಿ ಸೋತು ಧೃತಿಗೆಟ್ಟು ರಾಮನನ್ನು ಮೂದಲಿಸಿ ಮಾತನಾಡಿದ ವ್ಯಾಕುಲ ಚಿತ್ತ ಸುಗ್ರಿವನಿಗೆ ರಾಮ ಸಾಂತ್ವಾನ  ಪಡಿಸುವ ಪದ. ಇಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ರಾಮನ ಪಾತ್ರಧಾರಿ ಒಂದೊಂದು ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಂತ್ವಾನದ ಅರ್ಥ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.
ಆವರೆಗೆ ಸೋಲುತ್ತಿದ್ದ ವಾಲಿ ಆದಿನ ಗೆಲ್ಲಬಾರದು  ಯಾಕೆ?  ರಾಮನ ಬೆಂಬಲದ ಆತ್ಮ ವಿಶ್ವಾಸ ಆದಿನ ವಾಲಿಯನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದಲ್ಲಿ.,  ಬಿದ್ದವನು ವಾಲಿಯೇ ಆಗಿದ್ದಲ್ಲಿ ಎದ್ದು,  ನಿಂತವನು ಸುಗ್ರೀವನಾದರೆ. ಬಿದ್ದವನು  ಸುಗ್ರೀವನೆಂದು ಬಗೆದು ನಿಂತ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಬಾಣ ಬಿಟ್ಟರೆ ಅದು ಅಚಾತುರ್ಯವಲ್ಲವೇ?

ಸುಗ್ರೀವ ಸೋತ, ಸೋತು ಬಿದ್ದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಕೋಪ ತಣಿವವರೆ ವಾಲಿ ತುಳಿದು ಬೆನ್ನು ಹಾಕಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗೆ ಬೆನ್ನು ಹಾಕಿ ಹೋಗುವ ವಾಲಿಯನ್ನು ಒಂದು ಮೃಗವನ್ನು ಹೊಡೆದ ಹಾಗೆ ಹೊಡೆದು ಕೊಲ್ಲುವುದು ಸರಿಯೇ? ಇಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಂದು ಚೋದ್ಯ ವಿದೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ ರಾಮ ವಾಲಿಗೆ ಭಾಣಾಘಾತ ಮಾಡುವುದು ಮರದ ಮರೆಯಲ್ಲಿ ನಿಂತೇ..ಆದರೂ ಇದೂ ಒಂದು ಮುನ್ಸೂಚನೆಯಂತೆ ಭಾವಿಸಬಹುದು.

ಹೀಗೆ ವಾಲಿಯಾರು? ಸುಗ್ರೀವ ಯಾರು? ಎಂಬ ಸಂದೇಹ ಇದ್ದಾಗ, ಅನುಮಾನದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಕೆಲಸ ಸತ್ಫಲವನ್ನು ನೀಡೀತೆ. ಕೊಲ್ಲುವುದು ಯಾವಾಗಲೂ ಕೊಲ್ಲಬಹುದು ಆದರೆ, ರಾಮ ಹೇಳುವ ಮಾತು ಇದೂ ಒಂದು,

 “ಬಿಟ್ಟ ಬಾಣ ವಾಲಿಯ ಬದಲು ಸುಗ್ರೀವನಿಗಾದರೆ? ಸುಗ್ರೀವ ನನ್ನ ರಕ್ಷೆಯ ಕಕ್ಷೆಗೆ ಒಳ ಪಟ್ಟವನು. ವಾಲಿ ನನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ವಧಾರ್ಹನೇ. ಕೊಲ್ಲುವುದು ಯಾವಾಗಲೂ ಅದೀತು. ರಕ್ಷಿಸುವುದು ಶಿಕ್ಷಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಆದೀತೇ?”  ಆಹಾ ಎಂತಹ ಮಾತಿದು. ಶಿಕ್ಷೆಯ ಮೇಲಿನ ರಕ್ಷೆ ಅದು ರಕ್ಷೆಯಾಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೇ ಇನ್ನೂ ಒಂದು ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ ರಾಮ. “ ಈಗ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ತೆಗೆದುಕೊ. ಈ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆಯಲಿ ಅಲ್ಲ ಇನ್ನೂ ಹಲವು ರಾತ್ರಿ ಕಳೆಯಲಿ ನೀನೇ ಹೊರಾಟ ಮಾಡಿ ಪಡಿಯಬೇಕು.   ಈಗ ನಿನಗೆ ಸೋಲಾಗಿರಬಹುದು. ನಿರಾಶೆಯಲ್ಲಿ ನೀನೇನು ಹೇಳಿದೆ ?  ನನಗೆ ಯೋಗ ಇದ್ದರೆ ಹೆಂಡತಿ ಸಿಕ್ಕಿಯಾಳು? ಹಾಗಲ್ಲ ಅದು,   ಇರಲಿ ...ವಾಲಿಯಲ್ಲಿ. ಏನಾಯಿತು? ಅವಳು ವಾಲಿಯಲ್ಲೇ ಇರಲಿ. ಏನಾಗಿ ಇರಲಿ? ಆಲೋಚಿಸಿದೆಯಾ? ವಾಲಿಯ ಹೆಂಡತಿಯಾಗಿ ಇರ್ತಾಳೋ ಇರ್ಲಿ. ಆದರೆ ಸುಗ್ರೀವನ ಹೆಂಡತಿಯಾಗಿ ವಾಲಿಯಲ್ಲಿ ಇದ್ರೆ?  ಆಗ ನೀನು ಗಂಡುಸಾಗಿ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೇಗೆ ಮುಖ ತೋರಿಸುತ್ತಿ? ಅದು ನೀನೆ ಪಡೀಬೇಕು. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ನಾನು ವಾಲಿಯನ್ನು ಯುದ್ದಕ್ಕೆ ಕರೀಲಿಲ್ಲ. ನಾನು ಹೊಡೆದು ನಿನ್ನ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ನಿನಗೆ ಕೊಡಿಸುವುದು ನಿನ್ನ ಗಂಡಸುತನಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲ ಹೊಡಿಯುದು ನೀನೆ. ನಾನು ಕೊಡಿಸಿದೆ ಎಂದಾಗಬಾರದು. ನೀನೇ ಹೋರಾಟ ಮಾಡಿ ಪಡೆದೆ ಎಂದಾಗಬೇಕು.”
ಬಹಳ ಸ್ವಾರಸ್ಯವಾದ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ರಾಮನದ್ದು. ಈ ಒಂದು ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ಪ್ರಭಾವವೂ ಗಾಢವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೇ? ಬಾಹ್ಯ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾರು ಹೇಗೇ ಇದ್ದರೂ ಅಂತರಂಗದ ಹೇಗಿರುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದು ಮುಖ್ಯ. ಅದೇ ರಾಮನ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ. ಬಹಿರಂಗದ ಪ್ರಪಂಚ ಅದು ಮುಖ್ಯವಲ್ಲ ಅಂತರಂಗದ ಭಾವ ಮುಖ್ಯ. ಸುಗ್ರೀವ ಸಖ್ಯವೇ ಇದಕ್ಕೆ ನಿದರ್ಶನ. ಬಹಿರಂಗದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವ ಒಂದು ಕಪಿ.  ವಾನರ ಮುಖದವನು. ಆದರೆ ಅಂತರಂಗದಲ್ಲಿ? ರಾಮ ಬಯಸಿದ್ದೇ ಅದನ್ನು ಸುಗ್ರೀವನಲ್ಲಿ. ಇದನ್ನು ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ತಿಳಿಸಿದ್ದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ರಾಮನ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಎಂತದ್ಧು ಎಂದು ಸುಗ್ರೀವನಲ್ಲಿ ಮುದ್ರೆಯೊತ್ತಿದ ಹಾಗೆ. ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ರಾಮನಿಗೆ ತನ್ನ ನಿಲುವು ಏನು ಎಂದು ಪ್ರತಿ ಹಂತದಲ್ಲೂ ಸ್ಪಷ್ಟ ಪಡಿಸಬೇಕಿದೆ. ಯಾಕೆಂದರೆ ತುಲ್ಯಾರಿ ಮಿತ್ರತ್ವ ಎಂದಾಗ ಸುಗ್ರೀವ ಇನ್ನೊಂದು ತುಲನೆಯನ್ನೂ ರಾಮನಿಗೆ ತೋರಿಸಿಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನ ಹೆಂಡತಿಯಂತೆ ರಾಮನ ಹೆಂಡತಿಯೂ ಅಪಹೃತಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಆದರೆ ರಾಮ ಇದರ ವೆತ್ಯಾಸವನ್ನು ಈ ಮೂಲಕ ತೋರಿಸಿಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನಿಗೆ ಅರಿವಿದೆ. ಸೀತೆಯನ್ನು ರಾವಣ ಅಪಹರಿಸಿದರೂ ಆಕೆ ರಾವಣನ ವಶದಲ್ಲಿ ಹೇಗಿರಬಹುದು? ಸೀತೆಯ ಅಂತರಂಗವನ್ನೇಲ್ಲ ಬಲ್ಲ ರಾಮ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಅದನ್ನೇ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಪಾಠಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಯಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಸ್ಥೂಲ ನೋಟಗಳು ಬಹಳ ನಿಗೂಢವಾಗಿ ಅಡಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ವ್ಯಕ್ತಿಯಿಂದ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಪಾತ್ರದಿಂದ ಪಾತ್ರಕ್ಕೆ ಇದು ತೀರ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಪ್ರಕಟಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಗಮನಿಸುವ ನೋಟ ನಮ್ಮದಾಗಿರಬೇಕು. ಇದ್ದೂ ಇಲ್ಲದಂತಹ ವಿಚಾರಗಳ ನಿಗೂಢತೆಯನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದಾಗಲೇ ಅದರ ಸ್ವಾರಸ್ಯ ಗೊತ್ತಾಗುವುದು. ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆ ಎಂದಾಕ್ಷಣ ಒಂದು ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ತಪ್ಪು ಕಲ್ಪನೆ ಇದೆ. ಚರ್ಚೆ ಆಗ್ಬೇಕು ಪರಸ್ಪರ ಕಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಆವಾಗಲೇ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆ ರಂಗೇರುವುದು ಎಂದು. ಆದರೆ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆ ಎಂಬ ಪರಿಕಲ್ಪನೆ ಇಂತಹ ಭಾವಗಳಿಂದ ಹೊರತಾಗಿರಬೇಕು. ಅಲ್ಲಿ ಚರ್ಚೆ ಇದ್ದು ಅದು ಸಂವಾದವಾಗಿರಬೇಕು. ಅದು ಪರಿಹರಿಸಲಾಗದ ಮೇಲಾಟದ ಜಗಳವಾಗಬಾರದು. ಸ್ಪರ್ಧೆ ಇರಬೇಕು, ಆದರೆ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸುವ ಚಪಲ ಇರಬಾರದು. ಪಾತ್ರದ ಮನೋಭಾವದಲ್ಲಿ ಕಥೆಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡು ಸಂಘರ್ಷ ಇರಬೇಕು. ಆದರೆ ವ್ಯಕ್ತಿಗತವಾಗಿ ವೈಷಮ್ಯ ಇರಬಾರದು. ಗೆಲುವಿನ ಹಪಹಪಿಕೆ ಅದು ಕೇವಲ ತನ್ನ ಪಾತ್ರವೊಂದಕ್ಕೇ ಸೀಮಿತವಾಗಿರಬಾರದು. ಯಾಕೆಂದರೆ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಪಾತ್ರ ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿ ರಂಗದಲ್ಲಿ ಸೋತರೂ ಅದು ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ತಾಳಮದ್ದಲೆಯ ಪರಿಕಲ್ಪನೆ ಸೋತಂತೆ. ಆಲ್ಲಿ ಸೋಲುವುದು ವ್ಯಕ್ತಿಯಯಲ್ಲ ಪಾತ್ರವಲ್ಲ ಎಂಬ ಪರಿಜ್ಞಾನ ಸದಾ ಜಾಗೃತವಾಗಿರಬೇಕು. ಗಮನಿಸಿ ಜಗಳದ ಹಿಂದಿಕ್ಕುವ ಅಥವಾ ಕಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳು ತುರುಸಿನ ಚರ್ಚೆಯಾದಲ್ಲಿ ಭರ್ರನೆ ಸುರಿವ ಮಳೆಯಂತೆ ಅಲ್ಲಿ ವೈಚಾರಿಕ ಸಂಘರ್ಷವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಗಹನವಾದ ವಿಚಾರಗಳೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆ ಎಲ್ಲ ಸೋಲಿಸುವುದರಲ್ಲೇ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ವಿಚಾರಗಳು ಯಾವುದು ತೇಯುವುದೇ ಇಲ್ಲ.  ಇಂತಹ ವಿಚಾರಗಳು ಗಮನಕ್ಕೆ ಬರುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ತಾಳ ಮದ್ದಲೆ ಎಂದಾಕ್ಷಣ, ಚರ್ಚೆ ಪರಸ್ಪರ ಚುಚ್ಚು ಮಾತಿನ ವರಸೆಗಳು, ಹೇಗಾದರೂ ಮಟ್ಟ ಹಾಕಬೇಕೆಂಬ ಮನೋಭಾವ. ರಾಮ ಸೋತರೂ ರಾವಣ ಗೆಲ್ಲಬೇಕೆಂಬ ಮನೋಭಾವ ಇದು ಯಾವ ವಿಪರೀತವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಕಲ್ಪನೆಯೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಯಲ್ಲಿ ಅರಿವಿಗೆ ಬಾರದೇ ಇರುವ ದುರಂತ.

 ಒಂದು ಬಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಾವು ಪಯಣಿಸುತ್ತಾ ಇದ್ದೇವೆ. ಬಸ್ಸು ಚಲಿಸುತ್ತಾ ಇದೆ.  ಆಗ ಬಸ್ಸಿನೊಳಗೆ ಒಂದು ಪಂತಂಗ ಹಾರಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಬಸ್ಸಿನೊಳಗೆ ಯಾವುದನ್ನೂ ಅದು ಆಧರಿಸಿಕೊಳ್ಳದೇ ಬಸ್ಸಿನೊಳಗಿನ ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ ಹಾರಾಡುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಗಮನಿಸಿ ಅದು ಬಸ್ಸಿನೊಳಗಿನ ಯಾತ್ರಿಕನೇ? ಅಲ್ಲ ಸ್ವಯಂ ಯಾತ್ರಿಕನೆ? ಬಸ್ಸಿನ ವೇಗಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿ ಅದು ಹಾರಾಡಿದರೂ ಅದು ತನ್ನ ಪೂರ್ಣ ಚೈತನ್ಯವನ್ನು ಹಾರಾಟಕ್ಕೆ ವ್ಯಯ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವೇ? ಬಸ್ಸಿನ ಹೊರಗಾದರೂ ಒಳಗಾದರೂ ಅದಕ್ಕೆ ವ್ಯಯವಾಗುವ ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಶ್ರಮ ಅದು ಒಂದೇ ತೆರನಾಗಿಲ್ಲವೇ. ಹಾಗಿದ್ದರೂ ನಾವು ಏನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇವೇ ನಮ್ಮೊಂದಿಗಿನ ಸಹಯಾತ್ರಿಕನಂತೆ ಆ ಪತಂಗವನ್ನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇವೆ. ಇದೇ ರೀತಿಯ ಹಲವು ಇದ್ದೂ ಇಲ್ಲದಂತಿರುವ ವಿಚಾರಗಳತ್ತ ಗಮನಿಸುವುದೇ ಒಂದು ಸ್ವಾರಸ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಯಕ್ಷಗಾನ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆ ಎಂಬ ಒಂದು ಅದ್ಭುತ ಲೋಕವನ್ನು ನಾವು ವೈಚಾರಿಕ ತುಮುಲವನ್ನು ಇರಿಸಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು. ಇಲ್ಲಿ ಬರುವ ಪ್ರತಿಯೋಂದು ಪಾತ್ರಗಳು ನಮ್ಮ ಅಂತರಂಗದಲ್ಲಿ ಸಂವಾದಿಗಳಾಗುತ್ತದೆ.