ದೈತ್ಯ ಪ್ರತಿಭೆಯ ಸೌಮ್ಯ ಕಲಾವಿದ ಪೂಕಳ ಲಕ್ಷ್ಮೀನಾರಾಯಣ ಭಟ್ಟ

ಅದು ಸುಮಾರು ಎಪ್ಪತ್ತರ ದಶಕದ ಸಮಯವಿರಬಹುದು.  ಪೈವಳಿಕೆ ಗ್ರಾಮದ ಚೇವಾರು ಎಂಬ ಹಳ್ಳಿ ಆವಾಗ ಅದು ಕುಗ್ರಾಮವೇ ಸರಿ. ಅಲ್ಲೊಂದು ಶಾಲೆ. ಆ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಅದೊಂದು ವಾರ್ಷಿಕೋತ್ಸವ. ಹಳ್ಳಿಯ ಶಾಲಾ ವಾರ್ಷಿಕೋತ್ಸವ ಎಂದರೆ ಕೇಳಬೇಕೆ. ಅರ್ಧರಾತ್ರಿಯಿಂದ ನಂತರ ಯಕ್ಷಗಾನ ಬಯಲಾಟ. ಅಂದು ಕರ್ಣಾವಸಾನ ಪ್ರಸಂಗ. ಊರ ಪರವೂರ ಕಲಾವಿದರು ಸೇರಿ ನಡೆಸುವ ಆಟ. ಹಾಗೋ  ಹೀಗೋ  ಚಿರಪರಿಚಿತ ಮುಖಗಳೇ ಚೌಕಿಯೊಳಗೆ ನುಗ್ಗಿದರೆ ಮತ್ತೆ ರಂಗಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶ ಮಾಡಿದಾಗ  ನಮಗೆ ತೀರ ಅಪರಿಚಿತರಾಗಿ ವಿಸ್ಮಯದ ಭಾವೋತ್ಕರ್ಷವನ್ನು ತುಂಬಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ನಾವು ಮಕ್ಕಳು ಹಲವರು,  ಅವರೋ ಇವರೋ ಅಂತ ಚರ್ಚೆ ಮಾಡುವುದಿತ್ತು. ದೇವಕಾನ ಮಾಷ್ಟ್ರು, ಮುಂಜೂಣಿಯಲ್ಲಿ ವೇಷಗಾರರಾಗಿದ್ದರೆ ಚೆಂಡೆಯ ಕಮ್ತಿ ಯವರು ಹಿಮ್ಮೇಳದ ಪ್ರಧಾನ ಅದ್ವರ್ಯುವಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದರು.   ವೇದಿಕೆಯಲ್ಲಿ  ಅದುವರೆಗೆ ಯಾವುದೋ ತುಳು ನಾಟಕ ಆಗಿರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರು ಬಹುಪಾಲು ನಾಟಕದ ಕೊನೆಯ ದೃಶ್ಯ ಅವಸಾನವಾಗುವುದನ್ನೇ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಊರಿನವರೇ  ವರ್ಷಕ್ಕೆ ನಾಟಕದಲ್ಲಿ  ಒಂದು ಸಲ ಬಣ್ಣ ಹಚ್ಚುವ ಕಾರಣ ಹಲವು ಸಲ ನಾಟಕವನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಉದ್ದ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಈ ನಡುವೆ ಕೆಲವರು ಚೌಕಿಯಲ್ಲಿ  ಇಣುಕಿ ನಾಟಕದ ವೇಷ ಇನ್ನೂ ಬಾಕಿ ಉಂಟಾ?  ಎಂದು ದುರುಗುಟ್ಟಿ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅದು ನಾಟಕದ ಮೇಲಿನ ದ್ವೇಷವಲ್ಲ. ಬದಲಿಗೆ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಮೇಲಿನ ತುಡಿತ.

ಛಾಯಾ ಚಿತ್ರ ಕೃಪೆ ಕಟೀಲು ಸಿತ್ಲ ರಂಗನ ರಾವ್

ನಾಟಕದ ಕೊನೆಯ ದೃಶ್ಯ ಕಳೆದು ಪರದೆ ಎಳೆದು ಒಂದಷ್ಟು ಹೊತ್ತು ವಿರಾಮ. ಹಲವರು ಅಲ್ಲೇ ಶಾಲೆಯ ಜಗಲಿಯ ಬದಿಗೆ ಹಾಕಿದ್ದ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಕ್ಯಾಂಟೀನ್ ಗೆ ಧಾವಿಸಿ ಅವಲಕ್ಕಿ ಪೋಡಿ ಚಹ ಸವಿದು ಉತ್ಸಾಹ ಏರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ತುಸು ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲೇ ಕರ್ಣಾವಸಾನ ಪ್ರಸಂಗ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಅರ್ಜುನ ಕರ್ಣ ಯುದ್ದಕ್ಕೆ ಹೊರಡು ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಪ್ರವೇಶ ಮುಗಿದು ಎಲವೋ ಸೂತನ ಮಗನೇ ಎಂಬ ಪದದೊಂದಿ ಪರಸ್ಪರ ಹೊಕೈ ಆರಂಭವಾಗೇ ಬಿಟ್ಟಿತು. ಅಬ್ಬ ಅದೇನು ಅಬ್ಬರ....ಅದೇನು ರಣೋತ್ಸಾಹ. ನಿಜಕ್ಕೂ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತ ಅನುಭವ. ಬಾಲ್ಯದ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಅದಾವ ಪ್ರಭಾವ ಅದು ಗಾಢವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಈಗಲೂ ಕರ್ಣಾವಸಾನ ಎಂಬ ಪ್ರಸಂಗ ಕೇಳಿದರೆ ನನಗೆ ಮೊದಲು ನೆನಪಾಗುವುದು ಚೇವಾರು ಶಾಲೆಯಲ್ಲಾದ ಆ ಯಕ್ಷಗಾನ ಬಯಲಾಟ. ಅಂದು ಅರ್ಜುನನಾಗಿ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣ ಭಟ್ ದೇವಕಾನ (ದೇವಕಾನ ಮಾಷ್ಟ್ರು) ಆಗಿದ್ದರೆ ಕರ್ಣನಾಗಿ ಶ್ರೀ ಪೂಕಳ ಲಕ್ಷ್ಮೀನಾರಾಯಣ ಭಟ್ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರ ಪ್ರವೇಶ ಮಾಡಿದ್ದರು. ಇಂದಿಗೂ ಪೂಕಳ ಲಕ್ಷ್ಮೀನಾರಾಯಣ ಭಟ್ಟರ ವೇಷಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಂಡರೆ ಮೊದಲು ನೆನಪಾಗುವುದು ಆ ಕರ್ಣನ  ವೇಷ. ಬುಜದಗಲ ಕೈ ಅಗಲಿಸಿ ರಂಗ ತುಂಬುವ ಆ ಪ್ರವೇಶ ಆ ಕುಣಿತ ಪರಂಪರೆಯ ಯಕ್ಷಗಾನದ ರಾಜವೇಷದ ಪಡಿಯಚ್ಚು ಎಂದರೆ ತಪ್ಪಲ್ಲ.

ಛಾಯಾ ಚಿತ್ರ ಕೃಪೆ ಕಟೀಲು ಸಿತ್ಲ ರಂಗನ ರಾವ್

ಪೂಕಳದವರ ವೇಷಗಳು ಮೇಲ್ನೋಟಕ್ಕೆ ಕೇವಲ ಸೌಮ್ಯವಾಗಿ ಮಾತ್ರವೇ ಕಂಡರೂ ಪಾತ್ರೋಚಿತವಾಗಿ ಸ್ವಯಂ ಭಾವ ವೆತ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾ ಸಾಗುತ್ತದೆ.  ಮುಖವರ್ಣಿಕೆ ಅದಕ್ಕೊಪ್ಪುವ ನೇತ್ರಚಲನೆಗಳು ಅವಡುಗಚ್ಚಿ ಗಂಟಲಾಳದಿಂದ ಹೊಮ್ಮುವ ಮಾತುಗಳು ಇದು ಪಾತ್ರದಿಂದ ಪಾತ್ರಕ್ಕೆ ರಂಗದಲ್ಲಿ ಪರಿಪೂರಕವಾಗಿ ಪ್ರವರ್ತಿಸುತ್ತವೆ. ಅದನ್ನೆಲ್ಲ ಸಮನ್ವಯಗೊಳಿಸುವಂತೆ ರಂಗ ತುಂಬುವ ನಾಟ್ಯ ಇದು ಪ್ರೇಕ್ಷಕನಿಗೆ ಅದ್ಭುತವಾದ ರಸಾಸ್ವಾದನೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಯಕ್ಷಗಾನದಂತಹ ಆಶುಕಲೆಯಲ್ಲಿ ರಂಗ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಎಂಬುದು ಕಲಾವಿದನಲ್ಲಿರಬೇಕಾದ ಪ್ರಧಾನ ಅಂಶಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ತತ್ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಬೇಕಾದ ಈ ಗುಣವನ್ನು ಭಟ್ಟರಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು.

ಹಲವು ವರ್ಷದ ಹಿಂದೆ ನಮ್ಮೂರಲ್ಲಿ ಸುರತ್ಕಲ್ ಮೇಳದ ಯಕ್ಷಗಾನ ಬಯಲಾಟವಾಗಿತ್ತು. ಪ್ರಸಂಗ ಸಂಪೂರ್ಣ ನಳ ದಮಯಂತಿ. ಆವಾಗ ಆಯೋಜಕರಲ್ಲಿ ನಾನು ಕೇಳಿದ್ದೆ ಬೇರೆ ಯಾವ ಪ್ರಸಂಗವೂ   ಹೊಳೆಯಲಿಲ್ಲವೇ? ಇದೇ ರೀತಿ  ಹಲವರು ಆಗ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ವ್ಯಕ್ತ ಪಡಿಸಿದ್ದರು. ಕಾರಣವಿಷ್ಟೇ, ತೆಂಕು ತಿಟ್ಟು ಯಕ್ಷಗಾನ ಎಂದರೆ ಒಂದಷ್ಟು ಅಬ್ಬರದ ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನೇ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಒಂದೆರಡಾದರೂ ಯುದ್ದ ಚರ್ಚೆ ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಆಟ ರೈಸುವುದಾದರೂ ಯಾವಾಗ? ಇಂತಹ ಒಂದೂ ಸನ್ನಿವೇಶವೂ ನಳ ದಮಯಂತಿ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ಆಯೋಜಕರಿಗೆ ಮೇಳದ ಕಲಾವಿದರು ಧೈರ್ಯ ತುಂಬಿದ್ದರು. ಬದಲಾಗದೇ ಅದೇ ಪ್ರಸಂಗ ನಿಗದಿಯಂತೆ ನಡೆಯಿತು. ಅಂದು  ರಾತ್ರಿಯಿಂದ ಬೆಳಗಿನ ತನಕ ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಕುಳಿತಲ್ಲಿಂದ ತನ್ಮೂಲಕ  ಕದಲದೇ ಆಟವನ್ನು ನೋಡಿದ.  ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರೇಕ್ಷಕನನ್ನು ಹಿಡಿದಿಟ್ಟು ತನ್ನತ್ತ ಸೆಳೆಯುವಂತಹ ಪ್ರಸಂಗ ಪ್ರದರ್ಶನ ಕಂಡಿದ್ದರೆ ಅಂದು ಪೂಕಳ ಭಟ್ಟರ ನಳನ ಪಾತ್ರದ ದೇಣಿಗೆ ಅದಕ್ಕೆ ಬಹುವಾಗಿ ಇತ್ತು. ತಡ ರಾತ್ರಿಯವರೆಗೂ ಅಧ್ಬುತವಾದ ನಳ ಮಹಾರಾಜನ ಪಾತ್ರ,  ಭಟ್ಟರ ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿ ವೈಭವೀಕರಣಗೊಂಡಿತ್ತು.  ಮೇಳದ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳೇ ಹಾಗೆ. ಆಟದ ಕರಪತ್ರದಲ್ಲಿ ಹಲವು ದೊಡ್ಡ ಕಲವಿದರ ಹೆಸರು ಇರುತ್ತದೆ. ಆ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಂಡು ಜನ ಸಂದಣಿಯೂ ನೆರೆಯುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಹಲವು ಸಲ ಸದ್ದಿಲ್ಲದೆ ಪ್ರಚಾರವಿಲ್ಲದೆ ಕೆಲವೊಂದು ಕಲಾವಿದರು ಅದ್ಭುತವಾದ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡಿ ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಮನ್ನಣೆಯನ್ನು ಗಳಿಸಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಲಕ್ಷ್ಮೀನಾರಾಯಣ ಭಟ್ಟರು ಈ ಪಗಂಡಕ್ಕೆ ಸೇರಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಕಾರಣವಿಷ್ಟೇ ಪ್ರಚಾರ ಬಯಸದ ನಿಗರ್ವಿ ಮನುಷ್ಯ ಇವರು.

ಕೆಲವು ಸಮಯದ ಹಿಂದೆ ಇವರು ನಿರ್ವಹಿಸಿದ ಸೀತಾ ಪರಿತ್ಯಾಗದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮತ್ತು ಪಾಂಚಜನ್ಯ ಪ್ರಸಂಗದ ಸಾಂದೀಪನಿ ಮುನಿಯ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ನೋಡಿದ್ದೆ. ಇದು ಎರಡೂ ಪ್ರಸಂಗದ ಪೋಷಕ ಪಾತ್ರಗಳೇ ಆದರೂ ಭಟ್ಟರ ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಅದು ಅದ್ಭುತ ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಲಕ್ಷ್ಯವನ್ನು ಸೆಳೆದಿತ್ತು. ಪರಿತ್ಯಾಗದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪಾತ್ರ ಭಾವನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನಿಗೆ ಅದ್ವಿತೀಯ ಅನುಭವದಿಂದ ಭಾವ ಪರವಶನನ್ನಾಗಿಸಿತು. ಕಂಬನಿ ಮಿಡಿಯದ ಪ್ರೇಕ್ಶಕನೇ ಇಲ್ಲ ಎನ್ನಬಹುದು.ಬರೀ ವೀರರಸದ ಧೂಳೆಬ್ಬಿಸುವ ಪ್ರಸಂಗದಿಂದ ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಮನಗೆಲ್ಲಬಹುದು ಎಂಬುದನ್ನು ಇವರ ಪಾತ್ರಗಳು ಸುಳ್ಳಾಗಿಸುತ್ತವೆ. ವಿಪರೀತ ಕುಣಿತ ಅತಿರೇಕದ ಅಭಿನಯ ಅದಾವುದೂ ಇಲ್ಲದ ಇವರ ಪಾತ್ರಗಳು ಯುವ ತಲೆಮಾರಿಗೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನವಾಗಬಲ್ಲುದು. ಪಾಂಚಜನ್ಯದ ಸಾಂದೀಪನಿ ಮಹರ್ಷಿ ಮಗುವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ದುಗುಡವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತ ಪಡಿಸುವ ರೀತಿ ಛೇ....ತೆಂಕು ತಿಟ್ಟು ಕೇವಲ ಚೆಂಡೆ ಪೆಟ್ಟಿಗೆ ಸೋಲುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸುಳ್ಳಾಗಿಸಿತ್ತು. ಪೂಕಳ ಲಕ್ಷೀ ನಾರಾಯನ ಭಟ್ಟರಂತಹ ವೇಷಧಾರಿ ಇದ್ದರೆ ಎಂತಹ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನಾದರೂ ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು.ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯವಲ್ಲದ  ಅಧಿಕವಾಗಿ  ಅಸಡ್ಡೆಯಿಂದ ಕಾಣುವ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ತಮ್ಮ ಪ್ರತಿಭೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಿ  ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪಾತ್ರವೂ ಕಡೆಗಣಿಸುವ ಹಾಗೆ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ತೋರಿಸಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರಾಮುಖ್ಯವಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡ ಪಾತ್ರಗಳು ಇನ್ನಿಲ್ಲದಂತೆ ಇವರ ವೇಷಗಾರಿಕೆಯಿಂದ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಮೀರಿಸಿ ನಿಂತು ಬಿಡುತ್ತವೆ. ಆ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಿದರೆ  ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಇವರಿಗೆ ಸಿಗಬೇಕಾದ ಮನ್ನಣೆ ಸಿಕ್ಕಿಲ್ಲವೋ ಎಂದನಿಸುತ್ತದೆ.  ವಿಶಿಷ್ಟ ಪ್ರತಿಭೆಯ ಮೇರು ಕಲಾವಿದನಾಗಿ ಪ್ರತಿ ಪ್ರದರ್ಶನದಲ್ಲೂ ತನ್ನ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟವರು. 

ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ನಾನು ಕಂಡಂತೆ ಸೌಮ್ಯ ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಪಾತ್ರಗಳಿಗೆ ಮಾದರಿಯಾಗುವಂತಹ ಕಲಾವಿದರಿವರು. ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಉಚ್ಚಾರದಿಂದಲೂ ಸ್ಪಷ್ಟ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯಿಂದಲೂ ಎಂತಹ ಪಾತ್ರವನ್ನೂ ಗಮನಾರ್ಹವೆನಿಸುವಂತೆ ನಿರ್ವಹಿಸಬಲ್ಲರು. ಯಕ್ಷಗಾನ ಲೋಕದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಪ್ರತಿಭೆಯ ಕಲಾವಿದರು ಇವರು ಎನ್ನುವುದರಲ್ಲಿ ಅನುಮಾನವಿಲ್ಲ.

ಗುರೂಪದೇಶಂ

“ ಕಪಟ ನಾಟಕ ರಂಗ .....” ಯಾರೋ ಕಳುಹಿಸಿದ ದೃಶ್ಯ ತುಣುಕೊಂದರ ಕಡೆಗೆ ಗಮನ ಹರಿಸಿದಾಗ ಕಂಡ ಪದ್ಯ ಭಾಗವಿದು. ಇದೊಂದೇನು ಇಂದು ಯೂಟ್ಯೂಬ್ ಅಥವಾ ಇನ್ನಿತರ ಅಂತರ್ಜಾಲ ಮಾಧ್ಯಮಗಳಲ್ಲಿ ಬೇಕಾದಷ್ಟು ಇಂತಹ ದೃಶ್ಯಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯ. ಇದು ಗದಾಯುದ್ದ ಪ್ರಸಂಗದ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಯಾಥಾರ್ಥ್ಯಕ್ಕಾದರೆ ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯ ಪದ ಎನ್ನುವ ಬಳಕೆಯೇ ಸರಿಯಲ್ಲ. ಪ್ರಸಂಗದನಡೆಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪದವೂ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಜನಪ್ರಿಯ ಎಂದು ಒಂದನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವಾಗ ಪ್ರಸಂಗದ ಉಳಿದ ಕಡೆಗೆ ಗಮನ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಒಟ್ಟು ಪ್ರಸಂಗಕ್ಕೆ ಮಾಡುವ ಅಪಚಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಪದಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಗಮನ ಹರಿಸುವುದೋ ಅಥವಾ ಕಲಾವಿದನೊಬ್ಬನನ್ನು ಮಾತ್ರಾ ಗಮನ ಹರಿಸುವುದೋ ಮಾಡುವುದಾದರೆ ಅದು ಪ್ರಸಂಗಕ್ಕೆ ಎಸಗುವ ಅಪಚಾರ. ಆದರೂ ಈ ಪದವನ್ನು ಜನಪ್ರಿಯ ಪದ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರಲ್ಲಿ ಸಮಕಾಲೀನ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಒಂದು ಪದ್ದತಿ ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದು ಬಂದಿದೆ. ತಮಗೆ ಅಗತ್ಯವಾಗಿರುವ ಭಾಗವನ್ನಷ್ಟೇ ತಿದ್ದಿ ತೀಡಿ ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸುವಂತೆ ಆಯ್ದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಷ್ಟೆ ಗಮನ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಪ್ರಸಂಗದ ಆಯ್ದ ಪದಗಳಿಗೋ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳಿಗೋ  ಭಾಗವತ ನಾಗಲೀ ಕಲಾವಿದನಾಗಲೀ  ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ಮೀಸಲಾಗಿರಿಸುವುದೆಂದರೆ ಉಳಿದ ಭಾಗವನ್ನು ಅಲಕ್ಷಿಸುವುದೇ ಆಗಿದೆ. ಅಲಕ್ಷಿಸುವುದೆಂದರೆ ಅಗೌರವಿಸುವುದೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಕಲೆಯನ್ನು ಅಗೌರವಿಸುವಾಗ ಕಲಾವಿದ ಕಲವಿದಾನಗುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವೇ?

          ಕಪಟ ನಾಟಕ ರಂಗ ಎಂದು ಅಭಿನಯಿಸಿ ತೋರಿಸುವಲ್ಲಿನ ಕಾಳಜಿ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹಾಡಬೇಕು ಎಂದು ಭಾಗವತ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರೆ, ವೇಷಧಾರಿ ಹೀಗೆ ನಲಿಯಬೇಕು ಎಂದು ಬಹಳಷ್ಟು ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿರುತ್ತಾನೆ. ಭಾಗವತನ  “ ರಂಗಾ.....’ ಅಲಾಪನೆಗೆ ಕೊಳಲ ಕೃಷ್ಣನ ಭಂಗಿಯನ್ನು ನೀಡಿ ಒಂದಷ್ಟು ಕುಣಿಯುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಈ ವಿಡಿಯೋ ದೃಶ್ಯ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಗೊತ್ತಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ ಇದು ಎಲ್ಲಿಯೋ ಕಂಡ ದೃಶ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಮುಂದೇ ಆತ ಹೇಗೆ ಕುಣಿಯುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಕ್ಷಣ ಮಾತ್ರದಲ್ಲೇ ನೀವು ಊಹಿಸಬಲ್ಲಿರಿ. ಯಾಕೆಂದರೆ ಆದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ಹಿರಿಯ ಕಲಾವಿದರು ಅಭಿನಯಿಸುವುದನ್ನು ಎವೆಯಿಕ್ಕದೇ ನೀವು ನೋಡಿರುತ್ತೀರಿ. ಇಲ್ಲೂ ಅದನ್ನೇ ಕಂಡಮೇಲೆ ಈ ಕಾಗೆ ಕುಣಿತದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾರಸ್ಯ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಉಳಿಯುವುದೊಂದೆ ಈತ ಅದು ಹೇಗೆ ಅನುಕರಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದಷ್ಟೇ. ನವಿಲನ್ನು ಅನುಕರಿಸಿದ ಕಾಗೆಯ ನೆನಪಾದರೆ ಅಚ್ಚರಿಯಿಲ್ಲ. ಯಾಕಂದರೆ ಹಿರಿಯ ಕಲಾವಿದರ ಸುಂದರ ಕೌಶಲವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಯಥಾವತ್ ಅನುಕರಿಸಿ ಮಿಮಿಕ್ರಿ ಮಾಡಿ ಭಟ್ಟಿ ಇಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅನುಕರಣೆಯೂ ಒಂದು ಕಲೆಯಂತೆ. ಹಾಗಾದರೆ ಅನುಕರಣೆಯನ್ನು ತೋರುವುದು ಯಕ್ಷಗಾನವೇ? ಇದು ಕೇವಲ ಒಂದು ಪ್ರಸಂಗಕ್ಕೆ ಒಂದು ಪಾತ್ರಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿಲ್ಲ. ಬಹಳಷ್ಟು ಪಾತ್ರಗಳು ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಅನುಕರಣೆಯಾಗಿ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅಸಲೀ ನಾಯಿ ಬೊಗಳುವಾಗ ಯಾರೂ ಚಪ್ಪಾಳೆ ತಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಿಗೆ ಮನುಷ್ಯನಾಯಿಯಂತೆ ಬೊಗಳುವಾಗ ಚಪ್ಪಾಳೆ ತಟ್ಟುತ್ತಾರೆ. ಮೂಲ ರೂಪದಲ್ಲಿರುವ ಕಲೆಗೆ ಗಮನವೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ನಕಲೀ ಅನುಕರಣೆಗೆ ತಲೆದೂಗುತ್ತಾರೆ. ಯಕ್ಷಗಾನ ಭ್ರಾಮಕ ಕಲೆ. ಇದರಿಂದ ಮತ್ತಷ್ಟು ಭ್ರಮಾಧೀನರಾಗುವಾಗ ನೈಜತೆ ಹರಣವಾಗುತ್ತದೆ.

          ಹೆಸರಾಂತ ಕಲಾವಿದ ಆರೋಗ್ಯ ಸರಿ ಇಲ್ಲದೇಯೋ ಕೈಕಾಲು ಬೇನೆಯಿಂದಲೋ ಒಂದು ದಿನ ಒಂದಿಷ್ಟು ನಾಟ್ಯ ಬದಲಾಯಿಸಿ ಒಟ್ಟು ಭಾವವೆತ್ಯಾಸವಾಗದೆ ಕುಣಿಯುತ್ತಾನೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಏಳುವ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಶ್ನೆಗೂ ಆತ ಉತ್ತರವನ್ನೋ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರಣವನ್ನೋ ನೀಡುವುದಕ್ಕೆ ಸಮರ್ಥನಿದ್ದಾನೆ. ಯಾಕಂದರೆ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜ್ಞಾನ ಹೊಂದಿದ ಕಲಾವಿದನಿಗೆ ಅದೇ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಉತ್ತರಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಆತ ಸಮರ್ಥನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಆ ದಿನದ ಒಂದು ಕುಣಿತ ನೋಡಿದ ಅರೆಬೆಂದ ಕಲಾವಿದ ಅದನ್ನು ಹಾಗೇ ಅನುಕರಿಸಿದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಏಳುವ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಆತನಲ್ಲಿ ಉತ್ತರವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆತನ ಉತ್ತರ ಒಂದೇ ಇಂಥಹವರು ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ತಾಯಿಯ ಬಾಣಂತನದಲ್ಲಿ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಾಗಿ ಹಿರಿಯರು ಒಂದಿಷ್ಟು ಮದ್ಯವನ್ನು ಔಷಧಿಯಂತೆ ಕೊಡುವುದನ್ನು ನೋಡಿದ ಮಗ ಅವರು ಹಾಗೆ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ತಾನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಮದ್ಯವ್ಯಸನಿಯಾಗಿ ಕುಡುಕನಾದಂತೆ. ಯಕ್ಷಗಾನ ಜಾನ ಪದಕಲೆ ಹಾಗಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಅನುಸರಣೆ ಮುಖ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ ಹೊರತು ಅನುಕರಣೆಯಲ್ಲ. ಅನುಸರಣೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗಬೇಕಾದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಶಿಷ್ಯತ್ವ ಸಾಧ್ಯವಾಗಬೇಕು.

          ಒಬ್ಬ ಕಲಾವಿದ ರೂಪುಗೊಳ್ಳಬೇಕಾದರೆ ಹಲವು ಸಂವತ್ಸರಗಳ ಪರಿಶ್ರಮವಿರುತ್ತದೆ. ಅದನ್ನು ಕೆಲವು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಅನುಕರಿಸುವುದರಿಂದ ಕಲೆಗೆ ಯಾವ ನ್ಯಾಯ ಸಲ್ಲಿಸಬಹುದು. ಬದಲಾಗಿ ಅದು ಕಲೆಯ ಅವಹೇಳನವೇ ಆಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ದೂರ ಪಯಣದಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಮೇಲಿನ  ಕಾಲ ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶಾಲವಾದ ಜೀವನಾನುಭವ ಸಿಗುತ್ತದೆ.   ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಗಿಸುವ ಪಯಣದಲ್ಲಿ ಸಿಗುವ ಅನುಭವ ಅತ್ಯಂತ ಸೀಮಿತ. ಅದೆಂದಿಗೂ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿನ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ತುಲನೆಯಾಗಲಾರದು. ಇಂದಿನ ವಿದ್ಯುತ್ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಕ್ಷಿಪ್ರವಾದ ಸಾಧನೆಗ ಗುರಿಯಷ್ಟೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಆಗಲೇ ಮಾಡಿ ಈಗಲೆ ಮುಕ್ಕಿಬಿಡುವ ಕ್ಷಿಪ್ರ ಆಹಾರದಂತೆ (fast food) ಎಲ್ಲವೂ ತ್ವರಿತಗತಿಯ ಆಕಾಂಕ್ಷೆಗಳು.

          ಎಲ್ಲೆಂದರಲ್ಲಿ ಮೊಳಗುವ ಗಾಯತ್ರಿ ಮಂತ್ರ,  ಯಾವೂದೇ ವಸ್ತುವು ಅಮೂಲ್ಯವಾಗುವುದು ಅದು ಶ್ರಮವಿಲ್ಲದೇ ಎಲ್ಲೆಂದರಲ್ಲಿ ಸುಲಭವಾಗಿ ಸಿಗದೇ ಇರುವಾಗ. ಎಲ್ಲವೂ ಬೇಕಾದಂತೆ ಪಡೆದು ಕೈವಶ ಮಾಡುವ ಧಾವಂತ ನಮ್ಮದು. ಹಾಗಾಗಿ ಮಂತ್ರಗಳೇನು ಎಲ್ಲೂ ಮೊಳಗುತ್ತದೆ. ಆ ಮಂತ್ರಗಳ  ಮೇಲೆ ವಿಶ್ವಾಸವಿದೆ. ಮಂತ್ರೋಚ್ಚಾರದಿಂದ ಭಗವಂತನ ಅನುಗ್ರಹ ಗಳಿಸುವ  ವಿಶ್ವಾಸವಿರುವಾಗ, ಅದೇ ಮಂತ್ರ ಉಚ್ಚಾರಕ್ಕೆ ಪೂರಕವಾದ ಇತರ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸವಿಲ್ಲ.ಯಾವುದೇ ಮಂತ್ರವಾದರೂ ಅದು ಕೇವಲ ಅಕ್ಷರಗಳ ಜೋಡಣೆಯಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕೆ ಸ್ವರ ಪ್ರಸ್ಥಾರವಿರುತ್ತದೆ. ಶುದ್ದವಾದ ಉಚ್ಚಾರ ಆವಶ್ಯವಿರುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಪ್ರಾಣಾಕ್ಷರ ವೆತ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ವಿಸರ್ಗದ ಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿ ಅದರ ಅರ್ಥವೇ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಷ್ಟು  ಸೂಕ್ಷವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಕಲಿಯಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಸಿದ್ದಿಸಬೇಕಾಗದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಸಮರ್ಥವಾದ ಗುರೂಪದೇಶವೂ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಧಾನ.  ಎಲ್ಲಿಯೋ ಕೇಳಿದ ಬರೆದ ಮಂತ್ರಗಳ  ಪಾರಾಯಣದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಫಲವೂ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ವ್ಯಾದ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾದ ತಾರಕ ಮಂತ್ರ ರಾಮನಾಮವೂ ಗುರೂಪದೇಶದಿಂದಲೇ ಸಿದ್ದಿಸಿರುತ್ತದೆ. ಇಂದು  ವಿಚಿತ್ರವೆಂದರೆ ಗುರು ಉಪದೇಶದಿಂದ ಕಲಿಯುವ ಬಗ್ಗೆ ಗೌರವವಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಮಂತ್ರದಬಗ್ಗೆ ವಿಶ್ವಾಸವಿರುತ್ತದೆ. ಗುರು ಎಂದರೆ ಹಿರಿದು, ಬೃಹತ್ ದೊಡ್ಡದು ಎಂದು ಅರ್ಥ. ಗುರುವಿನ ಉಪದೇಶದ ಅವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ ಎಂದರೆ ಹಿರಿದಾದ ಸ್ಥಾನವೂ ಇಲ್ಲ. ಅದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ ಸ್ವಯಂ ನಮ್ಮನ್ನು ನಾವೇ ಗುರುವಾಗಿ ಕಾಣುವುದು ಎಂದರೆ ನಮ್ಮಲ್ಲೇ ಹಿರಿತನವನ್ನು ಆರೋಪಿಸುವುದು ಎಂದಲ್ಲವೇ?  ಇದನ್ನೇ ದುರಹಂಕಾರ, ದುರಾಭಿಮಾನ ಎನ್ನುವುದು.   ಗಾಢವಾದ ಶಿಷ್ಯ ಪರಂಪರೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದೇ ಇಂದಿನ ಹಲವು ಮೌಲ್ಯಗಳು ನಾಶವಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಮೂಲ ಕಾರಣ. ಯಕ್ಷಗಾನವೂ ಇದರಿಂದ ಹೊರತಾಗಿಲ್ಲ. ಗುರುವಿನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ವಿದ್ಯಾವಂತನಾಗಬೇಕು ಎನ್ನುವ ಪ್ರತಿಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಗುರುವಿನ ಸ್ವಾರ್ಥವನ್ನೇ ಗುರುತಿಸುವ ಶಿಷ್ಯನಿಗೆ ಆ ವಿದ್ಯೆಯ ಪೂರ್ಣ ಸಿದ್ದಿ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಾರಾದು.

                ಸಾಮಾನ್ಯಾವಾಗಿ ಎಲ್ಲದರಲ್ಲೂ ಅಸಲಿಯನ್ನೇ ಬಯಸುವುದು ಸಹಜ. ನಕಲಿಯು ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗಾಗಿ ಅನುಕರಣೆಮಾಡಿ ನಕಲಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುವುದು ಕಲಾವಿದನಾದವನ ಕ್ರಿಯಾತ್ಮಕ ಬದುಕನ್ನು ನಾಶಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಆಕರ್ಷಣೆಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಸೃಜನ ಶೀಲತೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯ. ಅದು ಅನುಕರಣೆಯಲ್ಲಿ ಅರಳುವುದಿಲ್ಲ. ಇದಕ್ಕೆ ಪರಿಪೂರ್ಣ ಅಧ್ಯಯನ ಮತ್ತು ಅವಿರತ ಪರಿಶ್ರಮ ಅತ್ಯವಶ್ಯ. ಅದನ್ನು ಮೈಗೂಡಿಸುವಲ್ಲಿ ಕಲಾವಿದನಾದವನು ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವಾಗಿ ವ್ಯವಹರಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ. ಹಿರಿಯ ಕಲಾವಿದರು ಇಂದಿಗೂ ಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ಜೀವಂತವಾಗಿರುವುದಾದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಅವರ ಸ್ವಂತ ಅಧ್ಯಯನ ಮತ್ತು ಪರಿಶ್ರಮವೇ ಕಾರಣವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಹಿರಿಯರನ್ನು ಆ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲೇ ಅನುಕರಿಸಬೇಕೆ ಹೊರತು ಅಲ್ಪ ಕಲಿಯಿಂದ ಅಲ್ಪ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವುದಲ್ಲ. ಇದು ಕಲೆಗೂ ಕಲಾವಿದನಿಗೂ ಮಾರಕ. ಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ದೆ ಗೌರವ ಇರುವ ಕಲಾವಿದ ಎಂದಿಗೂ ತನ್ನ ನೆಲೆಯನ್ನು ಅನುಕರಣೆಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುವುದು ಕಲೆಯನ್ನು ಅವಗಣಿಸಿದಂತೆ.

           ಈ ಲೇಖನ ಹಲವು ದಿನಗಳ ಮೊದಲೇ ಬರೆದಿದ್ದೆ. ಆದರೆ ಕಾರಣಾಂತರದಿಂದ ಅದನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ವಿಪರ್ಯಾಸವೆಂದರೆ ಸಂಪಾಜೆಯ ಯಕ್ಷೋತ್ಸವದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಹವ್ಯಾಸಿ ಯಕ್ಷಗಾನ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲಿ ತೀರ್ಪುಗಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳು ಈ ಲೇಖನದ ಆಶಯವನ್ನೇ ಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ನವಾಗತರಾಗಿ ಬರುವ ಕಲಾವಿದರು ಇದರ ಬಗ್ಗೆ ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಚಿಂತಿಸಬೇಕಿದೆ.

ಬಲಿಪ ಅಗರಿಯ ಸುತ್ತ

“ಮಣಿದಾತ ನುಡಿದಾ ಪಾವನನಾದೆ...”  ವಾಮನ ಚರಿತ್ರೆ ಪ್ರಸಂಗದ ಸುಂದರ ಪದ, ಹಿರಿಯ ಭಾಗವತ ಶ್ರೀ ಅಗರಿ ಶ್ರೀನಿವಾಸ ಭಾಗವತರ ಕಂಠದಲ್ಲಿ ಕೇಳುವಾಗ ಮನಸ್ಸು ತಲ್ಲೀನವಾಗಿ ಹೃದಯ ತಾಳ ಬಡಿಯುತ್ತದೆ. ಮಧುರವಾದ ಆಲಾಪನೆಯ ಗುಂಗು ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ರಿಂಗಣಿಸುತ್ತಾ ಸುತ್ತುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ನನ್ನ ಯಕ್ಷಗಾನ ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಮೂಲ್ಯ ಸಂಗ್ರಹಗಳಲ್ಲಿ ಅಗರಿ ಪದಗಳೂ ಸೇರಿವೆ. ಮನಸ್ಸು ಏಕತಾನತೆಗೆ ಜಾರಿದಾಗ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಮೂಲೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಆಗರಿ ಪದವನ್ನು ತೆರೆದು ಕೇಳಿದರೆ ಸಾಕು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಆವರಿಸಿದ್ದ ಮ್ಲಾನತೆ  ದೂರವಾಗಿ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಅಮಲು ಏರಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಅದನ್ನು ಅಮಲು ಎನ್ನುವುದೇ ಸೂಕ್ತ. ಒಂದು ಸಲ ಅದರ ಮೋಹಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಯಿತೋ ನಂತರ ಅದರ ಬಾಹುಗಳಿಂದ ಹೊರಬರುವುದು ಸುಲಭವಲ್ಲ. ಅಗರಿ ಪದಗಳ ಮೋಡಿ ಅಂತಹುದು. ಅಗರಿ ಪದ ಇದ್ದರೆ ಅಲ್ಲಿ ದೀವಾಣ ನೆಡ್ಲೆ ಚಿಪ್ಪಾರು ಅಥವಾ ಕುರುಪ್ ಇವರಲ್ಲಿ ಯಾರಾದರು ಒಬ್ಬರು ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತಾರೆ. ಅದೊಂದು ಬಗೆಯ ಲಯ ವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಅಗರಿಯ ಮಧುರ ಕಂಠ ಬೆರೆತು ಹೋದರೆ ಮತ್ತೆ ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸು ಆ ಪ್ರವಾಹಕ್ಕೆ ಸೆಳೆಯಲ್ಪಡುವುದಕ್ಕೆ ಬೇರೆ ಕಾರಣ ಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ.

ಹೀಗೆ ಮ್ಲಾನವಾದ ಮನಸ್ಸು ಅಗರಿಯ ಪದಗಳಿಗೆ ತಡಕಾಡಿದಾಗ ಸಿಕ್ಕಿದ್ದು ಗದಾಯುದ್ದ ಪ್ರಸಂಗ ಪದಗಳು. ಅದನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಚಂದ್ರಲೋಕ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡಿದ ಅನುಭವ. "ಕೇಳು ಧರ್ಮಜ ಮಾತಾ ನಾ ಪೇಳುವೆನೈ ಯಮಜಾತ..." ಎನ್ನುವಾಗ ಭಗವಂತ ಅಗರಿಯ ಮುಖೇನ ನಮಗೇ ಸಾಂತ್ವನ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೋ ಎನ್ನುವ ಮುದ್ದಾದ ಸ್ವರ ನಮ್ಮನ್ನಾವರಿಸುತ್ತದೆ.  ಹೀಗೆ ಅಗರೀ ಕಂಠದ ಗದಾಯುದ್ದದ ಒಂದೊಂದು ಪದಗಳು ಅದೆಷ್ಟು ಸೌಂದರ್ಯದಿಂದ ಲಯಬದ್ಧವಾಗಿ ಕೂಡಿದೆ ಎನ್ನುವ ಹಾಗೇ ಆಗುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಈಗ ಅದೇ ಗದಾಯುದ್ಧದ ಮೈನವಿರೇಳಿಸುವ ಪದಗಳು ಕಳೆ ಗುಂದಿ ಕಳಪೆಯಾಗಿರುವುದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಒಂದು ಭವ್ಯ ಪರಂಪರೆಯನ್ನೇ ಕುಲಗೆಡಿಸಿ ಬಿಟ್ಟಿದೆ ಅನ್ನಿಸುತ್ತದೆ.

ಅಗರಿಯ ಪದಗಳ ಸೌಂದರ್ಯ ಇರುವುದೇ ಹಾಗೆ. ಮಿಂಚಂತೆ ಮಿಂಚಿ ಮರೆಯಾಗುವ ಸ್ನಿಗ್ಧ ಸೌಂದರ್ಯ. ಪದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಅರೆನಿಮಿಷದಲ್ಲಿ ಪದ ಮುಗಿದು ಹೋದರು ಆ ಪ್ರಭಾ ವಲಯ ಅರೆ ತಾಸಿಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿಬಿಡುತ್ತದೆ.  .  ಅದ್ಭುತ ಶ್ರೀಮಂತಿಕೆಯ ಗಾಯನ ಲಯವಿನ್ಯಾಸ ನಮ್ಮನ್ನು ಮೋಡಿ ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತದೆ.  ಈಗ ಒಂದು ಪದವನ್ನು ಅನಾವಶ್ಯಕ ಅರೆ ತಾಸು ಕೊರೆದು ತಿಕ್ಕಿದರೂ ಮನಸ್ಸು ಯಕ್ಷಗಾನದ ಆಸ್ವಾದನೆಯ ಅನುಭವವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ.  ಅಗರಿ ಶೈಲಿ ಈಗ ಗತ ಇತಿಹಾಸದ ಕುರುಹಾಗಿ ಮಾಯವಾಗುತ್ತಿದೆ. ಅಲ್ಲೋ ಇಲ್ಲೊ ಒಂದೊಂದು ಪದಗಳು ಕೇಳಿ ಬಂದರೂ ಅದನ್ನು ಅಗರಿ ಶೈಲಿ ಎಂದು ತೃಪ್ತರಾಗುವುದಕ್ಕೆ  ಮನಸ್ಸು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ. ಹರಿದ ವಸ್ತ್ರದ ತೂತನ್ನು  ವಿನ್ಯಾಸವಾಗಿ ಬದಲಿಸಿ ಹರುಕನ್ನು ಮುಚ್ಚಿದಂತೆ. ಏನಿಲ್ಲವೆಂದರೂ ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಹಾಕಿಕೊಂಡವನಿಗೆ ವಸ್ತ್ರ ಹರಿದಿದೆ ಎಂಬ ಅನಿಸಿಕೆ ಒಳಗೇ ಇರುತ್ತದೆ.

ತೆಂಕುತಿಟ್ಟು ಯಕ್ಷಗಾನದ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪ್ರಧಾನ ಶೈಲಿಗಳು ಪರಂಪರೆಯ ಯಕ್ಷಗಾನ ಶೈಲಿ ಎಂದು ಕರೆಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಅಗರಿ ಶೈಲಿ ಇನ್ನೊಂದು ಬಲಿಪ ಶೈಲಿ. ಎರಡೂ ಕೂಡ ವಿಭಿನ್ನವಾದರೂ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಪರಂಪರೆಯ ಶೈಲಿಗಳು. ಒಂದಷ್ಟು ಕಾಲ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಸ್ತಂಭದಂತೆ ಆಧಾರವಾಗಿದ್ದು, ಶುದ್ದ ಯಕ್ಷಗಾನ ಲಯವನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಂಡು ಬಂದಂತಹಾ ಶೈಲಿಗಳು.  ಈ ಪದಗಳನ್ನು ಕೇಳುವಾಗ ಮನಸ್ಸು ಎಷ್ಟು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಸರಿಯುತ್ತದೊ ಹಾಗೇನೆ ವಾಸ್ತವಕ್ಕೆ ಬಂದಪ್ಪಳಿಸಿ ಈಗಿನ ವರ್ತಮಾನವನ್ನು ನೆನೆದು  ಗಾಬರಿಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.  ಅದರಲ್ಲೂ ಅಗರಿ ಶೈಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಇಲ್ಲವಾಗಿದೆ ಎನ್ನಬಹುದು. ಪರಿವರ್ತನೆಯ ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಅದೆಷ್ಟೋ ವಿಷಯಗಳು ನಶಿಸಿದ್ದರೂ ಅಗರಿ ಶೈಲಿ ಮಾಯವಾಗಿದ್ದು ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಎಸಗಿದ ಅಪಚಾರವಾಗಿದೆ.

ಇಂದು ಯಕ್ಷಗಾನ ಭಾಗವತಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಅಗರಿ ಬಲಿಪ ಶೈಲಿಯಲ್ಲದೇ ಇನ್ನೂ ಹಲವಾರು ಶೈಲಿಯನ್ನು ಹುಡುಕಿ ಕೊಡುವ ಬುದ್ದಿವಂತರಿರಬಹುದು. ಆದರೆ ಅದಾವುದೂ  ಸ್ವಂತ ಶೈಲಿಯಲ್ಲ. ಆ ಶೈಲಿ ಈ ಶೈಲಿ ಎಂಬ ಮುಖಚಿತ್ರಮಾತ್ರ. ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಅದು ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ.  ಸ್ವಂತವಾದ ಆಯಾಮವೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಹಲವು ಪ್ರಭಾವಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿ ಒಂದು ರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆ. ಒಂದಷ್ಟು ಅದು ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಆಸ್ವಾದನೆಯಿಂದ ಸಂಚಲನೆಯನ್ನು ಉಂಟು ಮಾಡಿದರೂ ಅದು ಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿ ಒಂದೇ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಹೊಂದಿಲ್ಲ. ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ.

ಅಗರಿ ಶೈಲಿಯಂತೆ ಅಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಬಲಿಪ ಶೈಲಿ ಸುದೃಢವಾಗಿ ತೋರಿದರೂ ಅದು ಅದೇ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿ ಕ್ರಮಿಸುತ್ತಿದೆಯೋ  ಹೇಳುವುದು ಕಠಿಣ. ವಿಷಾದದಿಂದ ಕೆಲವರು ನಿಷ್ಠೂರವಾಗಿ ಹೇಳುವವರಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಶೈಲಿಯೂ ಅಳಿವಿನಂಚಿನಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು. ಅದನ್ನು ಅಲ್ಲಗಳೆಯುವ ಧೈರ್ಯವಿದೆಯೇ? ಆದರೂ ಸಹ ಬಲಿಪ ಶೈಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನ ಪರಂಪರೆಯ ಅತೀ ಪುರಾತನ ಶೈಲಿ. ಇಂದು ಆ ಶೈಲಿ ಜೀವಂತವಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆ ಎಂಬುದು ಸತ್ಯ. ಅದು ಉಳಿಯುವುದಕ್ಕೆ  ಈಗಿನ ಹಿರಿಯ ಬಲಿಪ್ಪರು ಕಾರಣ. ಯಕ್ಷಗಾನದ ಕಾಳಿಂಗ ನಾವಡರ  ಶಕೆ ಆರಂಭವಾದ ನಂತರ ಆ  ಪ್ರಭಾವವಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗದ ಭಾಗವತರೇ ಇಲ್ಲ.  ತೆಂಕು ಬಡಗು ಎಂಬ ಭೇದವಿಲ್ಲದೇ ಎಲ್ಲಾ ಭಾಗವತರೂ ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರಭಾವಿತರಾಗಿ ಒಂದಷ್ಟು ಜನ ತಮ್ಮ ತನವನ್ನು ಅಲ್ಲೋ ಇಲ್ಲೋ ಉಳಿಸಿದ್ದರೂ ಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿ ಅದೇ ಪ್ರಭಾವ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕವಾಗಿ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿದೆ. ಆದರೆ ಬಲಿಪ್ಪರು ಮಾತ್ರ ಆದಾವ ಪ್ರಲೋಭನೆಗೂ ಒಳಗಾಗದೆ ತಾನು ನಂಬಿದ ಹಾದಿ, ತಾನು ಅನುಸರಿಸಿದ ಕ್ರಮವನ್ನು ಎಷ್ಟೇ ಕಷ್ಟವಾದರು ಬಿಟ್ಟು ಬಿಡದೆ ಆ ಪ್ರಭಾವಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗದೇ ಜತನದಿಂದ ಉಳಿಸಿದರು. ಇದನ್ನು ವಿದ್ವಾಂಸ ಶ್ರೀ ಪ್ರಭಾಕರ ಜೋಷಿಯವರು ಹೇಳುವುದನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ. ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಇದು ಸತ್ಯವೂ ಹೌದು. ಬಲಿಪ್ಪರು ಆ ಶೈಲಿಯೊಂದಿಗೇ ಉಸಿರಾಡಿದರು. ಇಂದಿನ ಜನಾಂಗ ಆ ಶೈಲಿಯನ್ನು ಆಸ್ವಾದಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಅನುಭವಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯಾವಾಗಿದ್ದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಬಲಿಪ್ಪರ ಅಚಲವಾದ ನಿಲುವು, ಅವರ ನಿಷ್ಠೆ. ಮತ್ತು ಅರ್ಪಣಾ ಭಾವದಿಂದ ಇಂದು ಆ ಶೈಲಿ ಉಸಿರಾಡಿಕೊಂಡಿದೆ. ಈ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನ ಲೋಕ ಬಲಿಪ್ಪರಿಗೆ ಕೃತಜ್ಞರಾಗಿರಬೇಕು. ಮುಂದೆಯು ಇದರ ಉಳಿವಿಗೆ ಈ ನಿಷ್ಠೆ ಅರ್ಪಣಾಭಾವದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ.

          ಬಲಿಪ ಶೈಲಿ ಈಗಲೂ ಉಸಿರಾಡಿಕೊಂಡಿದೆ. ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಈ ಶೈಲಿಗೆ ಅದರದ್ದೇ ಆದ ಒಂದು ಭದ್ರವಾದ ವಲಯವಿದೆ. ಅದೇ ಶೈಲಿಯನ್ನೇ ಗಾಢವಾಗಿ ಅನುಭವಿಸುವ ಬಹು ಸಂಖ್ಯೆಯ ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ವರ್ಗವಿದೆ. ಅಭಿಮಾನಿಗಳಿದ್ದಾರೆ. ಹೆಚ್ಚೇಕೆ ಯಕ್ಷಗಾನ ಭಾಗವತಿಕೆ ಎಂದರೆ ಅದು ಬಲಿಪ ಶೈಲಿ ಮಾತ್ರಾ ಎಂಬ ಪ್ರತಿಪಾದಕರಿದ್ದಾರೆ.    ಆದರೆ ಇದೊಂದರಿಂದ ತೃಪ್ತರಾಗಿರುವುದು ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಸಾಧುವಾದದ್ದಲ್ಲ. ಯಾಕೆಂದರೆ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಪರಂಪರೆಯ ವಿಚಾರ ಬಂದಾಗ ಒಂದು ಸ್ತಂಭವಾಗಿ ಆಧಾರವಾಗಿ ಇರಬೇಕಾದ ವಸ್ತು ಕೇವಲ ಒಂದು ವಲಯಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರವೇ ಸೀಮಿತವಾಗಿದ್ದರೆ ಸಾಕೇ? ಹಾಗಾಗಿ ಇಂದು ಈ ಶೈಲಿಗೂ ಪೂರಕವಾದ ವಾತಾವರಣ ಇದೆ ಎಂದು ಅನ್ನಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಈವರೆಗೆ ಉಸಿರಾಡಿದ್ದು ಮುಂದೆ ಉಸಿರಾಟವನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಬಹುದೇ? ಅಥವಾ ಕೇವಲ ಉಸಿರಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದರೆ ಸಾಕೆ? ಇದು  ಉಳಿಯಬೇಕು ಎಂಬುದೇ ಆಶಯ. ಆದರೆ ಕೇವಲ ಆಶಯ ಒಂದರಿಂದ ಮಾತ್ರಾ  ಉಳಿಯಲಾರದು. ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನ ಸಾಕಷ್ಟು ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಕಂಡಿದೆ. ಈ ಬದಲಾವಣೆ ಆವಶ್ಯಕವೋ ಅನಾವಶ್ಯಕವೋ ತರ್ಕಿಸುವುದು ಬೇರೆ ವಿಚಾರ. ಆದರೆ ಪರಂಪರೆಯ ಶೈಲಿ ಉಳಿಯಬೇಕಾದದ್ದು  ಎಲ್ಲಾ ತರ್ಕಗಳನ್ನು ಮೀರಿದ ವಿಚಾರ. ಯಾಕಂದರೆ ಮೇಲೆ ಹೇಳೀದ ಹಾಗೆ ಪರಂಪರೆಯ ಎರಡು ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅಮೂಲ್ಯವೇ, ಇವುಗಳಲ್ಲಿ  ಒಂದಾದರೂ ಉಳಿಯದೇ ಇದ್ದರೆ ಬುಡವಿಲ್ಲದ ಮರದಂತೆ ಅದು ಯಾವ ಕಡೆಗೆ ಯಾವಾಗ  ವಾಲಿ ಬೀಳುತ್ತದೋ ಊಹಿಸುವುದು ಕಷ್ಟ

          ದಶಕಗಳ ಹಿಂದೆ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಬದಲಾವಣೆಯ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿರುವಾಗ ಹಿಮ್ಮೇಳದಲ್ಲೂ ಒಟ್ಟು ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲೂ ಸಾಕಷ್ಟು ಕ್ರಾಂತಿಯಾಗಿಬಿಟ್ಟಿತು. ಆಗ. ನವೀಕೃತ ಶೈಲಿಯನ್ನು ಇದು ಯಕ್ಷಗಾನವೇ ಅಲ್ಲ ಎಂಬ  ಒಂದಷ್ಟು ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳೂ ಇತ್ತು. ಆದರೆ ಇಂದು ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬದಲಾಗಿದೆ. ಬದಲಾಗಿ ಬದಲಾಗಿ ಈ ಬದಲಾವಣೆ ಮುಂದೊಂದು ದಿನ ಬಲಿಪ ಶೈಲಿಯೇ ಯಕ್ಷಗಾನದ್ದಲ್ಲ  ಎಂಬ ಸ್ಥಿತಿಯೂ ಬರಬಹುದು. ಹಾಗಾಗಿ ಇಂದು ತುದಿಯೂ ಇಲ್ಲದ ಬುಡವು ಇಲ್ಲದ ಒಂದು ಮಧ್ಯಂತರ ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನ ಜೀವಂತವಾಗಿದೆ. ಯಕ್ಷಗಾನ ಎಂಬುದರ ನೈಜ ರೂಪವೇ ಬದಲಾಗಿ ಹೋಗಿ ಯಕ್ಷಗಾನ ಎಂದರೆ ಯಾವುದು ಎಂಬ ಸಂದೇಹ ಬರುವಂತಾಗಿದೆ.     ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಜೀವನ ಶೈಲಿ ಬದಲಾಗುವುದು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ. ಅದು ಅನಿವಾರ್ಯ. ಆದರೂ ಕಳೆದು ಹೋಗಿದೆ ಎಂದು ಅನ್ನಿಸುವಾಗ ಒಂದಿಷ್ಟಾದರೂ ಸ್ಮರಣೆಗೆ ಉಳಿಸುವುದು ಬದಾಲಾವಣೆಯ ಅಪರಾಧಕ್ಕೆ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವಾಗಬಹುದು. ಮುಂದೊಂದು ದಿನ ಈ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಕ್ಕೂ ಅವಕಾಶ ದೊರೆಯದೇ ಇದ್ದಾಗ ನಮ್ಮ ಪೀಳಿಗೆಯೇ ಕ್ಷಮಿಸದೇ ಇರಬಹುದು.

          ಹಲವು ಗಿಡಗಳನ್ನು ನೆಟ್ಟು ಹೂದೋಟದ ಅಂದವನ್ನು ನೋಡಬಹುದು. ಆದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಒಂದಾದರೂ ತುಳಸೀ ಗಿಡಬೇಡವೇ? ಮನುಷ್ಯನ ಹುಟ್ಟಿನಿಂದ ತೊಡಗಿ ಅದೆಷ್ಟೊ ಜನರು ನಮ್ಮ ಜೀವನದಲ್ಲಿ  ಭಾಗಿಗಳಾಗಿ ಬಂದು ಹೋಗಬಹುದು. ಆದರೆ ತಂದೆ ತಾಯಿ ಎಂಬ ಸ್ಥಾನ ಯಾವುದಕ್ಕೂ ಹೋಲಿಕೆಯಾಗದು. ಯಾಕೆಂದರೆ ನಮ್ಮ ಸಂಸ್ಕಾರ ನಮ್ಮ ಜೀವನ ಶೈಲಿ ರೂಪತಳೆಯುವುದೇ ಅಲ್ಲಿಂದ. ಅನ್ನವನ್ನು ಮರೆತವನು ಹಸಿವನ್ನೂ ಮರೆಯುತ್ತಾನೆ. ಹಸಿವನ್ನು ಮರೆತವನು ಜೀವನವನ್ನೂ ಮರೆಯುತ್ತಾನೆ. ಜೀವನವನ್ನು ಮರೆತ ಮೇಲೆ ಈ ಬದುಕಿಗೆ ಅರ್ಥವಾದರೂ ಇರಬಹುದೇ? ಜೀವನ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪಯಣಿಸುವಾಗ ತಿಳಿದೋ ತಿಳೀಯದೆಯೋ ಈ ಮಹಾವೃಕ್ಷದ ನೆರಳಿಗೆ ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಾಗಿಯಾದರೂ ಅಸರೆ ಪಡೆದಾಗಿದೆ. ಹಾಗೆ ಬಂದು ನಿಂತಾಗ ನೆರಳುಕೊಟ್ಟು ತಂಪೆರದ ಮರದ ತುದಿಯನ್ನು ಹೊರಬಂದು ನೋಡಿದಾಗ ಮರಕ್ಕೆ ಇನ್ನೂ ಚಿಗುರಿ ಬೆಳೆಯುವ ಶಕ್ತಿಯಿದೆ. ಅದರೆ ಕಿತ್ತು ಹೋದ ಬುಡವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಡವೇ? 

                ಪರಂಪರೆಯ ಶೈಲಿಗೆ ಬೇರಾವುದೇ ಶಕ್ತಿಯ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದು ಉಳಿದು ಬಂದಿರುವುದೇ ಅದಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿ. ಹಲವು ಶೈಲಿಗಳು ಹಲವು ಆಯಾಮಗಳು ಬಂದಂತೆ ಸರಿದು ಹೋದವು. ಯಾಕೆಂದರೆ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಜೀವಜಲವನ್ನು ಹೀರಿಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ತಮ್ಮ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನಷ್ಟೇ ಅವಲಂಬಿಸಿ ಬಂದವುಗಳು. ಆದರೆ ಬಲಿಪ ಶೈಲಿಯಾಗಲೀ ಅಗರಿ ಶೈಲಿಯಾಗಲೀ ಅದು ಯಕ್ಷಗಾನದ ಜೀವರಸವನ್ನೂ ಹೀರಿಕೊಂಡು ಅದು ಇದಾಗಿ ಇದು ಅದಾಗಿ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡ ಶೈಲಿಗಳು. ಹಾಗಾಗಿ ಅದನ್ನು ಯಕ್ಷಗಾನದಿಂದ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಗುರುತಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

  ಹಿಂದೆ ಹಿರಿಯ ಬಲಿಪರು ಅಂದರೆ,  ಈಗಿನ ಹಿರಿಯ ಬಲಿಪ್ಪರ ಅಜ್ಜ ಅವರ ಪದಕ್ಕೂ ಈಗೀನ ಹಿರಿಯ ಬಲಿಪ್ಪರ ಪದಕ್ಕೂ ಯಾವುದೇ ವೆತ್ಯಾಸ ವಿರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಕೇವಲ ಧ್ವನಿ ರೂಪದಲ್ಲೋ ಅಥವಾ ಕಂಠ ಶಕ್ತಿಯಲ್ಲೋ ವೆತ್ಯಾಸವಿರಬಹುದಾದರೂ ಶೈಲಿ ಬದಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅದು ಅಂದಿನಿಂದ ಇಂದಿನವರೆಗೂ ಉಳಿದು ಬಂದಿದೆ. ಹಾಗದಲ್ಲಿ ಅದರ ಅಂತಃ ಸತ್ವದದ ಅರಿವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಹಾಗೆ ಈಗಿನ ಹಿರಿಯ ಬಲಿಪ್ಪರ ನಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆ ಕಾರಣ. ಅವರ ಅಚಲವಾದ ಅರ್ಪಣಾ ಭಾವ , ಸ್ಥಿರಚಿತ್ತ..ಹೀಗೆ ಕಾರಣ ವಿಶೇಷಗಳನ್ನು ಹಲವಾರು ನೀಡುತ್ತಾ ಹೋಗಬಹುದು. ಅದುದರಿಂದಲೇ ಇಂದು ಬಲಿಪ ಶೈಲಿ ಎಂದರೆ ಏನು ಎಂಬುದನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅನುಭವಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಯೋಚಿಸಿದರೆ ಇದರ ಗಂಭೀರತೆಯ ಅರಿವಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂದಿಷ್ಟು ಬಾಹ್ಯ ಆಮಿಷಕ್ಕೋ ಪ್ರಭಾವಕ್ಕೊ ಒಳಗಾಗಿದ್ದರೆ ಇಂದು ಅಪೂರ್ವವಾದ ಶೈಲಿ ಇತಿಹಾಸದ ಭಾಗವಾಗಿಬಿಡುತ್ತಿತ್ತು.  ಕಲೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಕಲೆಗೆ ಕಲಾವಿದನ ಕೊಡುಗೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಕಲಾವಿದನೇ ಆ ಕಲೆಯಿಂದ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಮಾತಿದೆ. ಹಾಗೆ ನೋಡುವುದಾರೆ ಬಲಿಪ್ಪರು ಆ ಶೈಲಿಯನ್ನು ಜತನದಿಂದ ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿರುವುದೇ ದೊಡ್ಡ ಕೊಡುಗೆಯಾಗಬಹುದು. ಅದನ್ನು ಅದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಗೆ ಉಳಿಸುವ ಮಹತ್ತರ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಆನಂತರದ ಭುಜಗಳ ಮೇಲೆ ಇದೆ. ಹಿರಿಯರು ತೋರಿದ ಅದೇ ಅರ್ಪಣಾ ಮನೋಭಾವ ನಿಷ್ಠೆ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆ ಇದ್ದಲ್ಲಿ ಈ ಶೈಲಿ ಇನ್ನೂ ಶ್ರೀಮಂತವಾಗಿ ಉಳಿಯುವುದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ . ಆ ಮಹತ್ತರವಾದ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಇಂದಿನ ತಲೆಮಾರಿನಲ್ಲಿದೆ. ಅದು ಹೇಗೆ ನಿರ್ವಹಿಸಲ್ಪಡುವುದೋ  ಅದನ್ನು ಕಾಲವೇ ನಿರ್ಣಯಿಸಬೇಕು.

ಪರಿವರ್ತನೆ ಎಂಬುದು ಕಾಲಧರ್ಮ. ಅದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಯಕ್ಷಗಾನವೂ ಸಾಕಷ್ಟು ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳುವ ಮಾತಿನಮ್ತೆ ಯಾವುದು ಹೇಗೆ ತನ್ನ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಉಳಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಕಾಲವೇ ನಿರ್ಣಯಿಸುತ್ತದೆ. ಅದರಂತೆ ಯಕ್ಷಗಾನ ಪರಂಪರೆಯ ಈ ಅಂಗವೂ ಶತಮಾನಗಳಿಂದ ಬದಲಾವಣೆ ಕಾಣದೆ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿ ಉಸಿರಾಡಿದ್ದು ಮುಂದೆಯೂ ಇದಕ್ಕಿಂತ ಉಜ್ವಲವಾಗಿ ನಿರಾಳವಾಗಿ ಉಸಿರಾಡಬೇಕು. ಇದು ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವಾದ ಆಶಯ.

ಯಕ್ಷಗಾನಂ ಗೆಲ್ಗೆ

ಯಕ್ಷಲೋಕದ ಕುಮಾರ ರಾಮ ಶಿವರಾಮ ಜೋಗಿ

                        ಪೈವಳಿಕೆ ನಮ್ಮ ಮನೆಯ ಬಳಿಯ ವಳಚ್ಚಾಲು. (ಮುಳಿ ಹುಲ್ಲಿನ ಗುಡ್ಡೆ)ಯ ಮೈದಾನದಲ್ಲಿ ಸುರತ್ಕಲ್ ಮೇಳದ ಯಕ್ಷಗಾನ ಬಯಲಾಟ. ಪ್ರಸಂಗ “ ಅಮರ ಶಿಲ್ಪಿ ವೀರ ಕಲ್ಕುಡ”. ಅದರ ಒಂದು ಸನ್ನೀವೇಶ ಇಂದಿಗೂ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಟ್ಟುವಂತಿದೆ. ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಸುರತ್ಕಲ್ ಮೇಳದವರ ಪ್ರಸಂಗಗಳು ಕನ್ನಡ ಪೌರಾಣಿಕ ಪ್ರಸಂಗಗಳು ಎಂಬ ನಿರೀಕ್ಷೆಯೇ ಹೆಚ್ಚು. ಇದು ಎರಡೂ ಸೇರಿದ ಪ್ರಸಂಗ. ಇದರ ದ್ವಿತೀಯಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಕಲ್ಕುಡ ಮತ್ತು ಕಲ್ಲುರ್ಟಿ ಎರಡೂ ಅಣ್ಣ ತಂಗಿ ಯರಾಗಿ ಜನ್ಮವೆತ್ತುತ್ತವೆ. ಅದಾಗಲೇ ತಂದೆಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ತಬ್ಬಲಿಗಳಾಗಿ ಬದುಕುತ್ತಿರುವ ಕಾಲ. ಊರ ಬೈರರಸನ ಕುತಂತ್ರದಿಂದ ಅಣ್ಣ ವೀರ ಕಲ್ಕುಡ ಕೈ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ತಂಗಿ ಅಣ್ಣನನ್ನು ಅರಸಿಕೊಂಡು ಬರುವ ಸನ್ನಿವೇಶ. ಅಣ್ಣಾ ಅಣ್ಣಾ ಎಂಬ ತಂಗಿಯ ಧ್ವನಿಗೆ ಆರ್ತತೆಯಿಂದ ತಂಗಡೀ ಎಂದು ಕರೆಯುವ ಧ್ವನಿ ಎಂತಹವರ ಮನಸ್ಸನು ಕಲಕುತ್ತದೆ. ಅತ್ಯಂತ ಭಾವಪೂರ್ಣ ಅಭಿನಯ. ಈ ಭಾವ ಪೂರ್ಣ ಸನ್ನಿವೇಶಕ್ಕೆ ಸಭೆ ದಂಗಾಗಿ ಕಣ್ಣೀರು ಮಿಡಿಯುತ್ತದೆ. ಅಭಿನಯಿಸುವ ಕಲಾವಿದರು ಆಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಅಪರಿಚಿತರೇ. ಸುರತ್ಕಲ್ ಮೇಳದ ಪ್ರಥಮ ಆಟ ಬೇರೆ. ಆ ಕಲಾವಿದರು ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಅಲ್ಲ.  ಮಾತಿನಲ್ಲಿಯೂ ಭಾವಾಭಿನಯದಲ್ಲೂ ನಾಟ್ಯದಲ್ಲೂ ಹೆಣ್ಣಾಗಿ ತಂಗಿಯಾಗಿ ಹೆಸರಾಂತ ಕಲಾವಿದ ಎಂ ಕೆ, ರಮೇಶ್ ಆಚಾರ್, ಅಣ್ಣ ವೀರಕಲ್ಕುಡನಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ದ ಪುಂಡುವೇಷಧಾರಿ ಶ್ರೀ ಶಿವರಾಮ ಜೋಗಿ.  ಜೋಗಿಯವರ  ಅತ್ಯಂತ ವಿಶಿಷ್ಟ ಧ್ವನಿ, ಅಪ್ಪಟ ಯಕ್ಷಗಾನದ  ಆಳವಾದ ಸ್ವರವದು. ಎಂತಹವರನ್ನೂ ತನ್ನೆಡೆಗೆ ಸೆಳೆಯುವ ಸೆಳೆತ ಅದರಲ್ಲಿತ್ತು. ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಂಗದ ಆರಂಭದ ಭಾಗ ಪೌರಾಣಿಕ. ಅದರಲ್ಲಿ ಅದಾಗಲೇ ಶೇಣಿಯವರು ವಿಶ್ವರೂಪ ಮುನಿಯಾಗಿ ಮೋಡಿ ಮಾಡಿದ್ದರು. ಇನ್ನೂ ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಆ ಗುಂಗಿನಿಂದ ಹೊರಬಂದಿರಲಿಲ್ಲ. ನಂತರ ತೆಕ್ಕಟ್ಟೇ ಮಾಸ್ತರ್ ರವರ ಶಂಭು ಕಲ್ಕುಡ.  ಇದೆಲ್ಲದರ ನಡುವೆ    ಅಪ್ಪಟ  ಪುಂಡುವೇಷಧಾರಿಯ ಪಾತ್ರ ಅತ್ಯಂತ ಸೊಗಸಾಗಿ ಜನಮನ್ನಣೆಯನ್ನು ಪಡೆದಿತ್ತು. ಶೇಣಿಯವರು, ತೆಕ್ಕಟ್ಟೆ ಮಾಸ್ತರ್, ಕೊಕ್ಕಡ ಈಶ್ವರ ಭಟ್, ಬಾಬು ಕುಡ್ತಡ್ಕ ಹೀಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಉತ್ತುಂಗದ ಕಲಾವಿದ ಅತಿರಥ ಮಹಾರಥರಿರುವಂತಹ ಸಮಯದಲ್ಲೂ ತನ್ನ ಮಾತಿನಿದಿಂದಲೂ ಕುಣಿತದಿಂದಲೂ ಜೋಗಿಯವರ ಪಾತ್ರ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುತ್ತಿತ್ತು. ಈ ಕಲಾವಿದರೂ ಯಾರಪ್ಪಾ?  ಎನ್ನುವಷ್ಟರ ಮಟ್ಟಿನ ನಿರ್ವಹಣೆ ಅದು ಅಂತಹ ಕಲಾವಿದರ ನಡುವೆ ಸಾಮಾನ್ಯವೇನಲ್ಲ.

                         ಅದು ಪುರಭವನದಲ್ಲಿ ಮಳೆಗಾಲದ ಪ್ರದರ್ಶನ. ಪ್ರಸಂಗ ಕಡುಗಲಿ ಕುಮಾರ ರಾಮ. ಇದು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಪ್ರಸಂಗ.  ಬಹುತೇಕ ಸುರತ್ಕಲ್ ಮೇಳದ ಕಲಾವಿದರೇ ಆಗಿದ್ದರು ಇನ್ನೂ ಕೆಲವು ಅತಿಥಿ ಕಲಾವಿದರಿದ್ದರು. ಆ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಆಕರ್ಷಣೆಯಾಗಿದ್ದದ್ದು ಶೇಣಿಯವರ ಮಹಮ್ಮದ್ ಬಿನ್ ತೊಗಲಕ್ ಪಾತ್ರ. ಆ ಪ್ರಸಂಗ ಹಲವು ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ದಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿತ್ತು. ತೊಗಲಕನ್ ಮಗಳು ನೂರ್ ಜಹಾ( ಹೆಸರು ಸರಿಯಾಗಿ ನೆನಪಿಲ್ಲ) ಪ್ರಸಿದ್ದ ಸ್ರೀವೇಷಧಾರಿ ಶ್ರೀ ಶಾಮ ಸುಂದರ್, ಅಂತೇ ಮಾತಂಗಿಯಾಗಿ ಎಂ. ಕೆ ರಮೇಶ ಆಚಾರ್ ಅದ್ಭುತ ಪಾತ್ರ ನಿರ್ವಹಣೆ. ಶೇಣೀಯವರ ತೊಗಲಕ್ ನ ಮೋಡಿ ಇವುಗಳೆಲ್ಲದರ ನಡುವೆ ತನ್ನದೇ ಸಹಜ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ರಂಜಿಸಿದ್ದು ಶಿವರಾಮ ಜೋಗಿಯವರ ಕುಮಾರ ರಾಮನ ಪಾತ್ರ. ಬಹಳ ನಾನು ಇಷ್ಟ ಪಟ್ಟ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪಾತ್ರ. ಪುಂಡು ವೇಷಧಾರಿಯಾಗಿ ಜೋಗಿಯವರ ನಿರರ್ಗಳ ಮಾತುಗಾರಿಕೆ ಹಿತಮಿತವಾದ ಕುಣಿತ ಭಾವೋತ್ಕರ್ಷ ಸನ್ನಿವೇಷದಲ್ಲಿ ಬಡಿದೆಬ್ಬಿಸುವ ಅಭಿನಯ ಅದು ಒಬ್ಬ ಪುಂಡುವೇಷಧಾರಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಅವಾಹನೆಗೊಂಡಂತೆ. ಇದು ಬಹಳ ಅಪರೂಪದ ಸಮ್ಮಿಲನ. ಇಂದು ಪುಂಡುವೇಷವೆಂದರೆ ಬರೀ ಕುಣಿತ. ಅರ್ಧ ತಾಸು ಕುಣಿದರೆ ಒಂದು ನಿಮಿಷ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ.

                         ಅದರಂತೆ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಸಂಗ ಧರ್ಮದಾಸಿ ಅಥವಾ ರಾಜಾ ಯಯಾತಿ. ಇದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಥಮಾರ್ಧದ ಯಯಾತಿಯ ನಿರ್ವಹಣೆ ಜೋಗಿಯವರದ್ದು ಇದು ಒಂದು ಅದ್ಭುತ ಪಾತ್ರ ಕಲ್ಪನೆ. ನಂತರ ಶೇಣಿಯವರ ಯಾಯಾತಿ ಪಾತ್ರ ನಿರ್ವಹಿಸಿದರೂ ಜೋಗಿಯವರ ಪಾತ್ರದ ಸಮ್ಮೋಹನ ಜೀವಂತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅಂತೇ ಸತೀ ಶೀಲವತಿಯ ವೀರಚಂದ್ರ,  ರಾಣಿ ರತ್ನಾವಳಿಯ ಉದಯನ ಮಹಾರಾಜ,  ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದ ಅಭಿಮನ್ಯು, ಹೀಗೆ ಹತ್ತು ಹಲವು ಪ್ರಸಂಗಗಳ ಹೆಸರಾಂತ ಪಾತ್ರಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ಉಳಿದಿದ್ದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಜೋಗಿಯವರ ಪಾಲು ಬಹಳಷ್ಟಿದೆ. ಆರಕ್ಕೇರದ ಮೂರಕ್ಕಿಳಿಯದ ಪಾತ್ರ ನಿರ್ವಹಣೆ, ಘಟಾನು ಘಟಿ ಕಲಾವಿದರ ನಡುವೆಯೂ ತನ್ನ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ನಿರ್ವಹಣೆಗಳನ್ನು ಮರೆಯುವುದು ಯಕ್ಷ ರಸಿಕನಿಗೆ ಅಸಾಧ್ಯ.  ಸುಂದರವಾದ ನಾಟ್ಯ ಅದ್ಭುತವಾದ ರಂಗ ಪ್ರಜ್ಞೆ. ಉತ್ತಮವಾದ ವೇಷಗಾರಿಕೆ , ಹರಿತವಾದ ಬಹಳ ದೂರಕ್ಕೆ ಕೇಳುವ ಕಂಠ ಸ್ವರ ಹೀಗೆ   ಶರೀರ ಮತ್ತು ಶಾರೀರ  ಎರಡು ಅಪ್ಪಟ ಯಕ್ಷಗಾನ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಮಿಳಿತವಾಗಿರುವ ಅಪರೂಪದ ಕಲಾವಿದ ಶ್ರೀ ಶಿವರಾಮ ಜೋಗಿ ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಅನುಮಾನವಿಲ್ಲ. ಇಂದಿಗೂ ಅವರ ಸ್ವರ ಬಹಳ ಆಕರ್ಷಕ.  ಅವರ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯ ಒಂದು ಮೆರುಗು ಎಂದರೆ ಅದು ಕಂಠದಾಳದಿಂದ ಹೊರ ಹೊಮ್ಮುವ ಸ್ವರ ಭಾರ. ಪಾತ್ರ ಯಾವುದೇ ಅದರೂ ಅದಕ್ಕೆ ಸೂಕ್ತವಾದ ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯ ಸ್ವರ.

                         ಯಕ್ಷಗಾನ ಪಾತ್ರ ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅಂಶಗಳು ಪ್ರಥಮವಾಗಿ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನನ್ನು ಹಿಡಿದು ನಿಲ್ಲಿಸುವಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನ ಪಾತ್ರವಹಿಸುತ್ತವೆ.  ಒಂದು ಪ್ರವೇಶ. ಇದು ಅರ್ಧದಷ್ಟು ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡಿದರೆ ನಂತರ ನಾಟ್ಯ ಮತ್ತು ನಿಲುವು ಮುಂದೆ ಮಾತುಗಾರಿಕೆ. ಮಾತುಗಾರಿಕೆ ಸೆಳೆಯಲ್ಪಡುವುದು ಆಕರ್ಷಕ ಕಂಠ ಸಿರಿಯಿದ್ದರೆ ಮಾತ್ರ. ಅದೂ ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯ. ಈ ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳು ಶಿವರಾಮ ಜೋಗಿಯಲ್ಲಿ ಧಾರಾಳವಾಗಿದ್ದ್ದು ಒಂದು ಮೇಳದ ಅನಿವಾರ್ಯ ಪ್ರಧಾನ ಕಲಾವಿದನಾಗಿ ಬೆಳೆಯುವಲ್ಲಿ ಸಹಕಾರಿಯಾಯಿತು. ಈಗಲೂ  ಜೋಗಿಯವರ ಪ್ರವೇಶ ನಂತರ ರಂಗವನ್ನಾಕ್ರಮಿಸಿ ನಿಲ್ಲುವ ಪರಿ ಅನನ್ಯ. ಯಾವ ವೇಷ ಯಾವ ಸನ್ನಿವೇಶದಲ್ಲಿ ರಂಗದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ನಿಂತಿರಬೇಕು, ಆ ನಿಲುಮೆ ಏನು?  ಇದನ್ನು ಜೋಗಿಯವರ ವೇಷವನ್ನು ನೋಡಿ ಕಲಿಯಬೇಕು.  ಅದು ಯಕ್ಷಗಾನ ಪರಂಪರೆಯ ಶಿಕ್ಷಣ.  ಇದು ಅಸಾಮಾನ್ಯ ರಂಗ ಪ್ರಜ್ಞೆ.

                         ಪುಂಡುವೇಷದ ಪರ್ವಕಾಲ ಕಳೆದನಂತರ ಅಷ್ಟೇ ಸಮರ್ಥವಾಗಿ ರಾಜವೇಷದಂತ ಮಾಗಿದ ವೇಷಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪುಂಡು ವೇಷಧಾರಿಗಿರುವ ತೊಂದರೆ ಎಂದರೆ ಅದು. ಅತ್ತ ಪುಂಡುವೇಷ ನಿರ್ವಹಣೆಗೆ ದೇಹ ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಇತ್ತ ರಾಜ ವೇಷ ಒಗ್ಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಸಂದಿಗ್ದದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ನಿರ್ವಣೆಯಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ತಂದು ಯಶಸ್ವಿಯಾದವರು ಶಿವರಾಮ ಜೋಗಿಯವರು. ಅವರ ಪುಂಡುವೇಷವಾಗಲಿ ರಾಜವೇಷವಾಗಲಿ ಯಾವುದೇ ಆದರೂ ಅದನ್ನು ಸಲೀಸಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆ ಪಾತ್ರದೊಂದಿಗೆ ರಂಗವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವಾಗ ಅವರಲ್ಲಿರುವ ಆತ್ಮ ವಿಶ್ವಾಸ ಅದು ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಹೊಮ್ಮುತ್ತದೆ.  ಅವರ ಪುಂಡುವೇಷಗಳಲ್ಲಿ ಲೆಕ್ಕವಿಲ್ಲದ ಗಿರಕಿಗಳು ಇರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಹಿತಮಿತವಾದ ಕುಣಿತ. ಹೆಜ್ಜೆಗಾರಿಕೆಯ ಸೊಗಸು ನೋಡವುದೇ ಹಬ್ಬ. ಯಕ್ಷಗಾನದ ಪಂಪರೆಯ ಕುಣಿತವನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು.

                         ಇಂತಹ ಒಬ್ಬ ಯಕ್ಷಗಾನ ಕೂಟದ ಅನಿವಾರ್ಯ ಕಲಾವಿದನಿಗೆ ಈ ಸಲದ ರಾಜ್ಯೋತ್ಸವ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಅರಸಿ ಬಂದಿದೆ. ಇದು ಕೇವಲ ಜೋಗಿ ಎಂಬ ಕಲಾವಿದನಿಗೆ ಸಲ್ಲುವ ಸನ್ಮಾನವಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ ಪರಂಪರೆಯ ಪುಂಡುವೇಷಕ್ಕೆ ಸಲ್ಲುವ ಅಂಗೀಕಾರ. ಪರಂಪರೆಯ ರಾಜವೇಷಕ್ಕೆ ಸಲ್ಲುವ ಮನ್ನಣೆ.  ಒಬ್ಬ ಸರ್ವಾಂಗೀಣ ಕಲಾವಿದನಿಗೆ ಸಲ್ಲುವ ಅರ್ಥ ಪೂರ್ಣ ಮಾನ್ಯತೆ. ಯಕ್ಷಗಾನಂ ಗೆಲ್ಗೆ. 

ತೇಜೋವಧೆ

ಅದು ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ರಾಜ ಸಭೆ. ಋತುಪರ್ಣ ಮಹಾರಾಜ ಸಿಂಹಾಸನದಲ್ಲಿ ವಿರಾಜಮಾನನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಒಮ್ಮಿಂದೊಮ್ಮೆಗೆ ಮಹಾರಾಜನಿಗೆ ಕುಳಿತ ಸಿಂಹಾಸನ ಅಲುಗಿದ ಅನುಭವ. ಅಷ್ಟೇ ಕುಳಿತಲ್ಲಿಂದ ಧಿಗ್ಗನೆ ಕೆಳಗೆ ಹಾರಿ ಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಅದು ಕ್ಷಣ ಮಾತ್ರದ ಪ್ರಚೋದನೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ. ಯಾಕೆ ಹೀಗಾಯಿತು. ಆಗಲೇ ರಾಜಸಭೆಗೆ ದೂರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಆಕೃತಿಯ ಪ್ರವೇಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದು ಮನುಷ್ಯಾಕೃತಿ ಎನ್ನುವುದಕ್ಕೇ ಅನುಮಾನ ಪಡುವಂತೆ ವಿಕೃತ ರೂಪ. ಆದರೂ ಅದು ನೇರವಾಗಿ ಸಭೆಯೊಳಗೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಆ ಧೈರ್ಯ ಆತ್ಮ ಶಕ್ತಿಗೆ ರಾಜ ಗೊಂದಲಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕುತ್ತಾನೆ. ತಾನೇಕೆ ಕುಳಿತಲ್ಲಿಂದ ಎದ್ದೆ? ಅದಾವ ಪ್ರಚೋದನೆ ತನ್ನನ್ನು ತಳ್ಳಿಬಿಟ್ಟಿತು. ಆಂತರ್ಯವನ್ನು ಬಡಿದೆಬ್ಬಿಸಿದ ಆ ಶಕ್ತಿ ಅದಾವುದು?

ಅದು ಬೇರಾವ ಶಕ್ತಿಯೂ ಅಲ್ಲ. ಅದು ಚಕ್ರವರ್ತಿಯೊಬ್ಬನ ತೇಜಸ್ಸು ಎಂಬುದು  ಋತುಪರ್ಣನಿಗೆ ಅರಿವಾಗುವುದು ಕಥೆಯ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ. ಚಕ್ರವರ್ತಿಯೊಬ್ಬನಿಗಿರುವ ತೇಜಸ್ಸು ಸಾಮಂತನಾದ ಋತು ಪರ್ಣನನ್ನು ಬಡಿದೆಬ್ಬಿಸಿತು. ಮುಂದೆ ಆತನ ಅನುಮಾನಕ್ಕೇ ಅದೂ ಒಂದು ಕಾರಣವಾಯಿತು. ವಿಚಿತ್ರ ಕುರೂಪಿಯಾದ ಆ ಬಾಹುಕನೆಲ್ಲಿ? ಸುರಸುಂದರ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ನಳನೆಲ್ಲಿ? ಕಾರ್ಕೋಟಕ ವಿಷ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ತನ್ನ ದೇಹ ವಿಕಾರವಾಗಿದ್ದರೂ ನಳನ ಅಂತಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಆತ್ಮದಲ್ಲಿ ಅಡಕವಾಗಿದ್ದ ಆತ್ಮ ವರ್ಚಸ್ಸು ತನ್ನ ಪ್ರಭೆಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ಅದನ್ನು ಕಸಿಯುವುದಕ್ಕೆ ಬಹುಶಃ ಆತನನ್ನು ಕಾಡುವ ಶನಿದೇವನಿಗೂ ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲವೋ ಏನೋ? ತೇಜಸ್ಸು!  ಎನ್ನುವುದು ಇದನ್ನು.

ಅದು ನರ್ಮದೆಯ ತೀರದಲ್ಲಿನ ಬಲಿ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯ ಯಾಗ ಶಾಲೆ. ಇನ್ನೇನು ಪೂರ್ಣಾಹುತಿಗೆ ಎಲ್ಲವೂ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಅಸುರ ಗುರು ಶುಕ್ರ ನಿಂದ ತೊಡಗಿ ಅದೆಷ್ಟೋ ಮುನಿಗಳು ಋಷಿ ಪ್ರಮುಖರು, ಋತ್ವಿಜರು ಯಾಗ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತರಿದ್ದಾರೆ. ಇನ್ನೊಂದು ಆಹುತಿಯೊಂದಿಗೆ ಬಲಿಗೆ ಇಂದ್ರಪದವಿ ಸಿದ್ದಿಸುತ್ತದೆ. ಆವಾಗ ಯಾಗ ಶಾಲೆಯ ದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯ ಬಾಲಕನ ಆಗಮನವಾಗುತ್ತದೆ. ಬಾಲಕನ ತೇಜಸ್ಸು ಕಂಡು ಯಾಗದೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಬಲಿ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ತನಗರಿವಿಲ್ಲದೇ ಎದ್ದೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅದೆಂತಹ ತೇಜಸ್ಸು.  ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಅಷ್ಟೂ ಋಷಿ ಪ್ರಮುಖರ ತೇಜಸ್ಸು ಈ ಬಾಲಕನ ತೇಜಸ್ಸಿಗೆ ಶರಣಾಗಿ ಆತನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತದೆ. ಶುಕ್ರ ಪ್ರಮುಖರೆಲ್ಲ ಬೆಕ್ಕಸ ಬೆರಗಾಗುತ್ತಾರೆ. ತೇಜಸ್ಸು!  ಎನ್ನುವುದು ಇದನ್ನು.

ವಿಚಿತ್ರವೆಂದರೆ ಇಂದು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯದೇ ಚರ್ಚೆಗೊಳಗಾಗುವ ಶಬ್ದವೆಂದರೆ ತೇಜೋವಧೆ. ತನ್ನ ತೇಜೋವಧೆಯಾಯಿತು ಎನ್ನುವುದೇ ಒಂದು ಸ್ವಾರ್ಥದ ಸಂಕೇತ. ತನ್ನ ಬೆನ್ನನ್ನು ತಾನೆ ಚಪ್ಪರಿಸಿಕೊಂಡ ಹಾಗೆ. ನಿಜವಾಗಿ  ತೇಜಸ್ಸು ಎಂಬುದು ಅಡಕವಾಗಿದ್ದಲ್ಲಿ ಅದು ಬೇಡವೆಂದರೂ ಗೌರವವನ್ನು ಎಳೆದು ತರುತ್ತದೆ. ಅಂತಹ ತೇಜಸ್ಸು ಇದ್ದವನು ತೇಜೋವಧೆಯಾಯಿತು ಎಂದು ಅಲವತ್ತುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾಕೆಂದರೆ ಆತನ ತೇಜಸ್ಸು ಅದು ವಿಕ್ರಯಿಸುವ ಸೊತ್ತಲ್ಲ. ಇನ್ನೊಬ್ಬರು ಕೊಡುವ ಮೌಲ್ಯಕ್ಕೆ ಅದು ಕಾದು ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ.     ತೇಜಸ್ಸು ಇಲ್ಲದವರೆ ತಮ್ಮೈಲಿ ಇಲ್ಲದೇ ಇದ್ದುದರ ವಧೆಯಾಯಿತು ಎಂದು ಪರಿತಪಿಸುವುದು. ಪ್ರಪಂಚ ನಿಯಮವೇ ಹಾಗೆ, ಕಳುವಾದಾಗ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದೇ ಇದ್ದ ವಸ್ತುವೂ ಕಳುವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುವುದು ಜಾಣತನ. ಹಾಗಾದರೂ ತನ್ನ ಅರ್ಹತೆಯನ್ನು ಬಾಹ್ಯ ಪ್ರಪಂಚ ಗುರುತಿಸಲಿ ಎಂಬ ಸ್ವಾರ್ಥ.

ತೇಜಸ್ಸು ಸತ್ವಯುತ ಬದುಕಿನ ಪ್ರತೀಕ. ಅದು ಅರ್ಹತೆಯಿಲ್ಲದಲ್ಲಿ ಬೆಳಗುವುದಿಲ್ಲ. ನಂದಾದೀಪ ಬೆಳಗಿ ಪ್ರಬೆಯನ್ನು ಬೀರುವುದಕ್ಕೆ ಹೇಗೆ ಸೂಕ್ತವಾದ ವಾತಾವರಣ ಬೇಕೋ ಹಾಗೆ ಸೂಕ್ತ ನೆಲೆ ಸಿಕ್ಕಿದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ  ತೇಜಸ್ಸು ಬೆಳಗುವುದು.

 ದೇಹ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ದೈವ ಹೀಗೆ ಬರುವ ತಾಪಗಳನ್ನು ಮೂರು ವಿಭಾಗ ಮಾಡಿ ಅದನ್ನು ತಾಪತ್ರಯ ಎಂದರೆ , ಇಂದು ನೂರೆಂಟು ತಾಪತ್ರಯ ಎನ್ನುವುದೂ ಇದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ತಾಪಗಳು ಮೂರೆ. ಅದರಂತೆ ತೇಜಸ್ಸು ಎಂಬ ಶಬ್ದ ಪ್ರಯೋಗದ ಉಪಯೋಗದಲ್ಲಿ ಶಬ್ದ ತೇಜಸ್ಸೇ ಕಾಣೆಯಾಗಿದೆ.

ವಿದ್ಯಾವಂತನಾದ ವ್ಯಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಆತ ಆರ್ಜಿಸಿದಂತಹ ವಿದ್ಯೆ ಆತನಲ್ಲಿ ವರ್ಚಸ್ಸನ್ನು ಮೂಡಿಸುತ್ತದೆ. ಆ ವರ್ಚಸ್ಸು ವಿದ್ಯಾರ್ಹತೆ.  ಅದು ಅತನ ಬದುಕಿನ ಶೈಲಿಯೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆತಿರುತ್ತದೆ. ಅದು ಪ್ರಕಾಶಿಸುವುದು ಅಥವಾ ಕಂದಿಹೋಗುವುದು ಅದೇನಿದ್ದರು ಅವನನ್ನು ಸಂಬಂಧಿಸಿಯೇ ಹೊರತು ಅವನೊಳಗಿನ ಪ್ರಕಾಶವನ್ನು ಮತ್ತೊಬ್ಬನಿಂದ ನಾಶ ಪಡಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಕ್ರೋಧಗೊಂಡಾಗ ಶರೀರ ಕಂಪಿಸಬಹುದು. ಮುಖದ ತುಂಬ ರಕ್ತ ತುಂಬ ಬಹುದು. ಉದ್ವೇಗ ಅಧಿಕವಾಗಿ ಎದೆಯ ಬಡಿತ ಹೆಚ್ಚಾಗಬಹುದು. ಕಣ್ಣುಗಳು ರೂಪ ಕೆಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಹೀಗೆ ದೇಹದ ಹಲವು ಭಾಗಗಳ ಸ್ಪಂದನೆಗೆ ಸ್ವತಃ ಜೀವ ಭಾವವೇ ಕಾರಣ ಹೊರತು, ಸಿಟ್ಟು ಬರುವಂತೆ ಮಾಡುವ ಇನ್ನೊಬ್ಬನಲ್ಲ. ತಮ್ಮ ಸಿಟ್ಟಿಗೆ ಇನ್ನೊಬ್ಬನನ್ನು ನಿಮಿತ್ತ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲೂ ಇದೆಯೊಂದು ಸ್ವಾರ್ಥ.

ನಮ್ಮಲ್ಲಿನ ಅರ್ಹತೆಗಳಿಗೆ ನಮ್ಮನ್ನು ನಾವೆ ಕಾರಣರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತೇವೆ. ಅದೇ ದೌರ್ಬಲ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೊರಗಿನ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಕಾರಣವನ್ನಾಗಿಸುತ್ತೇವೆ. ನಮ್ಮ ಅರ್ಹತೆಗೆ ಮಿಗಿಲಾಗಿ ಸ್ವಾಭಿಮಾನವನ್ನು ಬೆಳೆಸುತ್ತೇವೆ. ಅದು ಅಹಂಕಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರೊಂದಿಗೆ ಸ್ವಾರ್ಥ ಬೆರೆತು ಅದು ದುರಹಂಕಾರವಾಗಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ನಮ್ಮ ಅಹಮಿಕೆಗೆ ನಾವು ಕೊಡುವ ಹೆಸರೇ ತೇಜಸ್ಸು!  

ಮನುಷ್ಯನ ದೇಹ ಕೊಳೆಯಾದಾಗ ಅತ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಲು ಕೊಳಕ್ಕೆ ಇಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನ ದೇಹದ ಕಲ್ಮಷವನ್ನು ಕೊಳದ ನೀರಿಗೆ ಬೆರೆಸುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಯೋಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ ನನ್ನಿಂದ ನೀರು ಕಲುಷಿತಗೊಂಡಿತು ಎಂದು. ತನ್ನ ದೇಹದ ಮಲೀನತೆ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಷ್ಟೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಆತನಿಗೆ ಬೇರೆನೂ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಅದೇ ನೀರು ಕೊಳೆಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ನಂತರವೂ ಶುದ್ದವಾಗಬಹುದು. ಆದರೂ ತನ್ನ ಕೊಳೆಯನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ಕಳೆದುಕೊಂಡದ್ದು ಸತ್ಯ. ಹಕ್ಕಿಯೊಂದು ಮರದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿರುತ್ತದೆ. ವ್ಯಾಧ್ಯನೊಬ್ಬ ಅದಕ್ಕೆ ಬಾಣ ಎಸೆಯುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯ ತನ್ನ ಕೋವಿಯಿಂದ ಗುಂಡು ಸಿಡಿಸಲೂ ಬಹುದು. ಆದರೆ ಬಾಣ ಅಥವಾ ಗುಂಡು ಹಕ್ಕಿಗೆ ತಾಕಿ ಹಕ್ಕಿ ಸಾಯುತ್ತದೆ. ಜತೆಯಲ್ಲಿ ಹಕ್ಕಿ ಅವಿತುಕುಳಿತಲ್ಲಿನ ಹಲವು ಎಲೆಗಳು ಉದುರಿಬೀಳಬಹುದು. ಮರದ ಗೆಲ್ಲು ಘಾಸಿಯಾಗಬಹುದು. ಆಸರೆ ಪಡೆದ ಹಕ್ಕಿ ಯೋಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಬಾಣ ಬಿಟ್ಟ ಬೇಟೆಗಾರನೂ ಯೋಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಮರಕ್ಕೆ ಯಾವ ಅಪರಾಧಕ್ಕೆ ಘಾಸಿಗೊಳಗಾಗಬೇಕಾಯಿತು. ಬೇಟೆಗೆ ಆಸರೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟ ಅಪರಾಧವೇ? ಅದರ ಎಲೆಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ಅದರ ಅಪರಾಧವೇನು?

ಸಂಗೀತಗಾರನೊಬ್ಬ ಹಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅಥವಾ ಸಂಗೀತ ನುಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕೊಂದು ರಾಗ ಅದು ಶಂಕರಾಭರಣ, ಕಲ್ಯಾಣಿ ಮತ್ತೇನೋ ರಾಗವಾಗಿರಬಹುದು. ತಾಳವೂ ಅಷ್ಟೇ. ಆದರೆ ಕೇಳುಗನೊಬ್ಬ ಆತನ ಶಂಕರಾಭರಣದ ಅವರೋಹಣವನ್ನು ವಿಮರ್ಶಿಸಬಹುದು. ಇದು ತಪ್ಪು ಎಂದು ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಹೇಳಬಹುದು.  ಸಂಗೀತಗಾರ ಹೇಗೆ ಸಂಗೀತದ ಅಂಗವೋ ಕೇಳುಗನೂ ಅದರ ಅಂಗವೇ. ಶಂಕರಾಭರಣ ಕೆಡುವುದನ್ನು ಆತನಿಗೆ ಕೇಳುವುದಕ್ಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕೆಟ್ಟು ಹೋದ ಸಂಗಿತವನ್ನು ಆಸ್ವಾದಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹೋಗಲಿ ಸಂಗೀತ ಕೆಡುವುದನ್ನು ಸಹಿಸುವುದಕ್ಕೂ ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.   ಆದರೆ ಸಂಗೀತಗಾರನ ಅಹಮಿಕೆ ಪೆಟ್ಟುಬೀಳುತ್ತದೆ . ಹಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಆಗದವನು ಸಂಗೀತ ನುಡಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಅರಿಯದವನು ತನ್ನ ರಾಗದ ಬಗ್ಗೆ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.  ಆತ ಒರಲುತ್ತಾನೆ ತನ್ನ ತೇಜೋವಧೆಯಾಯಿತು.  ಅಹಂಕಾರ ಇಲ್ಲದೇ ಇರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಸಂಗೀತಗಾರ ಸಂಗೀತದ ಬಗ್ಗೆ ಯೋಚಿಸುತ್ತಿದ್ದ. ನಂತರ ತನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಯೋಚಿಸುತ್ತಿದ್ದ. ಹಾಗಾಗಿದ್ದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಸಹೃದಯ ವಾತಾವರಣ ಮೂಡುತ್ತಿತ್ತು. ಒಂದು ವೇಳೆ ಹಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಅರಿತ್ತಿದ್ದವನೂ ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಹೇಳಿದರೆ ಅಗಲೂ ಅದು ತೇಜೋವಧೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಚಿತ್ರವೆಂದರೆ  ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಹಾಡಬಹುದು. ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಸಲ್ಲದು

ಈ ಸಂಗೀತ ಆ ಶಂಕರಾಭರಣ ಇದ್ದ ಕಾರಣವೇ ಆತ ಸಂಗೀತಗಾರನಾಗಿದ್ದು. ಕೇಳುಗನೂ ಅಷ್ಟೇ ಶಂಕರಾಭರಣವನ್ನು ಅಥವಾ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಸವಿಯುವುದಕ್ಕೆ ಕುಳಿತಿದ್ದ. ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಆಸರೆಯಾಗಿದ್ದು ಸಂಗೀತವೆಂಬ ಮಾಧ್ಯಮ. ಬೆಸೆಯುವ ಕೊಂಡಿಯನ್ನೇ ಸಂಗೀತಗಾರ ತುಂಡರಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ! ಸಂಗೀತದ ಬಗ್ಗೆ ಯೋಚಿಸದೇ ತನ್ನ ತೇಜೋವಧೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಯೋಚಿಸುತ್ತಾನೆ!!  ಆದರೆ ಆ ತೇಜಸ್ಸು ಆತನಲ್ಲಿ ಇದೆ ಎಂದು ಅನ್ನಿಸುವುದೇ ಇಲ್ಲ.  ಸಂಗೀತದ ಅಸ್ತಿತ್ವ ಇದ್ದರೆ ಮಾತ್ರ ಸಂಗೀತಗಾರ ಅಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಗುರುತಿಸಬಹುದು. ಆತನ ಶಂಕರಾಭರಣವನ್ನು ಸವಿಯಲು ತಿಳಿದಿದ್ದವನು ಇದ್ದರೆ ಮಾತ್ರ ಆತನ ಶಂಕರಾಭರಣಕ್ಕೆ ಮೌಲ್ಯ ಬರುವುದು. ಒಬ್ಬ ಕಲಾವಿದನಲ್ಲಿ ಇರುವ  ಪ್ರತಿಭೆ ಅತನದ್ದು ಸ್ವಂತ ನಿಜ. ಆದರೆ ಕಲೆ ಅದು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸೊತ್ತು. ಇದಕ್ಕೆ ಆತ ಬದ್ಧನಾಗಿರಬೇಕು. ತಂಡ ಸೋತರೂ ಆಟಗಾರ ಶತಕ ಸಿಡಿಸಿದ ಹಾಗೆ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ಕಲೆ ವ್ಯಕ್ತಿ ನಿಷ್ಠವಾದರೆ ಕಲೆ ಜೀವಸತ್ವವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಂತೆ. ಬಾಡಿಗೆ ದಾರ ಮನೆ ಬಿಡುವಾಗ ಎಷ್ಟೇ ಬದಲಾವಣೆ ಮಾಡಿದರೂ ಅದು ತಾತ್ಕಾಲಿಕ. ಆತ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುವಾಗ ಮನೆ ಮೊದಲಿನಂತೆ ಇರಬೇಕು. ಅದು ಕರಾರು.

ತಪ್ಪೆಸಗುವುದಕ್ಕೆ ಅನಿವಾರ್ಯವಾದ  ಹಲವಾರು  ಕಾರಣಗಳು ಇರಬಹುದು. ಆದರೆ ತಪ್ಪನ್ನು ಒಪ್ಪದಿರುವುದಕ್ಕೆ ಒಂದು ಕಾರಣವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ತೇಜಸ್ಸು ಇರುವಲ್ಲಿ ತಪ್ಪನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವ ವಿಶಾಲ ಮನಸ್ಸು ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಕ್ಷಮಿಸುವುದು ದೊಡ್ಡ ಗುಣವಿರಬಹುದು. ಅದರೆ ಕ್ಷಮೆ ಕೇಳುವ ಮನಸ್ಸು ವಿಶಾಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ .  ಮನಸ್ಸು ವಿಶಾಲವಾಗಿ ಸ್ಥಿತ ಪ್ರಜ್ಞವಾಗಿದ್ದರೆ  ತೇಜಸ್ಸು ವಾಸವಾಗಿರುತ್ತದೆ.  ನಿಜವಾದ ತೇಜಸ್ಸು ಎಂದಿಗೂ ವಧೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಅದು ವಧೆಯಾಗಿ ಹೋದರೆ,  ಅದು ಸ್ವಯಂಕೃತ ಅಪರಾಧದ ಆತ್ಮ ಹತ್ಯೆಯೇ ಹೊರತು ವಧೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ.