ಕರದೊಳಗಿನ ವಿಮರ್ಶೆ

           

ಅಬ್ಬರದ ರಕ್ಕಸನ ವೇಷ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಖಡ್ಗ ಹಿಡಿದು ರಂಗ ಪ್ರವೇಶ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ತೋಳುದ್ದದ ಖಡ್ಗ ಆ ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ ಮಿರ ಮಿರ ಹೊಳೆಯುತ್ತದೆ. ರಕ್ಕಸನ ವೇಷಕ್ಕೆ ಮತ್ತಷ್ಟು ಭೀಕರತೆಯನ್ನು ಆ ಖಡ್ಗ ತಂದುಕೊಡುತ್ತದೆ. ಅಮ್ಮನ ಮಡಿಲಲ್ಲಿ ಕುಳಿತ ಕಂದಮ್ಮ ಅಪ್ಪನಲ್ಲಿ ಕೇಳುತ್ತದೆ.   “ ಆ ಕತ್ತಿ ತಾಗುತ್ತದ? “  ಕಂದಮ್ಮನ ಬೆರಗು ಕಣ್ಣಿನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಅಪ್ಪ ಕಿರು ನಗು ನಗುತ್ತಾ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.,  “ಆ ಕತ್ತಿ ಹರಿತವಿಲ್ಲ. ಅದು ಕೇವಲ ಕಾಣುವುದಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ.”  ಅದಾಗಲೇ ದೇವತೆಯೊಂದಿಗೆ ರಕ್ಕಸ ಹೋರಾಡುತ್ತಾನೆ. ಖಡ್ಗ ಬೀಸುವುದು ಮಾತ್ರ. ಆದರೆ ದೇವತೆಗೆ ಆ ಕತ್ತಿ ತಾಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಆಗ ಮಗುವಿಗೆ ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ ಅದು ಹೊಡೆದಂತೆ ಮಾಡಿ ಸತ್ತಂತೆ ಮಾಡುವ ಕೇವಲ ಅಭಿನಯ ಮಾತ್ರ. ಇಲ್ಲಿ ಕತ್ತಿಯನ್ನು ಅಥವಾ ಖಡ್ಗವನ್ನು ಹೇಗೆ ಬೇಕಾದರೂ ಕಂಡು ಸ್ವೀಕರಿಸುವ ಮನೋಭಾವ ಇರಬೇಕು. ಅದು ನಿಜವಾದ ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಧರ್ಮ. ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ರಂಗ ತತ್ವವೂ ಹೌದು.  ಖಡ್ಗವನ್ನು ಹೇಗೆ ಬೇಕಾದರೆ ಹಾಗೆ ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ವಿಶ್ವಾಸದಲ್ಲೇ ರಕ್ಕಸ ಪಾತ್ರಧಾರಿ ಉದ್ದ ಖಡ್ಗದ ಆಕೃತಿಯನ್ನಷ್ಟೇ ತಂದಿರುತ್ತಾನೆ. ನಿಜವಾದ ಖಡ್ಗವನ್ನಲ್ಲ.  ಅದು ಕೇವಲ ಭ್ರಮೆಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲು.

            ವಿಚಿತ್ರವೆಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಭ್ರಮೆಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವ ಪಾತ್ರಧಾರಿ ತಾನು ಭ್ರಮೆಯಲ್ಲಿ ಲುಪ್ತನಾಗಿ ಮುಳುಗೇಳುವುದು ಸ್ವತಃ ಅವನಿಗೇ ಅರಿವಿರುವುದಿಲ್ಲ.

            ಅಂದರೆ, ಒಂದು ಕತ್ತಿಯೋ ಖಡ್ಗವೋ ಅಥವಾ ಇನ್ನಾವುದೋ ವಸ್ತುವಿದೆ. ಅದನ್ನು ಮನಸ್ಸು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು. ಕತ್ತಿಯ ಉಪಯೋಗದತ್ತ ಒಂದು ಸಲ ದೃಷ್ಟಿ ಹರಿಸಿದರೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಹಣ್ಣುತರಕಾರಿ ತುರಿದು ತುಂಡು ಮಾಡಿ ತಿನ್ನಬಹುದು. ಅಥವಾ ಅದೇ ಕತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಬ್ಬನ ಕೊರಳನ್ನು ತರಿದು ಹೊಟ್ಟೆಯನ್ನು ಬಗೆಯಲೂ ಉಪಯೋಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಅದು ಮನೋಭಾವಕ್ಕೆ ಅಥವಾ ಕಾಣುವ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿರುತ್ತದೆ. ಜಗತ್ತಿನ ಹಲವು ವಿಚಾರಗಳೂ ವಸ್ತುಗಳೂ ಅಷ್ಟೇ,  ನಾವು ಹೇಗೆ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತೇವೋ ಅದರ ಮೇಲೆ ಆ ವಸ್ತುಗಳ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಅಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.  ನಮ್ಮ ಸ್ವಭಾವಗುಣಗಳನ್ನು ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ಆರೋಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಒಬ್ಬ ಕೃಷಿಕ ಕೈಯಲ್ಲಿರುವ ಕತ್ತಿ ಕೊಲೆಗಡುಕನ ಕೈಗೆ ಹೋದಾಗ ಕತ್ತಿಯ ಸ್ವಭಾವವೂ ಬದಲಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ರಂಗದಲ್ಲಿ  ರಕ್ಕಸನ ಕೈಯಲ್ಲಿರುವ ಅದೇ ಕತ್ತಿ,  ದೇವಿಯ ಕೈಯ್ಯಲ್ಲಿ ಬಂದಾಗ ಅದನ್ನು ನೋಡುವ ದೃಷ್ಟಿಯೇ ಬದಲಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಕಲಾವಿದನ ಸೃಷ್ಟಿಯೇ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಬದಲಿಸುತ್ತದೆ.   ಕಲಾವಿದ ಭ್ರಮೆಯನ್ನು  ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮತ್ತು ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಭ್ರಮಾಧೀನನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇದು ತತ್ವ.

            ಖಡ್ಗವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಬರುವ ಪಾತ್ರಧಾರಿ ತನ್ನ ಪ್ರಕಟನೆಯಿಂದ ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಭ್ರಮೆಗೊಳ್ಳಬೇಕು ಎಂದು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ  ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ವಸ್ತುಸ್ಥಿತಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಭ್ರಮೆಗೊಂಡಂತೆ ತೋರುತ್ತಾನೆ. ಒಂದರ್ಥದಲ್ಲಿ ಭ್ರಮೆಗೊಳಗಾದಂತೆ ಅಭಿನಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಕ್ಕಸನ ಅಭಿನಯಕ್ಕೆ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತವಾಗಿ ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಅಭಿನಯಿಸುವುದು ಒಂದು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಚಿತ್ರವಾಗಿ ಅನ್ನಿಸಬಹುದು.  ವಸ್ತು ಸ್ಥಿತಿಯ ವಾಸ್ತವದ ಸತ್ಯ ಇದು. ಈಗ ಒಂದು ಖಡ್ಗವನ್ನು ನಮಗೆ ಬೇಕಾದಂತೆ ಸ್ವೀಕರಿಸುವ ಅಥವಾ ಹಾಗೆ ಬಯಸುವ ಈ ರಂಗ  ಇಲ್ಲಿ  ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗುವ ಅನಿಸಿಕೆಗಳನ್ನು ಆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅನಿಸಿಕೆ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ವಿಮರ್ಶೆ ಇವುಗಳ ವೆತ್ಯಾಸ ತಿಳಿಯುವುದು ಬಿಡಿ ಅದನ್ನು ಹೇಗೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು ಎಂಬ ಪರಿಜ್ಞಾನವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳು ಪರವಾಗಿ ಬಂದಾಗ ಅವು ಸ್ವೀಕೃತವಾಗುತ್ತದೆ.

            ಅನಿಸಿಕೆ, ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಮತ್ತು ವಿಮರ್ಶೆ ಇವುಗಳೆಲ್ಲ ವೆತ್ಯಸ್ತವಾದ ವಿಷಯಗಳು. ನಮಗೆ ತಿಳಿಯದ ವಿಚಾರಗಳಲ್ಲೂ ನಮ್ಮ ಅನಿಸಿಕೆ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಬಹುದು. ಅದು ಭ್ರಮೆಗೊಳ್ಳುವ ಮನಸ್ಸಿನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ. ಅಭಿಪ್ರಾಯವೂ ವಸ್ತುವಿನ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ವ್ಯಕ್ತವಾಗುವ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ. ಆದರೆ ವಿಮರ್ಶೆ ಎಂದರೆ ಆ ವಸ್ತುವಿನ ಗಾತ್ರ ಗುಣಸ್ವಭಾವನ್ನು ತಿಳಿದು ಸರಿ ತಪ್ಪನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಅಳೆದು ತೂಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಇವುಗಳ ವೆತ್ಯಾಸವನ್ನೆ ಮೂಲತಃ ತಿಳಿಯದ ಕಲಾವಿದ ಎಲ್ಲದಕ್ಕೂ ಒಂದೇ ಬಣ್ಣವನ್ನು ಬಳಿದು ಅದನ್ನೇ ಕಾಣುವುದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಅದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವ ರೀತಿಯನ್ನೂ ತಿಳಿದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ವಿಮರ್ಷೆಯ ಒಂದೇ ಬುಟ್ಟಿಗೆ  ಎಸೆದು ಬಿಡುವುದು ಸೂಕ್ತವಲ್ಲ. ಅನಿಸಿಕೆ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳು ಎಂದಿಗೂ ಪರಿಪಕ್ವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗಾಗಿಯೆ ನನ್ನ ಲೇಖನಗಳು ಕೇವಲ ಅನಿಸಿಕೆಗಳೆಂದೇ ನನ್ನ ಪ್ರತಿಪಾದನೆ. ಅದು ವಿಮರ್ಷೆಯ ಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಏರುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಅವುಗಳನ್ನು ಏರಿಸುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯೂ ಇಲ್ಲ. ಅವುಗಳು ಕೇವಲ ಅನಿಸಿಕೆಗಳು. ಸರಿಯೋ ತಪ್ಪೋ ಸ್ವೀಕರಿಸುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಧರಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

            ಯಕ್ಷಗಾನ, ನಾಟಕದಂತಹ ಸಮೂಹ ಕಲೆಯನ್ನು ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಆತ ಅನಿಸಿಕೆಯನ್ನು ಹೊರ ಹಾಕುತ್ತಾನೆ ಎಂದಾದರೆ ಅದರಿಂದ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಪ್ರಚೋದಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಎಂದರ್ಥ. ಅದರ ಗುಣಾವಗುಣಗಳನ್ನು ಆನಂತರ ಗಮನಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ನೋಡುವ ಎಷ್ಟೊ ಮಂದಿ ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಶೂನ್ಯ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಹೊರಗುಳಿದರೆ ಆ ಪ್ರದರ್ಶನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಲ್ಲಿ ವಿಫಲವಾಗಿದೆ ಎಂದೇ ತಿಳಿಯಬೇಕು.  ’ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಪ್ರಚೋದನೆ ’   ಅದು  ಕಲೆಯ ಉಸಿರನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ.

 ಒಂದು ತಂಡದ ಯಾವುದೋ ಒಬ್ಬ ಕಲಾವಿದ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಪಾತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯಕ್ಷಗಾನವೆಂದರೆ ಹಾಗೆ ಬಂದು ಹೀಗೆ ಹೋಗುವ ದೇವೇಂದ್ರನ ಬಲ ವೇಷವೇ ಇರಲಿ, ಆ ವೇಷದ ಬಗ್ಗೆ ಒಬ್ಬ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದಾದರೆ ಅದು ಅವನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ತಟ್ಟಿದೆ ಎಂದರ್ಥ. ಅವನ ಗಮನವನ್ನು ಆ ಮಟ್ಟಿಗಾದರೂ ಅದು ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದಾದರೆ ಆ ಪಾತ್ರ ಗಮನಾರ್ಹ ಎಂದಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರೇಕ್ಷಕನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೋ ಅನಿಸಿಕೆಯೋ ಅಥವಾ ವಿ ವಿಮರ್ಷೆಯೋ ಏನೇ ಆಗಲಿ ಒಂದು ವೇಳೆ ಆ ಕಲಾವಿದನ ಪಾತ್ರ ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿನ  ಆಕ್ಷೇಪವೇ ಆಗಿರಲಿ, ಮೊದಲು ಆತ ಏನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ ಎನ್ನುವುದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಆತ ತನ್ನ ಪಾತ್ರವನ್ನು ನೋಡಿದನಲ್ಲ ಎಂದು ಕಲಾವಿದ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಆ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನಿಗೆ ಆತ ಕೃತಜ್ಞನಾಗಿರಬೇಕು. ಗುರುವಿನಿಂದ ನಂತರ ನನ್ನ ತಪ್ಪನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನ ಧ್ವನಿಗೆ ಕಿವಿಯಾಗಬೇಕು. ಕಲಾವಿದನಿಗಾಗಿ ಒಂದಷ್ಟು ಹೊತ್ತು ತನ್ನ ಪಂಚೇಂದ್ರಿಯವನ್ನೂ ಒತ್ತೆ ಇಡುವ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನ ಧ್ವನಿಗೆ ಒಂದಷ್ಟು ಹೊತ್ತು ಕಿವಿಯನ್ನಾದರೂ ಕೊಡುವುದಕ್ಕೆ ಮನಸ್ಸು ಮಾಡಬೇಕು.  ಅದು ಬಿಟ್ಟು ಆತ ಹೇಳಿದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯನ್ನು ವಿಮರ್ಶಿಸಿ ನೀವಾಳಿಸುವುದಲ್ಲ. ಅಭಿಪ್ರಾಯದ ಸತ್ಯಾಸತ್ಯತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಈ ವೈಶಾಲ್ಯತೆ ಇಲ್ಲವಾದಲ್ಲಿ ಆತ ಕಲೆಯ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಿನಿಮಯಕ್ಕೆ ತಕ್ಕವನಲ್ಲ ಎಂದೇ ಅರ್ಥ.  ಆದರೆ ಇಂದು ಈ ಮನೋಭಾವ ಬಹುತೇಕ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ ಎಂಬುದು ವಿಷಾದನೀಯ. ಪ್ರೇಕ್ಷಕನ ಸ್ಪಂದನೆಗೆ ಕಲಾವಿದ ಕಾಯುತ್ತಾನೆ. ಅದು ನಿರೀಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಅಪೇಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಇಲ್ಲವಾದರೆ ರಕ್ಕಸ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ರಕ್ಕಸನಾಗುವುದನ್ನು ಕಾಣಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿಯೆ ಕತ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಬೇಕಾದರೂ ಉಪಯೋಗಿಸಬಹುದು. ಅದು ಉಪಯೋಗಿಸುವವನ ಮನೋಭಾವದಲ್ಲಿದೆ.  ವಿಮರ್ಷೆಯನ್ನೂ ಕತ್ತಿಯ ಅಲಗಿಗೆ ಹೋಲಿಸುವುದು ಇದಕ್ಕೆ ಆಗಿರಬೇಕು. ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ವಿಮರ್ಶೆ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನು ಅದರ ವಸ್ತುಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನಂಬಿಕೊಂಡು ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು. ವಿಮರ್ಶೆಯ ಹರಿತವೆಂಬುದು ಕಲಾವಿದನ ಕಲೆಗೆ ರೂಪವನ್ನು ಕೊಡುವಲ್ಲಿ ಸಹಕರಿಸುವಂತಾಗಬೇಕು. ಇಲ್ಲವೇ ಕಲಾವಿದ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುವ ಮನೋಭಾವ ತೋರಬೇಕು.

ಭೋಜನವನ್ನು ಮಾಡಿ ಬಡಿಸುವ ಅಡುಗೆ ಭಟ್ಟನಿಗೆ ಆತ ಮಾಡಿದ ಅತೀ ಸಣ್ಣ ಖಾದ್ಯವಾದರೂ ಸರಿ ಅದರ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಬರುವಾಗ ಆತ ಕೃತಾರ್ಥನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗೆ ಬಂದು ಹೀಗೆ ತಿಂದು ಹೋಗುವವರಿಗಿಂತ ಅವನ ಗಮನ ಹಾಗೆ ಹೇಳಿದವನ ಮೇಲೆ ನೆಟ್ಟಿರುತ್ತದೆ.  ತನ್ನ ಲಾಭವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕಾಣುವ ಅಡುಗೆಯವನು ಯಾವ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಗೌರವಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆತನ ದೃಷ್ಟಿ ಮಾಡುವ ವೃತ್ತಿಗಿಂತಲೂ ಗಳಿಸುವ ವಿತ್ತದಲ್ಲೇ  ನೆಟ್ಟಿರುತ್ತದೆ. ಇದು ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಚಿತ್ತ. ಆದರೆ  ಸತ್ಯದ ನೆಲೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯದ ವ್ಯವಹಾರ ಶಾಶ್ವತವಲ್ಲ.

ಅಂತರಂಗ ಬಹಿರಂಗ ಶುದ್ದವಾಗಿರುವವರು ಸತ್ಯಕ್ಕೆ ಎಂದೂ ಹೆದರುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾಕೆಂದರೆ ಅಂತರಂಗದ ಆತನದ್ದಾದ ಸತ್ಯಕ್ಕೆ ಆತ ಮೊದಲು ಗೌರವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆತ್ಮ ಸ್ಥೈರ್ಯ ಎಂದರೆ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಮತ್ತು ನಿರ್ಭಯವಾದ ಅಂತರಂಗ. ಅಂತರಂಗದಲ್ಲೂ ಬಹಿರಂಗದಲ್ಲೂ ವೆತ್ಯಾಸಗಳಿದ್ದರೆ ಬಹಿರಂಗದ ಸತ್ಯವನ್ನು ಅಂತರಂಗ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ವಿಮರ್ಷೆ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತವಾಗಿ ಎದುರಾದಾಗ ಎರಡೂ ಶುದ್ದವಾಗಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಉದಾರತೆಯಿಂದಲೇ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಒಂದುವೇಳೆ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಶ್ರಮವಹಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂದಾದರೆ ಎದುರಾದ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳು ಸತ್ಯವೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಅವರ ವರ್ತನೆಯೇ ಹೇಳಿಬಿಡುತ್ತದೆ.  ಇಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗಲು ಸತ್ಯ ಭಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತದೆ.  ವಿಮರ್ಶೆ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳು ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಬಂದಾಗ ಅದನ್ನು  ಸಹಜವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಅಂತರಂಗ ಬಹಿರಂಗ ಶುದ್ಧವಾಗಿರಬೇಕು. ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಸತ್ಯವಿರಲಿ ಸುಳ್ಳೇ ಇರಲಿ  ಮುಕ್ತವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುವಾಗ ಯಾವುದೇ ವಿವಾದಗಳಿಗೆ ಎಡೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಸಹಜವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸದೇ ಇದ್ದಲ್ಲಿ ಸಂಶಯ ಬೇಡ ಅಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾದ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಸತ್ಯವೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿಯೇ ಮನಸ್ಸು ಭಯಗೊಳ್ಳುವುದು.  ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳು ಸುಳ್ಳಾಗಿರಲಿ ಸತ್ಯವಾಗಿರಲಿ ಅದನ್ನು ಸಹಜವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕಾದರೆ ಅಂತರಂಗದ ಮತ್ತು ಬಹಿರಂಗದ ವ್ಯವಹಾರಗಳು ಒಂದೇ ಆಗಿರಬೇಕು.

ವಿಮರ್ಷೆ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನು ಅಥವಾ ಅನಿಸಿಕೆಗಳನ್ನು ವೈಯಕ್ತಿಕವಾಗಿ ಹೇಳಬೇಕು ಎಂಬ ಧೋರಣೆ ಇರುತ್ತದೆ. ದೇಶದ ಪ್ರಧಾನಿಯೋ ರಾಜ್ಯದ ಮುಖ್ಯ ಮಂತ್ರಿಯೋ ರಾಜಧಾನಿಯಲ್ಲಿದ್ದರೆ ನಾವು ಎಲ್ಲೋ ಮೂಲೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ನಮ್ಮ ಅನಿಸಿಕೆಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇವೆ. ಮುಖತಃ ಪ್ರಧಾನಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾಕೆ?  ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ಅವರು ಪ್ರಧಾನಿಯೋ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯೋ ಆಗಿರುವುದು. ಹಾಗೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ನಾವು ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳುವಾಗ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗೆ ಬದ್ಧರಾಗಿರಬೇಕು. ಒಂದು ವೇಳೆ ಕಿವಿಯಾಗಿರದೇ ಇದ್ದರು ಅದಕ್ಕೆ ಕಲ್ಲಾಗಬಾರದು. ಕಲೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾದಾಗ ಕಲಾವಿದನೂ ಸಾರ್ವಜನಿಕನಾಗಲೇಬೇಕು. ಕಲೆಗಿಂತ ಕಲಾವಿದ ಗಾತ್ರ ಹಿರಿದಾಗುವುದಿಲ್ಲ.   ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಕಲೆಯ ಮಾನ ಹರಾಜಾದರೆ, ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೇಯೂ ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಬಂದೇ ಬರುತ್ತದೆ. ಕಲೆಯ ಮಾನಕ್ಕಿಂತಲೂ ಕಲಾವಿದನ ಮಾನ ಹಿರಿದಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.

ಕಲಾತ್ಮಕ ಮನಸ್ಸು ಎಸೆದ ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲೂ ಕಲೆಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಯತ್ನಿಸುತ್ತದೆ.  ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲದೇ ಹೋದರೆ ಅದನ್ನುಎಸೆದು ಬಿಡುತ್ತದೆ. ವಿಮರ್ಶೆಯೂ ಹಾಗೇ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಗುವಾಗ ಎದುರಾಗುವ ಎಸೆದ ವಸ್ತುಗಳಂತೆ,  ಬೇಕಾದರೆ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತದೆ. ಬೇಡವಾದರೆ ಎಸೆದು ಬಿಡುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಾ ನಮಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದಲ್ಲ ಎಂದು ಬದಿಗೆ ಸರಿಸಿ ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ.  ಅನಿಸಿಕೆ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳು ಅದು ಹೃದಯದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಅದನ್ನು ಪ್ರೇಕ್ಷಕ್ಕ ಕೈಯಿಂದ ಎತ್ತಿ ಕೊಡುವಾಗ ಅದಕ್ಕೆ ತನ್ನ ಕರಗಳನ್ನು ನೀಡುವುದು ಕಲಾವಿದ ಧರ್ಮ. ಕರದೊಳಗಿನ ವಿಮರ್ಶೆ ಕತ್ತಿಯಾಗಿ ಕಮಲವಾಗಿ ಕಾಣುವುದು ಕಲಾವಿದ ಮನೋಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದೆ.