ಕೀರಿಕ್ಕಾಡು ಸ್ಮರಣೆಯಲ್ಲಿ

ಅಣ್ಣ ನೀವ್ ಮೂವರಾರಣ್ಯದೊಳಿರುವಾಗ |

ಬಣ್ಣವೆ ತನಗೆ ರಾಜ್ಯ ||

ಪುಣ್ಯಪುರುಷ ನಿನ್ನ ಪಾದವ ಬಿಡೆನೆಂದು |

ಕಣ್ಣನೀರನು ತುಂಬಿದ ||

ಇದು ಭರತಾಗಮನ ಪ್ರಸಂಗದ ಅತ್ಯಂತ ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ರಾಮಾಯಣ ಪ್ರಸಂಗಗಳೇ ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಘಟನೆಗಳ ಚಿತ್ರಣ. ಭರತಾಗಮನ ಅದಕ್ಕೆ ಒಂದು ಮುನ್ನುಡಿಯಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಸಾಹೋದರ್ಯ ಕೇಳಿ ಸಿಗುವಂತಹುದಲ್ಲ. ಅದು ಹುಟ್ಟಿನಿಂದಲೇ ಬರುವಂತಹುದು.  ತಮ್ಮ ಜೀವ ಪರ್ಯಂತ ಭಾವನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಜತೆಯಾಗುವ,   ಗಂಡನಾಗಿಯೋ ಹೆಂಡತಿಯಾಗಿಯೋ ಜತೆಯಲ್ಲೇ ಕಳೆಯುವ ಒಂದು ಜೀವಕ್ಕೆ ನಾವು ಬಹಳ ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಚಿಂತಿಸಿ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿ ಒಂದು ಸುಂದರ ಬದುಕನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುವ ಕನಸನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಆದರೆ ತಾವು ಜೀವತಳೆದು ಆಸರೆಯಾಗಿ ಪಡೆದ ಗರ್ಭಾಶಯವನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಂಡ ಮೇಲೆ ಜತೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುವ ಈ ಸಾಹೋದರ್ಯದ ಸಂಬಂಧ ಗಂಡಾಗಲೀ ಹೆಣ್ಣಾಗಲೀ ಅದು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿಯೂ ದೈವಸಂಕಲ್ಪ. ಯಾವ ಪೂರ್ವ ನಿರ್ಧರಿತ ಯೋಚೆನೆ ಇದಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗಾಗಿಯೆ ನಮ್ಮ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಹೋದರ್ಯ ಎಂಬುದು  ಕೌಟುಂಬಿಕ ಬಂಧನದ ಆಳವನ್ನು ಬಿಂಬಿಸುವ ಪ್ತಧಾನ ಅಂಗ. ಹುಟ್ಟಿನಿಂದ ಬರುವ ಈ ಸಂಬಂಧ ಸಮ ವಾಗಿಯೋ ವಿಷಮವಾಗಿಯೋ ಜೀವನದ ಎರಡು ದ್ವಂದ್ವಮಯ ಮುಖಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾ ಮನುಷ್ಯ ಜೀವನವನ್ನೇ ಕಣ್ಣೆದುರು ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತದೆ.

ಛಾಯಾ ಚಿತ್ರ ಕೃಪೆ: ಶ್ರೀ ಲಕ್ಷ್ಮೀನಾರಾಯಣ (ಲಾ. ನಾ)

ಸಾಹೋದರ್ಯದ ದ್ವಂದ್ವ ಮುಖವನ್ನು ತೋರಿಸುವ ರಾಮಾಯಣ ಮತ್ತು  ಮಹಾಭಾರತದ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಯಕ್ಷಗಾನ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಒಂದು ಅವಕಾಶ ಒದಗಿಬಂದದ್ದು ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಜಯನಗರದ ಶಿವರಾತ್ರೀಶ್ವರ ಮಂದಿರದಲ್ಲಿ. “ಭರತಾಗಮನ, ಕೃಷ್ಣ ಸಂಧಾನ”  ಈ ಎರಡು ಪ್ರಸಂಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬರುವ ಸಾಹೋದರ್ಯದ ಎರಡು ಮುಖಗಳು ಅತ್ಯಂತ ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ರಾಮಾಯಣದ ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಉತ್ಕಟ ಸಂವೇದನೆಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವ ’ಭರತಾಗಮನ’  ಒಂದಾದರೆ ಇನ್ನೊಂದು ಎಲ್ಲ ಘಟನೆಗಳಿಗೂ ವಿಷಮ ಸಾಹೋದರ್ಯವೇ  ಕಾರಣೀಭೂತವಾಗುತ್ತದೆ. ಜಗತ್ತಿನ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಸಾಹೋದರ್ಯದ ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವಗಳು ಒಂದೆಡೆಯಾದರೆ ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ. ಯಾವುದೇ ಕಾರಣಕ್ಕೂ ಸಾಹೋದರ್ಯಕ್ಕೆ ಮಾರಿಕೊಳ್ಳುವಂತಹುದಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ.  ಒಂದೆಡೆ ಅಣ್ಣನಿಗೆ ಇಲ್ಲದ ರಾಜ್ಯ ನನಗೇಕೆ ಎನ್ನುವ ತಮ್ಮ ಸಹೋದರರಿಗೆ ಇಲ್ಲದೇ ಇದ್ದದ್ದು ನನಗೂ ಬೇಡ ಎನ್ನುವ ಅಣ್ಣ. ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ನನ್ನದೆಲ್ಲ ನನ್ನದು ನಿನ್ನದೂ ನನ್ನದು ಎನ್ನುವ ದಾಯಾದಿ ಕಲಹಿ ಛಲವಾದಿ ಸಹೋದರ. ಈ ವಿಭ್ಹಿನ್ನ ಸಾಹೋದರ್ಯದ  ಪ್ರಸಂಗಗಳು ಒಂದೇ ದಿನ ಕಾಣುವಂತೆ ಆದದ್ದು ವಿಪರ್ಯಾಸ ಎನ್ನಬೇಕು.  ಈ ದ್ವಂದ್ವ ನಿಲುವಿನ ತಾಳಮದ್ದಲೆ ಒಂದು ಉತ್ತಮ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಪುರಾವೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸಿತು. 

ಎಲ್ಲರ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಂತೆ ಮುಂಜಾನೆಯ ತಣ್ಣನೆಯ ವಾತಾವರಣಕ್ಕೆ ತಣ್ಣನೆಯ ಪ್ರಸಂಗ ಭರತಾಗಮನ,    ಉತ್ತಮ ಸಮನ್ವಯದ ನಿರೂಪಣೆಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಿತು. ಅನೀರೀಕ್ಷಿತವಾದ ಕುಲ ಪುರೋಹಿತ ವಸಿಷ್ಠರ ನಿರೂಪದಿಂದ ಆತಂಕದಲ್ಲೇ ಬರುವ ಭರತ ಸ್ಮಶಾನ ಸದೃಶ ನೀರವ ಮೌನದ ಅಯೋಧ್ಯ್ಯಯನ್ನು ಕಂಡು ದಂಗಾಗುತ್ತಾನೆ. ಮಗನೇ ಎಂದು ತೋಳ್ತೆರೆದು ಕರೆವ ಪಿತನ ಕಾಣದೆ. ಒಂದೇ ಮಡಿಲನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಂಡ ಅಣ್ಣನಿಲ್ಲದೆ, ವಸಿಷ್ಠನಿಂದ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನೇಲ್ಲ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ ಭರತ. ವಸಿಷ್ಠನಾಗಿ ಶ್ರೀ ಪಕಳಕುಂಜ ಶ್ಯಾಂ ಭಟ್ ನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ದರು. ರಾಮನ ಪಟ್ಠಾಭಿಷೇಕದ ನಡುವೇ ಅಮ್ಮ ಕೈಕಾ ಮಾತೆ ತಂದೆ ದಶರಥ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕೇಳಿಕೊಂಡ ವರ,  ರಾಮನಿಗೆ ವನವಾಸ. ಭರತನಿಗೆ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ. ತಂದೆ ತಾಯಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಮಾತನ್ನು ಉಳಿಸುವುದಕ್ಕೊಸ್ಕರ ರಾಮ ವನಾಭಿಗಮನನಾಗುವುದು. ಜತೆಯ ಸೀತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ತೆರಳುವುದು. ತಂದೆ ರಾಮನ ಅಗಲಿಕೆಯನ್ನು ತಾಳದೆ ಇಹಲೋಕ ತ್ಯಜಿಸುವುದು..” ಭರತ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾನೆ. “ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ರುದ್ರನಂತೆ ಆರ್ಭಟಿಸುತ್ತಾನೆ  ತಿಳಿಯದೇ ಈ ಷಡ್ಯಂತ್ರದಲ್ಲಿ ನಾನು ಅಪರಾಧಿಯಾದೆನಲ್ಲಾ.. “ ಎನಗಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮ ವನಕೆ ತೆರಳಿದ ಮೇಲೆ.....” ಭರತ ಮರುಗುತಾನೆ.   ವಸಿಷ್ಠ ಸುಮಂತ್ರಾದಿಗಳಿದ್ದೂ ಈ ಅನಾಹುತವಾಯಿತಲ್ಲ.  ನಾಲ್ಕು ದಿವಸ ಮೊದಲು ಇಲ್ಲಿ ನಾನಿರುತ್ತಿದ್ದರೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಚಿತ್ರಣವನ್ನೇ ಬದಲಿಸಬಹುದಾಗಿತ್ತು. ಈಗ ದಾನವಾಂತಕನಾದ ರಾಮನ ಪಾಲಿಗೆ ದಾನವ ನಾನೇ ಅಗಿಬಿಟ್ಟೆ. ಭರತನ ವಿಲಾಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನೂ ಭಾಗಿಯಾಗಿಬಿಡುವ ಸನ್ನಿವೇಶ.

ಛಾಯಾ ಚಿತ್ರ ಕೃಪೆ: ಶ್ರೀ ಲಕ್ಷ್ಮೀನಾರಾಯಣ (ಲಾ. ನಾ)

ಭರತನ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳಿಗೆ ಈಗ ಕಿವಿಗಳಿಲ್ಲ. ತಳಮಳ ಅರ್ಥವಿಸುವವರಿಲ್ಲ..ತಾಯಿಯನ್ನು ಶಿಕ್ಷಿಸಲಾಗಾದೆ ತನ್ನ ದೇಹತ್ಯಾಗಕ್ಕೆ ಮುಂದಾಗುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ಅಗ್ನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತೇನೆ ಎನ್ನುವ ಭರತನಿಗೆ ವಸಿಷ್ಠರು ಹೇಳುವ ಮಾತು ಅರ್ಥ ಪೂರ್ಣ “ಈಗ ನಿನ್ನ ದೇಹವಲ್ಲ ಅಗ್ನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಲ್ಪಡಬೇಕಾದ್ದು. ಅಲ್ಲಿ ಅಪ್ಪ ದಶರಥನ ದೇಹಕ್ಕೆ ಅಗ್ನಿಸ್ಪರ್ಶವಾಗಬೇಕು. ಯಾಕೆಂದರೆ ಇನ್ನೂ ಅಂತ್ಯಕ್ರಿಯೆಯೇ ನಡೆದಿಲ್ಲ”

ರಾಮನೆಡೆಗೆ ಬಂದ ಭರತನನ್ನು ದೂರದಿಂದ ಕಂಡು ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಅಟ್ಟು ಷಡ್ಯಂತ್ರದಲ್ಲಿ ಭರತನ ಪಾಲೂ ಇದೆ ಎಂದು ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಆರೋಪಿಸುತ್ತಾನೆ.  ಶ್ರೀ ಜಿ. ಕೆ. ಭಟ್ ಸೇರಾಜೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಾಗಿ ಅರ್ಥ ಹೇಳಿದ್ದರು.  ಈ ಮಧ್ಯೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಧರ್ಮದ ಮುಖಗಳ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳು ಸುಂದರವಾಗಿ ಮಂಡಿಸುತ್ತಾರೆ

ಧೃತಿ: ಕ್ಷಮಾ ದಮೋಸ್ತೇಯಂ ಶೌಚಮಿಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹ: |

ಧೀರ್ವಿದ್ಯಾ ಸತ್ಯಮಕ್ರೋಧ: ದಶಕಂ ಧರ್ಮ ಲಕ್ಷಣಮ್||

ಈ ಹತ್ತು ಗುಣಗಳನ್ನು ಧರ್ಮ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು  ಹೊಂದಿದ್ದರೆ ಆತ ಧರ್ಮಾತ್ಮ. ಧರ್ಮದಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬಂತೆ.ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಧರ್ಮದ ದಶಗುಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಂಥ ವಿಚಾರಗಳಿಗೆ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯ ಬಾಹುಳ್ಯಕ್ಕೆ ಬೆರಗಾಗುತ್ತೇವೆ. ಎಲ್ಲೋ ಪುಸ್ತಕದ ಮಧ್ಯೆ ಹುದುಗಿದ್ದ ಶ್ಲೋಕ ಅದೂ ಅರ್ಥ ಸಹಿತವಾಗಿ ಧುತ್ತನೆ ಸ್ವ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಎದುರು ಬಂದು ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ.

ಬಂದೆಯಾ ಇನವಂಶವಾರಿಧಿ | ಚಂದ್ರ ನಾ ಬರುವಾಗ ನಿನ್ನೊಡ | ನೆಂದುದಿಲ್ಲವೆನುತ್ತ ಮನದಲಿ | ನೊಂದೆಯೇನೈ ||

ಪ್ರಸಂಗ ಮತ್ತೆ ಭಾವನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಗಾಢವಾದ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು  ಬೀರುವುದು ಈ ಪದದ  ರಾಮ ಭರತ ಸಮಾಗಮದಲ್ಲಿ. ಹಲವು ದಿನ ಸಂದಾಗಿದೆ. ತಮ್ಮ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ. ರಾಮನ ಹೃದಯ ಕಮಲ ಅರಳುತ್ತದೆ. ಬಂದೆಯಾ ಇನವಂಶವಾರಿಧಿ ಚಂದ್ರ. ಎಂದು ಸೂರ್ಯವಂಶದ ಚಂದ್ರನನ್ನು ಬಿಗಿದಪ್ಪುತ್ತಾನೆ ರಾಮ. ಬಿಗಿ ತಪ್ಪದೇ ಇರಲಿ ಎಂದು ಭರತ ರಾಮನ ಬಿಗಿಯಲ್ಲಿ ಕರಗಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ.ಇಲ್ಲಿ ವಿಚಿತ್ರವೆಂದರೆ ಇನವಂಶವಾರಿಧಿ ಚಂದ್ರ ಎಂದು,   ಸೂರ್ಯವಂಶದವನಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನನ್ನು ಕಾಣುವುದು, ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯ ಆಶಯದಂತೆ ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆ ರಾಮನ ಪಾತ್ರಧಾರಿ ಮೂಡಂಬೈಲು ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳಿಂದ, ಮುಂದೆ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಭಾವನೆಗಳ ಭಾರ ಅಧಿಕವಾಗುತ್ತ ಹೋಗುತ್ತದೆ.  

ಛಾಯಾ ಚಿತ್ರ ಕೃಪೆ: ಶ್ರೀ ಲಕ್ಷ್ಮೀನಾರಾಯಣ (ಲಾ. ನಾ)

ಅಶ್ರಿತಪೋಶ ರಾಮ ಎಂದು ರಾಮನನ್ನು ಕೊಂಡಾಡುತ್ತ ಭರತ ರಾಮನನ್ನು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಬರುವಂತೆ ಗೋಗರೆಯುತ್ತಾನೆ. ಎಲ್ಲೋ ತಂದೆ ಹೆಂಡತಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಮಾತು ಉಳಿಸುವ ಅನಿವಾರ್ಯತೆ ಇಲ್ಲ. ಬಗೆ ಬಗೆಯಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ನಿಜಕ್ಕೂ ಇಲ್ಲಿ ಉದುವೆಕೋಡಿಯವರು ಭಾವನಾತ್ಮಕವಾಗಿ  ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಕರಗಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ.  ಅಪ್ಪ ಅಮ್ಮನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ,  ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಪ್ರಜೆಗೆ ಕೊಟ್ಟ ವರ ಪಾಲಿಸಬೇಕಾದ್ದು  ತಾಂತ್ರಿಕವಾಗಿ ಸರಿ. ಆದರೆ ನೈತಿಕವಾಗಿ ಅದು ಸರಿಯೇ?

 ತಂದೆಯ ಮಾತು ಉಳಿಸಬೇಕಾದದ್ದು ಮಗನಾದವನ ಕರ್ತವ್ಯ.  ತಂದೆ ತಾಯಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಮಾತು. ಅದು ಮಗನಾದವನು ಪಾಲಿಸತಕ್ಕದ್ದು. ಇನವಂಶದ ಕುಲತಿಲಕ ತಂದೆ ದಶರಥ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಕೊಟ್ಟ ಮಾತನ್ನು ಉಳಿಸದೇ ಹೋದ ಎಂದಾದರೆ, ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಸಭೂತವಾಗಿ ಕೊಟ್ಟವರನ್ನು ಹಿಂದೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಹಾಗಿಲ್ಲ.   ಹಾಗಾಗಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಬರುವ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಬಿಡುತ್ತಾನೆ ರಾಮ.

ರಾಮ ಭರತರ ಹೃದಯಸ್ಪರ್ಶೀ ಸಂಬಾಷಣೆ ಬಹುಶಃ ಇಡೀ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲ್ಪಡಬೇಕಾದದ್ದು ಅಷ್ಟು ಸುಂದರವಾಗಿ ಅದು ಪ್ರಸ್ತುತವಾಯಿತು. ಭರತಾಗಮನ ಎಂದರೆ ಭಾವನೆಗಳ ಭರತ ಉಕ್ಕಿ ಬಂದಂತೆ ಆಗಮನವಾದಂತೆ ಭಾಸವಾಯಿತು. ವಿಚಿತ್ರ ಕಾಕತಾಳೀಯವೋ ತಾಳಮದ್ದಲೆಯ ಆದಿನ ಪುನರ್ವಸು ನಕ್ಷತ್ರ.

ಸಮರ ಸನ್ನಾಹದ ದ್ರೌಪದೀ ಭೀಮ ಸಂವಾದ ಬಹಳ ವಿಶಿಷ್ಟತೆಯನ್ನೇನೂ ಬಿಂಬಿಸದೇ ಇದ್ದರೂ ಉತ್ತಮವಾಗಿತ್ತು. ದ್ರೌಪದಿಯಾಗಿ ನಾರಾಯಣ ಯಾಜಿ ಹಾಗಿ ಭೀಮನಾಗಿ ಅಪ್ಪುನಾಯಕ್ ಅತ್ರಾಡಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದರು.

ನಂತರ ನಡೆದ ಕೃಷ್ಣ ಸಂಧಾನ ಅರಕ್ಕೇರದೆ ಮೂರಕ್ಕಿಳಿಯದೆ ಮಧ್ಯಮ ಹಂತದಲ್ಲೆ ಪ್ರಸ್ತುತವಾಯಿತು. ಸಮರ ಸನ್ನಾಹ, ವಿದುರಾತಿಥ್ಯ ಕೃಶ್ಣ ಸಂಧಾನ ಅನಂತರ ಕರ್ಣ ಭೇದನ. ಇಲ್ಲಿ ಇವುಗಳ ವರದಿಯನ್ನು ನೀಡುವುದಕ್ಕಿಂತ ಅನಿಸಿಕೆಗಳನ್ನು ವಿನಿಯೋಗಿಸುವುದೇ ಸೂಕ್ತ ಎಂದು ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ವಿದುರಾತಿಥ್ಯ. ಭಕ್ತಿ ಪರವಶತೆಯ ಅದಮ್ಯ ಭಾವನೆಯ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಎಲ್ಲೂ ಉಂಟಾಗಲಿಲ್ಲ.  ವಿದುರನ ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಭಕ್ತಿಯ ದರ್ಶನ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಷ್ಟು ಆಗಲಿಲ್ಲ.  ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವಿರದ ಒಂದು ತಾಳಮದ್ದಲೆಯಾಗಿ ಮಾತ್ರವೇ ಮೂಡಿಬಂತು. ನಂತರದ ಕೃಷ್ಣ ಕೌರವ ಸಂವಾದ ಬಹಳ ರಂಜನೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದು. ಆದರೂ ಲಂಬಿಸಿದ್ದು ಅತಿಯಾಗಿಬಿಟ್ಟಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಕೌರವನಾದವರು ಶ್ರೀ ಉಜಿರೆ ಅಶೋಕ ಭಟ್.  ಕೌರವನ ಅಬ್ಬರ ಅತಿಯಾದಂತೆ ಭಾಸವಾದರೂ ಪುಂಖಾನು ಪುಂಖವಾಗಿ ವಿಚಾರಗಳು ಸಪುರವಾದ ನಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ ರಭಸವಾಗಿ ನೀರು ಚಿಮ್ಮಿದಂತೆ ಭಾಸವಾಯಿತು. ತುಂಬಿದ ಕೊಡಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಮತ್ತು ತುಂಬಿ ಸುತ್ತಲೆಲ್ಲ ಚೆಲ್ಲಾಡಿದಂತೆ ಕೌರವನ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳು ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಗುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಮಂಡನೆಯಾಯಿತು.  ಅರಸ ಕೇಳಾ ದಿನದ ಕುರುಭೂ | ವರನ ಒಡ್ಡೋಲಗದ ಘನಸಿರಿ | ಮೆರೆವ ಸಭೆಗೇನೆಂಬೆ ಸುರಪನ ಸಭೆಯ ನಿಂದಿಸಿತು ||  ಎಂಬ ಪ್ರಥಮ ಪದದ ಅರ್ಥ ಮಂಡನೆ ಸರಿ ಸುಮಾರು ಅರ್ಧ ಘಂಟೆಗೂ ಮೀರಿ ಲಂಬಿಸಿರಬಹುದು.

ಛಾಯಾ ಚಿತ್ರ ಕೃಪೆ: ಶ್ರೀ ಲಕ್ಷ್ಮೀನಾರಾಯಣ (ಲಾ. ನಾ)

ಭೀಷ್ಮ ದ್ರೋಣ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಕೃಷ್ಣ ದ್ವೈಪಾಯನ ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲರೂ ಕೌರವನ ಚಕ್ರವರ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡವರು. ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗಬೇಕಾದ ಭ್ರೂಣವನ್ನು ಭೀಷ್ಮ ಸಂರಕ್ಷಿಸಿ ಚಕ್ರವರ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಕಂಡ, ವ್ಯಾಸರು ಆ ಪಿಂಡಕ್ಕೆ ಮಂತ್ರಾವಹನೆ ಮಾಡಿ ಭಾವೀ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಿದರು ಹೀಗೆ ದ್ರೋಣ ಕೃಪರು ಒಂದೊಂದು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕೌರವನ ಚಕ್ತ್ರವರ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಮೊದಲಾಗಿ ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡರು. ಭೀಷ್ಮರು ಚಕ್ರವರ್ತಿಯಾಗುವುದಕ್ಕೇ ಬೆಳೆಸಿದರು. ಅಲ್ಲಾಂತಾದರೆ ಅದನ್ನು ಮೊದಲೆ ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಬಹುದಿತ್ತಲ್ಲಾ?  ಈ ಬಗೆಯ ಕೌರವನ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ ಉಜಿರೆ ಯವರ ಕೌರವನಿಂದ ಸಮರ್ಥವಾಗಿ ಮಂಡನೆಯಾಯಿತು. ಬಹಳಷ್ಟು ಹೊಸ ವಿಚಾರಗಳ ಅನಾವರಣವಾಯಿತು. ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನ ಸಂಗ್ರಹ ಎಷ್ಟಿದೆ ಇದನ್ನು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ಮನವರಿಕೆ ಮಾಡಿಕೊಡಬೇಕಾದದ್ದು ಕೌರುವನ ಇರಾದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅವನಿದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ತನ್ನ ಅಯುಧಗಳನ್ನೋ ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೋ ತೋರಿಸುವ ಬದಲು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನನ್ನು ತಾನಿದ್ದಲ್ಲಿ ಕರೆಸಿಕೊಂಡು ತೋರಿಸುವುದು ಅವನ ಉದ್ದೇಶ. ಸಮಕಾಲೀನ ಘಟನೆಗೆ ಪೂರಕವೆನಿಸುವಂತೆ ಉಜಿರೆಯವರು ಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಹರಿಯ ಬಿಟ್ಟರು. ಒಬ್ಬ ಕೌರವನೊಡನೆ ಹೋರಾಡುವುದಕ್ಕೋಸ್ಕರ ಅರ್ಜುನ ಶಿವನೊಡನೆ ಹೋರಾಡಿದ ಏನೇನೋ ಶಸ್ತ್ರ ಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ಗಳಿಸಿಕೊಂಡ. ಹಾಗಾದಲ್ಲಿ ಈಗ ಕೃಷ್ಣನ ಸಂಧಾನದ ಉದ್ದೇಶವಾದರೂ ಏನು?

ಕೌರವನ ಎದುರು ಸಂಧಾನದ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಾಗಿ ಅರ್ಥ ಹೇಳಿದವರು ಶ್ರೀ ಪ್ರಭಾಕರ ಜೋಷಿಯವರು. ಕೃಷ್ಣ ಸಂಧಾನ ಪ್ರಸಂಗದ ಪ್ರತೀ ಶಬ್ಧದ ಸಮಗ್ರ ಪರಿಚಯ ಹೊಂದಿರುವ ಹಿರಿಯ ವಿದ್ವಾಂಸರೂ,  ಅರ್ಥಧಾರಿಗಳು. ಪ್ರಸಂಗಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಂತೆ ಹಿತ ಮಿತವಾದ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆ. ಜೋಷಿಯವರಿಗೆ ಸಂಭಂಧಿಸಿ ಅದು ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವೇನೂ ಅಲ್ಲ. ಅದು ಸಹಜವಾದ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆ, ಆದರೆ ಕೌರವನಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಬಹಳಷ್ಟು  ಮೃದು ಧೋರಣೆ ಅನುಸರಿಸಿದನೋ ಎಂಬಂತೆ ಭಾಸವಾಯಿತು.  ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಬಗ್ಗೆ ಪಾಂಡವರ ಬಗ್ಗೆ ಮತ್ತು ತನ್ನ ದುಷ್ಟತನಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಸುಯೋಧನ ಅಷ್ಟೆಲ್ಲ ಮೊಂಡುತನದ ಸಮರ್ಥನೆಯನ್ನು ನೀಡುವಾಗ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಹಗುರವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ಕಾರಣವೇನೋ ತಿಳಿಯದು. ಕೌರವನ ಪ್ರತೀಯೊಂದು ವಾದ ಮಂಡನೆಗೆ ಜೋಷಿಯವರ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿಂದ ಪ್ರತಿವಾದದ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನಿಗೆ ಅದು ಎಲ್ಲಿಯೂ  ಕಾಣುವಂತಾಗಲಿಲ್ಲ.  ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಉದ್ದೇಶ ಪ್ರಸಂಗಕ್ಕೆ ಅನುಸರಿಸಿ ಸಾಮ ಮಾರ್ಗವೇ ಆಗಿದ್ದರೂ ಕೌರವನ ವಾದಗಳಿಗೆ ಪ್ರತಿವಾದವನ್ನೋ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯನ್ನೋ ಮಂಡಿಸುವುದು ವಾಡಿಕೆ. ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಅಷ್ಟು ಕೆಣಕಿದ್ದರೂ ಕೃಷ್ಣ ಸಾಂತ್ವನ ಚಿತ್ತನಾಗಿ ಒಂದರ್ಥದಲ್ಲಿ ನಿಜ ಕೃಷ್ಣನೇ ಆಗಿಬಿಟ್ಟ. ಆದರೂ ಕೃಶ್ಣನ ಅರ್ಥಗಾರಿಗೆ ಹಿತಮಿತವಾಗಿ ರಂಜನೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸಿತು.

ಛಾಯಾ ಚಿತ್ರ ಕೃಪೆ: ಶ್ರೀ ಲಕ್ಷ್ಮೀನಾರಾಯಣ (ಲಾ. ನಾ)

ಬೆಳಗ್ಗಿನಿಂದ ರಾತ್ರಿಯತನಕದ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಗಮನ ಸೆಳೆದದ್ದು ಯುವ ಮದ್ದಲೆಗಾರ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣ ಪ್ರಸಾದ್ ಉಳಿತ್ತಾಯರ ಮದ್ದಲೆವಾದನ. ಬಹಳ ಕೌಶಲ್ಯಭರಿತ ಮದ್ದಲೆವಾದನ. ನಿಖರ ಮತ್ತು ಶುದ್ದ ಒಂದು ರೀತಿಯ ಪರಿಪಕ್ವ ಪೆಟ್ಟುಗಳು ಬೆಳಗ್ಗಿನಿಂದ ರಾತ್ರಿಯತನಕ ಮಾರ್ದನಿಸಿತ್ತು. ಧ್ವನಿ ವರ್ಧಕದ ಶಬ್ಧ ಹೆಚ್ಚಾದುದರಿಂದಲೋ ಏನೋ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅಬ್ಬರ ಜಾಸ್ತಿಯಾದಂತೆ ಭಾಸವಾದರೂ ಪೆಟ್ಟುಗಳ ನಿಖರತೆ ಮತ್ತು ಲಾಲಿತ್ಯದಿಂದ ಅದು ಅಷ್ಟು ಅಹಿತಕರವಾಗಿ ಅನಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರು ಈ ಬಗ್ಗೆ ಒಂದಿಷ್ಟು ಗಮನ ಇದ್ದರೆ ಅಂತ ಅನ್ನಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಏಕತಾನತೆ ಬರುವ ಸಂಭವವಿರುತ್ತದೆ. ಮೊದಲ ಪದದಿಂದಲೇ ಗಮನ ಸೆಳೆದ ಮದ್ದಲೆ ವಾದನ, ಒಂದು ಪದ ಮುಕ್ತಾಯವಾದಾಗ ಭಾಗವತರು ಮುಂದಿನ ಪದ ಭಾಮಿನಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಡದಿರಲಿ ಎಂದುಕೊಳ್ಳುವ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಮದ್ದಲೆವಾದನ ಮನಸೂರೆಗೊಂಡಿತು. ಮದ್ದಲೆಯ ಮೇಲೆ ಕೈಬೆರಳ ನರ್ತನ ಮನಮೋಹಕವಾಗಿತ್ತು.

ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಯಶಸ್ವೀ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ. ಅಚ್ಚುಕಟ್ಟಾದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ. ಊಟ ಪಾನೀಯದ ಮುತುವರ್ಜಿ ಶ್ಲಾಘನೀಯ. ಹಿರಿಯ ಯಕ್ಷಗಾನ ಅರ್ಥಧಾರಿ, ಪ್ರಸಂಗ ಕರ್ತ , ಯುಗ ಪ್ರವರ್ತಕ ಶ್ರೀ ಕೀರಿಕ್ಕಾಡು ವಿಷ್ಣು ಮಾಸ್ತರ್ ಜನ್ಮ ಶತಮಾನೋತ್ಸವದ ಸ್ಮರಣೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅರ್ಥ ಪೂರ್ಣ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ. ಹಿರಿಯ ಸಾಹಿತಿ ಶ್ರೀ ಜಿ. ವೆಂಕಟ ಸುಬ್ಬಯ್ಯ ಹಾಗೂ ಹಿರಿಯ ಯಕ್ಷಗಾನ ಅರ್ಥಧಾರಿ ಕಲಾವಿದ ಶ್ರೀಕರ ಭಟ್ ರವರಿಗೆ ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸನ್ಮಾನಿಸಿ ಶತಮಾನೋತ್ಸವದ ಸ್ಮರಣೆಯನ್ನು ಸ್ಮರಣೀಯವನ್ನಾಗಿಸಿದರು. ಈ ಮಧ್ಯೆ ಕೀರಿಕ್ಕಾಡು ಮಾಸ್ತರ್ ರವರ ಕೃತಿಗಳು, ಪ್ರಸಂಗ ಪುಸ್ತಕಗಳು  ಅಥವಾ ಅವರ ಸಾಧನೆಯನ್ನು  ತಿಳಿಸುವಂತಹ ವಸ್ತುಗಳ ಚಿಕ್ಕ ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನೂ ಏರ್ಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರೆ ಈ ಸ್ಮರಣೆ ಬಹಳಷ್ಟು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾಗಿಬಿಡುತ್ತಿತ್ತು. ಶೇಣಿಗಿಂತಲೂ ಮೊದಲಿನ ತಲೆ ಮಾರು ಎಂದಾಕ್ಷಣ ಈಗಿನ ಯುವ ಜನಾಂಗ ತಿಳಿಯದೆ ತಲೆಕೆರೆದುಕೊಳ್ಳುವಾಗ ಆಸಕ್ತಿವಂತರಿಗೆ ಒಂದು ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ  ಆಕರವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಯಾವುದೆ ಸ್ಮರಣೆಗೆ ಪರಿಚಯವೂ ಅತ್ಯವಶ್ಯ ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಈ ನಗರದ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಇದು  ಒಂದು ಅಚ್ಚು ಕಟ್ಟಾದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ.  ಆಯೊಜಿಸಿದ ಆಯೋಜಕ ಶ್ರೀ ಎಸ್. ಎನ್. ಪಂಜಾಜೆಯವರಿಗೆ ಮತ್ತು ಸಹಕರಿಸಿದ ಸಹವರ್ತಿಗಳಿಗೆ  ವಿಶೇಷ ಕೃತಜ್ಜತೆಯನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಬೇಕು

ತಾಳಮದ್ದಲೆಯ ಧ್ವನಿ ಮುದ್ರಣಗಳಿಗೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಭೇಟಿಕೊಡಿ.