ಯಕ್ಷಗಾನ ಮತ್ತು ಧರ್ಮ ಚಿಂತನೆ

ನಮ್ಮ ಊರಿನ ಯಕ್ಷಗಾನ ಬಯಲಾಟ. ಪ್ರಸಂಗ ಬಪ್ಪನಾಡು ಕ್ಷೇತ್ರ ಮಹಾತ್ಮೆ.  ಸುಂಕದ ಕಟ್ಟೆಮೇಳ ಇಲ್ಲಾ ಶ್ರೀ ಭಗವತೀ ಮೇಳ ಇರಬೇಕು. ಅದು ನೆನಪಿಲ್ಲ. ದಾರುಕಾಸುರ ಸಂಹಾರವಾಗಿ ದುರ್ಗಾ ಪರಮೇಶ್ವರಿ ಒಂದು ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಯಾಗುವಂತಹ ಸನ್ನಿವೇಶ. ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅಶ್ರುವಿನಿಂದ ಅವತರಿಸಿದ ದುರ್ಗೆಯ ಒಂದು ಶಕ್ತಿ ಮೂಲ್ಕಿ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಯಾಗುವ ಮುನ್ನ ವರ್ತಕ ಬಪ್ಪನಿಗೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ತನಗಾಗಿ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವಂತೆ ಆತನಲ್ಲಿ ಅಭೀಷ್ಟವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ.  ಬಪ್ಪ ಭಾವಾವೇಶದಿಂದ ದೇವಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಕೈಮುಗಿದು ಆಕೆಯ ಆಶಯದಂತೆ ಕ್ಷೇತ್ರ ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ದೇವಿ ನೆಲೆಯಾಗುತ್ತಾಳೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮುಂಜಾನೆಯ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಈ ಸನ್ನಿವೇಶ ರಂಗದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಅಂದು ಮುಂಜಾನೆಯ ನಮಾಜ್ ಗೆ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಹೊರಟ ಮುಸ್ಲಿಂ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ರಸ್ತೆಯ ಬದಿಯಲ್ಲೇ ಇರುವ ರಂಗಸ್ಥಳದ ಸನ್ನಿವೇಶದಲ್ಲಿ  ಬೇಡದೇ ಇದ್ದರೂ ಗಮನ ಹರಿಯುತ್ತದೆ.  ಒಂದೆರಡು ಘಳಿಗೆ ನೋಡುತ್ತಾನೆ ನಂತರ ತನ್ನ ಪಾಡಿಗೆ ತಾನು ಮಸೀದಿಯೆಡೆಗೆ ಮೌನವಾಗಿ  ಹೆಜ್ಜೆ ಹಾಕುತ್ತಾನೆ. ಮತೀಯವಾದಂತಹ ಯಾವ ಗೊಂದಲವೂ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳದೆ ಸಹಜವಾಗಿ ತನ್ನ ಪಾಡಿಗೆ ಮುಂದುವರೆಯುತ್ತಾನೆ.  ಆತನಿಗೆ ಅಷ್ಟರ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಮೇಲೆ  ವಿಶ್ವಾಸವಿದೆ. ಇಂದು ಈ ವಿಶ್ವಾಸದ ಕೊರತೆಯೇ ವಿವಾದಕ್ಕೆ ಮೂಲ ಕಾರಣ.

ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದಂತಹ ಸನ್ನಿವೇಶ ಅದೆಷ್ಟು ಕಡೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆದಿರುತ್ತದೋ ಊಹನೆಗೆ ಸಿಕ್ಕುವುದಿಲ್ಲ. ಅದರ ಬಗ್ಗೆ ಯಾವ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯಾಗಲೀ ಸಮಸ್ಯೆಯಾಗಲಿ ಅನಪೇಕ್ಷಿತ ಪ್ರಚೋದನೆಯಾಗಲಿ ಬೆಳೆದು ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ವಿವಾದ ರಹಿತವಾಗಿ ಆ ಪ್ರಸಂಗ ಇನ್ನೂ ಪ್ರದರ್ಶನವಾಗುವುದೇ ಇದಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿ. ಸರಳವಾಗಿ ಯೋಚಿಸುವ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನಿಗೆ ಯಾವ ವಿವಾದದ ಅವಶ್ಯಕತೆಯೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾಕೆಂದರೆ ಆತ ಕೆಲವರಂತೆ ಪ್ರಚಾರಪ್ರಿಯನಲ್ಲ. ಹೆಸರು ಗಳಿಸುವ ಮಹತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷೆಯ ಸ್ವಾರ್ಥವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಯಕ್ಷಗಾನ ಅದರ ಚೌಕಟ್ಟಿನೊಳಗೆ ಅನುಭವಿಸುವುದಷ್ಟೇ ಆತನ ಉದ್ದೇಶ. ಹಾಗಿದ್ದರೆ ವಿವಾದ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಬೃಹದಾಕಾರವಾಗಿ ಬೆಳೆದಿದೆ ಎಂಬ ಭ್ರಮೆಯನ್ನು ತರಿಸುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಅನೂಕೂಲವಾಗಿ ಹಲವು ವಿಧದದ ಮಾಧ್ಯಮಗಳು ತಮಗರಿವಿಲ್ಲದೆ ಅಥವ ಉದ್ದೇಶ ಪೂರ್ವಕವಾಗಿಯೂ ಸಹಕರಿಸುತ್ತದೆ.

ಅನ್ಯಧರ್ಮದ ಕಥೆಯೊಂದು ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಂಗವಾಗಿ ಬಹಿರಂಗವಾಗುತ್ತದೆ. ನಿಜಕ್ಕಾದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಬಹಿರಂಗದ ಮಾತು ಬಹಳ ಹಳೆಯದು. ಸವೆದು ಹೋದ ಕೊರಡಿನಂತೆ ಅದರ ರೂಪವೂ ಬದಲಾಗಿ ಈಗ ಕೇವಲ ಅಸ್ತಿತ್ವ ಮಾತ್ರವಿದೆ.  ಆದರೂ ಉದ್ದೇಶ ಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ವಿವಾದ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿದೆ.

ವಿವಾದ ಎಬ್ಬಿಸುವಲ್ಲಿ ಮೂರು ಭಾವಗಳು  ಕಾರಣೀ ಭೂತವಾಗಿರಬೇಕಿತ್ತು.  ಒಂದು ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಲೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಅತೀವ ಕಾಳಜಿ. ಇನ್ನೊಂದು ಮತೀಯ ಭಾವನೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಅಭಿಮಾನ. ಮತ್ತೊಂದು ಸಮಾಜದ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಇರುವಂತಹ ಆಸಕ್ತಿ. ಆದರೆ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡ ವಿವಾದದಲ್ಲಿ ಈ ಮೂರು ಇಲ್ಲದಿರುವುದು ವಿವಾದದ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿಸುತ್ತದೆ.

ಯಕ್ಷಗಾನ ಯಾವುದೇ ಮತಕ್ಕೆ ಧರ್ಮಾಚರಣೆಗೆ ಸೀಮಿತವಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಯಕ್ಷಗಾನದ ಭವ್ಯ ಇತಿಹಾಸ ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ಯಕ್ಷಗಾನ ಎಂದೇನು ಯಾವುದೇ ಕಲೆಯೂ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿ ಉಳಿದರೆ ಅದು ಕಲೆ ಎಂದೆನಿಸಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ  ಧರ್ಮಾಚರಣೆಯ ಅಂಗವಾಗುತ್ತದೆ.  ಆವಾಗ ಅದು ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿರಿಸಬಹುದು. ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಕಲೆ ಎಂದು ಸಮಾಜ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ.  

ಇನ್ನು ಯಕ್ಷಗಾನದ ಬಗ್ಗೆ ಕಾಳಜಿ ಇದ್ದಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ತನ್ನ ಪರಂಪರೆಯ ಸೊಗಡನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಕಾರಣ ವಿವಾದದೊಂದಿಗೆ ಥಳುಕು ಹಾಕಿದ್ದರೆ ಅದು ನಿಜಕ್ಕೂ ಹಾಸ್ಯಾಸ್ಪದ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ವಿವಾದದ ಉದ್ದೇಶದ ಹಿಂದೆ ಮಹಾ ಸ್ವಾರ್ಥವೊಂದು ಹೆಡೆಯಾಡುತ್ತದೆ ಎಂದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

ಇಂದು ಬದುಕುಳಿದಂತಹ ಹಿರಿಯರಾದ ಮಹಾನ್ ಕಲಾವಿದರಲ್ಲಿ, ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಸರ್ವಸ್ವವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದಂತಹ ಮಹನೀಯರಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಆಗು ಹೋಗುಗಳ ಬಗ್ಗೆ, ಸ್ಥಿತಿಗತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಒಮ್ಮೆ ವಿಚಾರಿಸಿದರೆ  ದೊಡ್ಡ ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಡದೇ ಇರುವಂತಹ ಕಲಾವಿದ ಇರುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಕೆಲವರಂತೂ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುವುದನ್ನೇ ಬಿಟ್ಟು ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞರಾಗಿ ಕಾಲಗಳು ಸಂದು ಹೋಗಿದೆ. ಅಷ್ಟು ಕೆಟ್ಟು ಹೋದ ಯಕ್ಷಗಾನ ಕೆಡುವುದಕ್ಕೆ, ಈಗಿನ ವಿವಾದಕ್ಕೆ ಹೇತುವಾದ  ಪ್ರಸಂಗ ಕಾರಣವಂತು ಖಂಡಿತಾ ಅಲ್ಲ. ಹಾಗಾದರೆ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಬಗ್ಗೆ ಕಾಳಜಿಯಿದ್ದಲ್ಲಿ ಹಾಳಾದ ಮತ್ತು ನಶಿಸಿ ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ಕಲೆಯ ಬಗ್ಗೆ ವಿವಾದ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಿತ್ತು. ಹೊರಾಟದ ಕಿಚ್ಚು ಹೊತ್ತಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಿತ್ತು. ಪರಂಪರೆಯ ಧ್ವನಿ ಹುಟ್ಟಿದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ದಮನಮಾಡುವ ಕೈಗಳೇ ಇಂದು ವಿವಾವದವನ್ನು ಕೈಗೆ ಎತ್ತಿಕೊಂಡಿರುವಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಹಿತ ಅಥವಾ ಕಲೆಯ ಹಿತ ಇರುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.

ವಿಪರ್ಯಾಸವೆಂದರೆ ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಹಾಸ್ಯದ ಹೆಸರಲ್ಲಿ ಮಾನಾಹಾನಿಯಾಗಿ ಹಾಸ್ಯ ಅಪಹಾಸ್ಯವಾಗುವಾಗ ವಿವಾದವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಯಕ್ಷಗಾನದ ಹೆಸರಲ್ಲಿ ಅಸಂಭದ್ದ ದರ್ಶನವಾಗುವಾಗ ವಿವಾದವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇವಲ ಮನರಂಜನೆಗಾಗಿಯೋ ವ್ಯಕ್ತಿನಿಷ್ಠವಾಗಿಯೋ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಹೊರಾವರಣ ಇಟ್ಟು ಇನ್ನೇನೋ ಸರಕು ತುಂಬಿಸಿ ಅದನ್ನು ಯಕ್ಷಗಾನ ಎಂದು ಬಿಂಬಿಸುವಾಗ ವಿವಾದವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.  ಆಗ ಇದೇ ಕೈಗಳು ಚಪ್ಪಾಳೆ ಬಡಿಯಲು ಸಿದ್ಧವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅನಾವಶ್ಯವಾಗಿ ಲಕ್ಷಗಟ್ಟಲೆ ಖರ್ಚು ಮಾಡಿ ರಂಗಸ್ಥಳ ಕಟ್ಟುವಾಗ ಔಷಧಿಗೆ ದುಡ್ಡಿಲ್ಲದೇ ಸ್ವಂತ ಕುಟುಂಬವನ್ನೂ ಪೋಷಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಅಸಮರ್ಥನಾದ ಬಡ ಕಲಾವಿದ ಅದೇ ರಂಗಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಸಿಗುವ ಬಿಡಿಗಾಸಿಗೆ ಕುಣಿಯುತ್ತಿರಬೇಕಾದರೆ ವಿವಾದವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.  ಲಕ್ಷಗಟ್ಟಲೇ ಖರ್ಚು ಮಾಡಿದ ಆಡಂಬರ ದರ್ಶನವೇ ಯಕ್ಷಗಾನ ಅಭಿಮಾನ ಎಂದು ಬಿಂಬಿಸಿ ಸಮಾಜವನ್ನು ಮೂರ್ಖರನ್ನಾಗಿಸುವಾಗ ವಿವಾದ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ.  ಇಷ್ಟೆಲ್ಲ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಬಗ್ಗೆ ಅಭಿಮಾನ ವ್ಯಕ್ತ ಪಡಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಈಗ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಮೌಲ್ಯ ಎಷ್ಟು ಉಳಿದಿದೆ. ಆ ಉಳಿದಂತಹ ಮೌಲ್ಯ ರಕ್ಷಣೆಯ ಭಾಗ ಈ ವಿವಾದ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬಹುದೇ? ಪ್ರಾಮಾಣೀಕವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಕಷ್ಟವಾದೀತು.

ಈಗ ವಿವಾದ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿದೆ. ಮತೀಯವಾದ ಬಣ್ಣ ಬಳಿಯುವ ಪ್ರಯತ್ನವೂ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ಆದರೆ ಸರ್ವ ಧರ್ಮ ಸಮನ್ವಯವನ್ನು ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಿದಷ್ಟು ಮಾರ್ಮಿಕವಾಗಿ ಬೇರೆ ಇನ್ನಾವುದೇ ಕಲೆಯಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನು ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವಾಗಿ ಪ್ರೀತಿಸುವವರಿಗೆ ಅದರ ಸಾರವನ್ನುಆರ್ಥವಿಸುವವರಿಗೆ ತಿಳಿದಿರುತ್ತದೆ. ವಿವಾದ ಹುಟ್ಟಿಸುವಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ವಿಚಾರಗಳು ತಲೆಗೆ ಹತ್ತುವಷ್ಟು ವಿಷಯ ತಲೆಯೊಳಗೂ ಇರಬೇಕಲ್ಲ. ಹಾಗಾಗಿ ವಿವಾದ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಮತ್ತದನ್ನು ಬೆಳೆಸುವ ಯತ್ನ ನಡೆಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ.  ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಧರ್ಮವೂ ಆಚರಣೆಯ ಮೂಲಕ ಭಗವಂತನೊಡನೆ ಐಕ್ಯವಾಗುವುದನ್ನು ಸಾರುತ್ತವೆ. ತನ್ನ ಧರ್ಮ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಎಂದು ಅನ್ಯ ಧರ್ಮವನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದು ಅದಾವುದೇ ಧರ್ಮವಾಗಲೀ ಅದು ಮತಾಂಧತೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ತತ್ವಗಳು ಹಲವು ಯಕ್ಷಗಾನ ಪ್ರಸಂಗಗಳಲ್ಲಿ  ಹಲವು ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕಲಾವಿದರು ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಮಾಡಿ ಯಕ್ಷಗಾನ ಪರಿಪಕ್ವ ಧರ್ಮ ಕಲೆ ಎಂದು ಸಾಬೀತು ಮಾಡಿರುತ್ತಾರೆ.  ಇಂತಹ ಸೂಕ್ಷವಿಚಾರವನ್ನು ಮರೆತು ಮತೀಯವಾದ ಬಣ್ಣ ಮೆತ್ತಿ ರಂಜನೆಯನ್ನು ನೋಡುವುದು ಮಾನಸಿಕ ದೌರ್ಬಲ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.  ಯಕ್ಷಗಾನ ಪ್ರಸಂಗಕ್ಕೆ ಅನ್ಯಧರ್ಮದ ಕಥೆಯೊಂದು ಅಥವಾ ಅದರ ತತ್ವವೊಂದು ಆಧಾರವಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಅಪಾರಾಧವಾದರೂ ಏನು? ಉತ್ತಮವಾದುದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದು ಶುದ್ದ ಸಂಸ್ಕಾರದ ಗುಣ. ಇದು ತಪ್ಪಾಗಿದ್ದರೆ ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ವೀಕೃತವಾಗಿರುವುದರಲ್ಲಿ ಸ್ವಧರ್ಮದ ವಿಚಾರಳು ಮಾತ್ರವೇ ಇರುವುದು ಎಂದು ಖಡಾಖಂಡಿತವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಿದೆಯೇ?

ವಿವಾದಗಳು ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಹೆಸರಲ್ಲಿ ಫೇಸ್ ಬುಕ್ ವಾಟ್ಸಪ್ ಮತ್ತು ವಾರ್ತಾ ಮಾಧ್ಯಮಗಳ ದುರುಪಯೋಗವೇ ಇಂದಿನ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಕಾರಣ. ವಿವಾದಗಳನ್ನು ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ದೂಷಿಸುತ್ತಾ ಮುನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ರಂಜನೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುವಲ್ಲಿ ಸಮಾದ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯ ಹಾಳಾಗಿದೆ ಎಂದು ಅನ್ನಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

ವಿವಾದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಾರ್ಯದ ಹಿಂದೆಯೂ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಸದುದ್ದೇಶದಿಂದ ಸತ್ ಸಂಕಲ್ಪದ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕ ಯತ್ನ ಅದು ಮುಂದುವರಿಯುವಾಗ ಯಾವ ವಿವಾದವೂ ಅರ್ಥವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕನಾಗಿದ್ದವನು ವಿವಾದದ ಬಗ್ಗೆ ತಲೆಕೆಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಅವಶ್ಯಕತೆಯೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆತನ ಪ್ರಯತ್ನಕೆ ಸತ್ಫಲ ಒಂದಲ್ಲ ಒಂದು ವಿಧದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಯೇ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಯಾಕೆಂದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಸ್ವಾರ್ಥವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇವಲ ಉದ್ದೇಶಮಾತ್ರವೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದುವೆ ಸತ್ ಸಂಕಲ್ಪ.  ತಾವು ಮಾಡುವ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸತ್ ಸಂಕಲ್ಪ ಸದುದ್ದೇಶ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವಾಗಿದ್ದಲ್ಲಿ ಆ ಸಂಕಲ್ಪ ಶುದ್ದಿಯೇ ಆ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಯಶಸ್ಸಿನ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತದೆ. 

'ಕುರಿಯ' ಮನೆತನದ ಹುಲಿ

            

            ಕಣ್ಣುರೆಪ್ಪೆಯ ಸನಿಹದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಕಾಣಿಸದಂತಹ ಕಡುಗತ್ತಲೆಯ ವಾತಾವರಣ. ವಿದ್ಯುತ್ ಸಂಪರ್ಕವಿನ್ನೂ ಊರಿಗೆ ಬರದೇ ಇದ್ದಂತಹ  ಸಮಯ. ಸಂಜೆ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತವಾಗುತ್ತಿದ್ದರೆ ಊರೆಲ್ಲ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುತ್ತಿತ್ತು. ಕಣ್ಣು ಕಾಣಿಸದಾಗ ಕಿವಿ ಚುರುಕಾಗುವಂತೆ ದೂರದ ಕ್ಷೀಣ ಧ್ವನಿಗೂ ಕಿವಿ ಸ್ಪಂದನೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ದೇಹದ ಸುತ್ತೆಲ್ಲ ಗಾಳಿ ಶುಷ್ಕವಾಗಿ ಸ್ಪರ್ಶಸುಖವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದರೆ ಅದೇ ಗಾಳಿ ಕಿವಿಯ ಸನಿಹಕ್ಕೆ ಬರುವಾಗ ದೂರದಿಂದ ಹೊತ್ತು ತಂದ ಅಬ್ಬರದ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಯಥಾಸಾಧ್ಯ ಚುರುಕಾದ ಕಿವಿಯೊಳಗೆ ರವಾನಿಸಿತ್ತು. ಅಬ್ಬರದ ಧ್ವನಿ ಕೇಳುವುದೇ ತಡ ಮನಸ್ಸು ತಾಳ ಬಡಿಯಿತು. ಮತ್ತೆ ಕಾಲು ನಿಂತಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲದೆ ಸದ್ದು ಬಂದೆಡೆ ಹೆಜ್ಜೆ ಹಾಕಿತು.

ಛಾಯಾ ಚಿತ್ರ  : ಕಟೀಲು ರಂಗನಾಥ ರಾವ್ ಸಿತ್ಲ

ಆ ಹೆಜ್ಜೆಗಳು ಸರಿದು ಬಂದದ್ದು ಕಾಯರ್ ಕಟ್ಟೆ ಶಾಲೆಯ ಜಗಲಿಗೆ.  ಊರ ತುದಿಯ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಪೆಟ್ರೋಲ್ ಮೇಕ್ಸ್ ಪ್ರಖರವಾಗಿ ಉರಿಯುತ್ತಿತ್ತು. ಆ ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನ ಬಯಲಾಟದ ರಂಗ ತಾಲೀಮು ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಒಂದೆರಡು ಅಧ್ಯಾಪರು ಹತ್ತಾರು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಸೇರಿ ಮುಂದಿನ ಶಾಲಾ ವಾರ್ಷಿಕೋತ್ಸವಕ್ಕೆ  ಯಕ್ಷಗಾನ ಬಯಲಾಟದ ಆಭ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ  ತೊಡಗಿದ್ದರು. ಹೀಗೆ ಶಾಲೆಯವರೊಂದಿಗೆ ಜತೆಯಾಗಿ ಭಾಗವತಿಕೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಕುಣಿಯುತ್ತಾ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ವಿವರಿಸು ಉತ್ಸಾಹಿ ತರುಣ ವ್ಯಕ್ತಿಯೊಬ್ಬರು ಪ್ರತೀ ಅಭ್ಯಾಸಕ್ಕೂ ಇರುತ್ತಿದ್ದರು. ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನು ಅದೂ ಕುಣಿತ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆ ಏನೊಂದೂ ತಿಳಿಯದ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಕಲಿಸಿ ಯಕ್ಷಗಾನ ಬಯಲಾಟಕ್ಕೆ ಸಿದ್ದಪಡಿಸುವುದೆಂದರೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಕೆಲಸವಲ್ಲ. ನಾಟಕವೋ ನೃತ್ಯವೋ ಆದರೆ ಅದಷ್ಟನ್ನೇ ಹೇಳಿ ಮುಗಿಸಬಹುದು. ಆದರೆ ಯಕ್ಷಗಾನ ಹಾಗಲ್ಲ.  ಪ್ರತಿ ಪದಕ್ಕೆ ಕುಣಿತದ ಜತೆಗೆ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಹೇಳಬೇಕಾದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಅಪಾರವಾದ ಕ್ಷಮತೆಯೂ ತಾಳ್ಮೆಯೂ ಜತೆಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ದೇಶನ ಮಾಡುವ ಚಾಕಚಕ್ಯತೆಯೂ ಅನಿವಾರ್ಯ. ಅಂತಹ ಅಪರೂಪದ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಸರ್ವ ರಸಗಳನ್ನು ನರನಾಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಹರಿಸಬಲ್ಲ ವ್ಯಕ್ತಿ ಬೇರಾರೂ ಅಲ್ಲ. ಅದು ಹತ್ತರದಲ್ಲೆ ಇರುವ ಕುರಿಯ ಮನೆತನದ ಕಲಾವಿದ ಶ್ರೀ ಕುರಿಯ ಗಣಪತಿ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳು. 

ಅದು ಸುಮಾರು ಎಪ್ಪತ್ತರ ದಶಕದ ಕಾಲ.  ಕಾಯರ್ ಕಟ್ಟೆಯ ಗುಡ್ಡದ ತುದಿಯಲ್ಲಿರುವ ಹೈಸ್ಕೂಲು ಊರಿಗೆ ಅನ್ವರ್ಥವಾಗಿ ಕಾಯರ್ ಕಟ್ಟೆ ಮತ್ತು ಶಾಲೆ ಎಂದರೆ ಒಂದೇ ಆಗಿ ಕಾಣುವಂತೆ ಮಾಡಿದಂತಹ ಕಾಲ. ಉಪ್ಪಳದಲ್ಲಿ ಬಸ್ಸು ಹತ್ತಿ ’ಹೈಸ್ಕೂಲು’  ಎಂದು ಟಿಕೆಟ್ ತೆಗೆದರೆ ಕಂಡಕ್ಟರ್ ಕಾಯರ್ ಕಟ್ಟೆಗೆ ಟಿಕೇಟ್ ಕಿತ್ತು ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದ. ಯಾಕೆಂದರೆ ಪೈವಳಿಕೆ ಪಂಚಾಯತ್ ನ ಏಕಮೇವ ಪ್ರೌಢ ಶಾಲೆ ಎಂದರೆ ಅದು ಕಾಯರ್ ಕಟ್ಟೆ ಸರಕಾರಿ ಹೈಸ್ಕೂಲು. ದೂರದ ಪೆರ್ಮುದೆ, ಕನ್ಯಾನ ಚಿಪ್ಪಾರು ಕುರುಡ ಪದವು ಈ  ಕಡೇ ಕುಬಣೂರು ಹೀಗೆ ಇಷ್ಟೊಂದು ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದ್ದ ಈ ಶಾಲೆ ಒಂದೇ ಆಗಿದ್ದುಕೊಂಡು ಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲೂ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿತ್ತು. ರಸ್ತೆಗೆ ಸನಿಹದಲ್ಲಿದ್ದೂ  ಪೇಟೆಯ ಗದ್ದಲದಿಂದ ಬಹುದೂರವಿದ್ದಂತೆ ಶಾಲೆಯ ಪರಿಸರ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವಾದಂತೆ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಪೂರಕವಾದ ಚಟುವಟಿಗೆಗಳಿಗೂ ಪ್ರಾಕೃತಿಕ ಸೌಕರ್ಯವನ್ನು ನೀಡಿತ್ತು.

            ಅಂದು ಶಾಲಾ ವಾರ್ಷಿಕೋತ್ಸವ ಎಂದರೆ ಊರ ಹಬ್ಬದಂತೆ ವಿಜ್ರಂಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಇಡೀ ರಾತ್ರಿ ಯಿಂದ ಬೆಳಗಿನವರೆಗೆ ನಡೆಯುವ ವಾರ್ಷಿಕೋತ್ಸವದಲ್ಲಿ ಮಕ್ಕಳ ನೃತ್ಯ ನಾಟಕ ಯಕ್ಷಗಾನ ಹೀಗೆ ವಿವಿಧ್ಯಮಯ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯ. ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನ ಅದು ಅನಿವಾರ್ಯ. ಅದು ಶಾಲಾವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಂದ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಶಾಲಾ ಹೆಳೆ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಂದ ಇಷ್ಟು ಸಾಲದೇ ಇದ್ದರೆ ಊರಿನ ಪ್ರಸಿದ್ದ ಕಲಾವಿದರಿಂದ.   ಇಲ್ಲಿ ಪೈವಳಿಕೆ ಬಾಯಾರು ಸನಿಹದ ಎಲ್ಲ ಊರುಗಳ ಪ್ರತಿ ಮನೆಯಲ್ಲೂ ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಲಾವಿದರು ಸಿಗುತ್ತಾರೆ. ಇದೊಂದು ಇಲ್ಲಿನ  ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆ. 

ಇಂತಹ ಸಮಯದಲ್ಲಿ   ಕಾಯರ್ ಕಟ್ಟೆ ಶಾಲೆಯ ಪ್ರತಿ ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲೂ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಕುಣಿಸಿ ಸ್ವತಃ ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿ ಆನಂದಿಸುವ ವ್ಯಕ್ತಿಯೆಂದರೆ ಅದು ಇಂದಿನ ಜನಪ್ರಿಯ ಭಾಗವತ ಕುರಿಯ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳು. ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಲೆ ಹೇಗೆ ಒಲಿದು ಬಂತೋ ಹಾಗೇನೇ,  ಯಕ್ಷಗಾನ ನಿರ್ದೇಶನದ ನೈಪುಣ್ಯತೆಯೂ  ಅವರ ನರ ನಾಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಹರಿದಾಡುತ್ತಿದೆ. ಯಕ್ಷಗಾನದ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಹಂತದಲ್ಲೇ ಇವರು ದಕ್ಷ ನಿರ್ದೇಶಕರಾಗಿದ್ದುದನ್ನು ಕಣ್ಣಾರೆ ಕಂಡಿದ್ದೆನೆ. ಇವರ ನಾಡಿಮಿಡಿತ ವೆಂದರೆ ಅದು ಯಕ್ಷಗಾನದ ಮಿಡಿತ ಎಂದರೂ ತಪ್ಪಾಗಲಾರದು.  ಇವರ ಸರಳ ಶಿಕ್ಷಣ ಕ್ರಮ ರಂಗದಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಅದರಲ್ಲಿ ಮಾನಸಿಕವಾಗಿ ವಿಲೀನವಾಗುವುದು ಪ್ರತಿಯೋಬ್ಬರಲ್ಲೂ ರಂಗದ ಬಗ್ಗೆ ಜಾಗೃತಿಯನ್ನು ಗೌರವವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ.

ಅಂದು ಉತ್ಸಾಹೀ  ತರುಣರಾಗಿದ್ದ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳು ಇಂದು ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದಿಂದಲೂ ಪ್ರತಿಭೆಯಿಂದಲೂ   ಹೆಮ್ಮರವಾಗಿ ಬೆಳೆದು ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ. ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಎಂತಹಾ ಭಾಗವತ ಬೇಕು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಕುರಿಯ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳನ್ನು ಉದಾಹರಿಸುವಷ್ಟು ಸುಲಭದಲ್ಲಿ  ಮತ್ತೊಬ್ಬರು ಸಿಗಲಾರರು. ಕುರಿಯ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳ ಭಾಗವತಿಕೆ ಎಂದರೆ ವೈವಿಧ್ಯವಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಗೊಂದಲಗಳಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅತ್ಯಂತ ಸರಳ ಶೈಲಿ.  ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ’ಅಗರಿ ಶೈಲಿ’ ಭಾಗವತಿಕೆ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ಪ್ರಕಾರ. ಅತ್ಯಂತ ಸರಳ ಸುಂದರ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಕುರಿಯ ಭಾಗವತರೂ ಏಕೆಮೇವಾದ್ವೀತಿಯರು. ಅಗರಿ ಶೈಲಿ ಇವರಿಗೆ ಒಲಿದಂತೆ ಇನ್ನಾರಿಗೂ ಒಲಿದಿಲ್ಲ.    ಭಾಗವತಿಕೆ ಎಂದರೆ ಇಷ್ಟು ಸುಲಭವೇ ಎನ್ನುವಂತಹ ಸುಗಮ ಹಾಡುಗಾರಿಕೆಯ ಈ ಶೈಲಿ  ಇದೀಗ ರಂಗಸ್ಥಳವನ್ನು ಏರುವ ಮಕ್ಕಳಿಂದ ತೊಡಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಹಿರಿಯ ಕಲಾವಿದರಿಗೂ ಅಪ್ಯಾಯಮಾನವಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ.   ಯಕ್ಷಗಾನದ ಹಿಮ್ಮೇಳವಾಗಲೀ ಕುಣಿತವಾಗಲೀ ಅದನ್ನು ಅಸ್ವಾದಿಸಿ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾ ಇವರು ಹಾಡುವುದನ್ನು ಕಾಣುವಾಗ ರಂಗದಲ್ಲಿನ ಅರ್ಪಣಾ ಭಾವ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಭಾಗವತರದ್ದು ಅತ್ಯಂತ ಹಿರಿಯ ಸ್ಥಾನ. ಅದು ಕೇವಲ ರಂಗಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ರಂಗದ ಹೊರಗೂ ಅದರ ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಯೋಗ್ಯತೆಯನ್ನು ಭಾಗವತನಾದವ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಭಾಗವತ ಸ್ಥಾನದ ಆಳ ಅರಿವು ಭಾಗವತಿಕೆಯನ್ನು ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿದುದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಅಧಿಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆ ಸ್ಥಾನದ ಗೌರವ ಅರಿತಿದ್ದರೆ ಮಾತ್ರ ಭಾಗವತ ಸ್ಥಾನ ಭದ್ರತೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಆ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಕುರಿಯ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳು ಭಾಗವತ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಅನ್ವರ್ಥವಾಗಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಇವರಿದ್ದಲ್ಲಿ ಭಾಗವತ ಸ್ಥಾನ ಪ್ರಶ್ನಾತೀತವಾಗಿ ಸೆಟೆದು ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಇವರ ಭ್ಯವ್ಯ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ  ನಿಲುಮೆಯೂ ಜತೆಯಲ್ಲಿ  ಯಕ್ಷಗಾನದ ಬಗೆಗಿರುವ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಬದ್ದತೆ  ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣಗಳಾಗುತ್ತವೆ.  ಯಕ್ಷಗಾನದ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾತಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಂಗವನ್ನೂ ಸ್ವತಃ ಅನುಭವಿಸಿದ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳ ಸ್ಥಾನ ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನಾತೀತ. ಇಷ್ಟಾದರೂ ಇವರು ನಿಗರ್ವಿ,  ಸರಳ, ಸಜ್ಜನ.

ಯಕ್ಷಗಾನ ವಿಚಾರಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳು ನಿಷ್ಠೂರ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ರಂಗದ ಪ್ರದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣವೂ ಇದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ರಂಗಸ್ಥಳ ಇರುವುದು ವೇಷಧಾರಿ ಕುಣಿಯುವುದಕ್ಕೆ. ಅದು ಕಲಾವಿದ ದಣಿವಾರಿಸುವ ಸ್ಥಳವಾಗಬಾರದು. ಇದು ಕುರಿಯ ಭಾಗವತರ ನಂಬಿಕೆ.  ಪಾತ್ರಧಾರಿಯೂ ಹಾಗೇನೆ,   ಒಬ್ಬ ಕುರುಡನಾದವನು ಇನ್ನೊಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯ  ಹೆಗಲ ಮೇಲೆ ಕೈಯಿಕ್ಕಿ ವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ಮುಂದೆ ಹೆಜ್ಜೆ ಹಾಕಿದಂತೆ  ಪಾತ್ರಧಾರಿಯಾದವನು ಕುರಿಯ ಭಾಗವತರು ರಂಗದಲ್ಲಿದ್ದರೆ ಹೆಜ್ಜೆ ಹಾಕುತ್ತಾನೆ. ಯಾಕೆಂದರೆ ಅಲ್ಲಿ ರಂಗದ ಸಂಫೂರ್ಣ ಜವಬ್ದಾರಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಭದ್ರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಭಾಗವತರು ತೋರಿದತ್ತ ಹೆಜ್ಜೆ ಹಾಕಿದರೆ ಸಾಕು. ಉಳಿದುದಕ್ಕೆ ಯೋಚಿಸುವ ಪ್ರಮೇಯವೇ ಬರುವುದಿಲ್ಲ.

ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಗಾಯಕನೊಬ್ಬ ಹಾಡಬೇಕಾದರೆ ಆತನಿಗೆ ಸ್ಫೂರ್ತಿ ಅತ್ಯವಶ್ಯ. ಕುರಿಯ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳೂ ಹಾಗೆ. ಇವರೊಳಗಿನ ಗಾಯಕ ವಿಜ್ರಂಭಿಸುವುದು ಅಲ್ಲಿ ರಂಗ ನಿರ್ಮಾಣವಾದಾಗ. ಅದು ಯಕ್ಷಗಾನ ಬಯಲಾಟವಾಗಲೀ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಯಾಗಲೀ ರಂಗದಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗುವುದು ಇವರ ಸಹಜ ಗುಣ. ಎದುರಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರಧಾರಿ ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಇವರ ಭಾಗವತ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅನಾವರಣಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗಾಗಿ ಗಾನ ವೈಭವದಂತಹ ರಸಮಂಜರಿ ರೂಪಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ಇವರು ಅದನ್ನು ನಯವಾಗಿ ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ರಂಗ ಭಾಗವತನಾಗುವುದೇ ಇವರ ಭಾಗವತಿಕೆಯ ಸಹಜ ಗುಣ. ಇವರ ಹಾಡಿಗೆ ಕುಣಿಯುವ ಅರ್ಥ ಹೇಳುವ ಪಾತ್ರ ಅಲ್ಲಿ ಇರಲೇಬೇಕು. ಆಗ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳು ವಿಜ್ರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಕುರಿಯ ಭಾಗವತರ ನಿಲುಮೆ ಎಂದರೆ ಅದು ರಂಗಸ್ಥಳವನ್ನು ತುಂಬಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಕಲಾವಿದನ ಸ್ಥಾನ ಆನಂತರವೇ ಗೋಚರಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಭಾಗವತ ಸ್ಥಾನ ಎಂಬ ಪ್ರಜ್ಞೆ ನೋಡುವ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನಲ್ಲೂ ಜಾಗ್ರತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಭಾಗವತನೆಂದರೆ ರಂಗಸ್ಥಳಕ್ಕೂ ಚೌಕಿಗೂ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಕ್ಷಕನಿಗೂ ಸಂವಹನವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುವ ಏಕ ಮಾಧ್ಯಮ. ಅಲ್ಲಿ ಒಂದು ಬಡವಾದರೂ ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಪೂರ್ಣವಾದ ನ್ಯಾಯ ಲಭಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

ಬಾಲ ವೇಷಧಾರಿ ಪುಂಡುವೇಶಧಾರಿಯಾಗಿ ಬದಲಾಗಿ ತೇರ್ಗಡೆಯಾಗುವಾಗ ಬಾಲ ವೇಶಧಾರಿ ಸ್ಥಾನ ಸಹಜವಾಗಿ ನಷ್ಟವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಅದರಂತೇ ಪುಂಡು ವೇಶಧಾರಿ  ಬಣ್ಣದ ವೇಶಧಾರಿಯಾಗುವಾಗ. ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಹಳೆ ಚಿಗುರು ಬಲಿತು ಹೊಸ ಚಿಗುರು ಮೊಳಕೆಯೊಡೆದಂತೆ ಮತ್ತೊಬ್ಬರು ಆ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ತುಂಬಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಕುರಿಯದವರ ವಿಚಾರದಲ್ಲೂ ಹಾಗೆ ಮೊದಲು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವೇಷಧಾರಿಯಾಗಿದ್ದವರು. ಇವರ ಹಲವು ವೇಶಗಳು ಪ್ರಸಿದ್ದವಾಗಿ ಮಹಿಷಾಸುರ ಪಾತ್ರಕ್ಕೆ ಸ್ವತಃ ಹೊಸ ರೂಪವನ್ನು ತಂದವರು. ಅನಾರೋಗ್ಯದ ನಿಮಿತ್ತ ಕುರಿಯದವರು ವೇಷ ಕಳಚಿದಾಗ ಆಭಾಗ ನಷ್ಟ ಅನುಭವಿಸಿತು. ಇಂದಿನ ತಲೆ ಮಾರಿಗೆ ಕುರಿಯದವರ ವೇಶ ಕೇವಲ ವರ್ಣನೆಗೆ ಸೀಮಿತ. ಇವರ ಅಪರಿಮಿತ ಉತ್ಸಾಹ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಶುದ್ದ ಪಾತ್ರವೇ ಆಗಿಬಿಡುವ ಅರ್ಪಣಾ ಭಾವ ಅವರ್ಣನೀಯ. ಹಣ್ಣೆಲೆ ಉದುರಿ ಹೊಸ ಚಿಗುರು ಚಿಗುರಬಹುದು. ಅರಳಿದ ಹೂವು ಉದುರಿ ಗಿಡದಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಹೂವು ಅರಳಬಹುದು. ಆದರೆ ಕುರಿಯ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಚಿಗುರಾಗಲೀ ಹೊಸ ಹೂವಾಗಲಿ ಹಾಗೇ ಹುಟ್ಟುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ. ಅಗರಿ ಶೈಲಿಯಂತೆ ಕುರಿಯ ಶೈಲಿ ಎಂಬುದು ಅದು ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಅದು ಅವರಿಗಷ್ಟೇ ಸೀಮಿತ. ಅಂತಹ ಮರೆಯಲಾಗದ ಘನ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವನ್ನೂ ಪ್ರತಿಭಾ ಮುದ್ರೆಯನ್ನೂ  ಇವರು ಒತ್ತಿ ತೋರಿದವರು.

ಸರ್ವ ತಂತ್ರ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗುವ ಭಾಗವತ ಶೈಲಿ ಕುರಿಯ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳ ಶೈಲಿ ಇಂದಿನ ತಲೆಮಾರಿನಲ್ಲಿ ಇದು ಕಾಣುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ. ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಇವರ ಭಾಗವತಗುಣಗಳು ಅದು ಕೇವಲ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳಿಗಷ್ಟೇ ಸೀಮಿತ. ಅದು ಅವರಲ್ಲೇ ಭದ್ರವಾಗಿರುವ ನಿಕ್ಷೇಪದಂತೆ ಅದರ ವಾರಸುದಾರ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ ಎಂಬಂತಹ ನಿರ್ಭೀತ ನಡೆ ಈ ಭಾಗವತ ವರೇಣ್ಯ ಕುರಿಯ ಗಣಪತಿ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳದ್ದು. ಇದಕ್ಕೆ ಅನುಮಾನವೇ ಇಲ್ಲ.