ಯಕ್ಷ ಲೋಕದ ಕಡತೋಕ

ಸುಮಾರು ೩೦ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದಿನ ಒಂದು ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ಸಮಯ ಮನೆಯಿಂದ ಕೊಟ್ಟ ಹಣ್ಣು ಕ್ಕಾಯಿ ಚೀಲವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಪೈವಳಿಕೆಯ ನನ್ನ ಮನೆಯಿಂದ ಶಂಕರ್ ವಿಟ್ಟಲ್ ಬಸ್ಸು ಹಿಡಿದು ಬಾಯರು ಪದವಿಗೆ ಬಂದಿಳಿದೆ. ಚಿಕ್ಕ ಬಾಲಕ ನಾನು. ಆ ಒಂದು ಚೀಲವೇ ತುಂಬಾ ಭಾರವಾದಂತೆ ಎನಿಸಿತು. ಬಾಯರು ಇಳಿದು ಬಾಯರು ಸೊಸೈಟಿ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಬೇಕು. ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ಉರಿಬಿಸಿಲು, ಬಾಯಾರು ಪದವಿಂದ ಸೊಸಾಯಿಟಿ ಬಳಿಗೆ ಅಂದು ಬಸ್ಸು ಹೋಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಬರೀ ಮಣ್ಣಿನ ಕಚ್ಚ ರಸ್ತೆ ಯಲ್ಲೇ ನಡೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಬೇಕು. ಬಸ್ಸು ನಿಲ್ಲುವ ಬಲ ಬದಿಯಲ್ಲೇ ಒಂದು ಗೋಳಿಮರದ ಕಟ್ಟೆಯೊಂದು ಇತ್ತು.ಅದರ ಬಳಿಯಲ್ಲೇ ಕರ್ರಗಿನ ಪಾದೆಯಮೇಲೆ ಒಂದು ಅಡ್ಡರಸ್ತೆ ಅದರಲ್ಲೇ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಬೇಕು. ಬಿಸಿಯಾದ ಪಾದೆ, ಬರಿಗಾಲಿನಲ್ಲಿ ( ಆವಾಗ ಚಪ್ಪಲಿ ಹಾಕುವ ಶ್ರೀಮಂತಿಗೆ ಇರಲಿಲ್ಲ ) ನಡೆದು ಈಗ ಕ್ಯಾಮ್ಕೋ ಇರುವ ಒಳಚ್ಚಾಲು (ಮುಳಿ ಹುಲ್ಲು ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ವಿಶಾಲ ಮೈದಾನು) ದಾಟಿ ಮುಂದೆ ಹೋಗಬೇಕು. ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಕಟ್ಟಡ ಮಾತ್ರವೇ ಇತ್ತು ಕ್ಯಾಮ್ಪ್ಕೋ ಇನ್ನೂ ಬಂದಿರಲಿಲ್ಲ. ನಿತ್ಯವಾದರೆ ನಿರ್ಜನ ಪ್ರದೇಶ. ಆದರೆ ಅಂದು ಅಲ್ಲೇ ಕಳಗಿನ ಇನ್ನೊಂದು ಬಯಲಿನಂತಹ ಒಳಚ್ಚಾಲು ಇತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಸ್ಥಳ ಮೇಳದ ಆಟ..!!!

ಟೆಂಟ್ ಆಟವನ್ನು ಬಹುಶಃ ನನ್ನ ಜೀವಮಾನದಲ್ಲೇ ನಾನು ನೋಡುವುದು. ನನ್ನ ಕಣ್ಣಿಂದ ನೋಡಲು ಆಸಾಧ್ಯವದಷ್ಟು ಸಾಮಾನುಗಳು ಅದಾಗಲೇ ಬಂದು ಬಿದ್ದಿದ್ದವು. ಕೆಲವು ಮಂದಿ ಟೆಂಟ್ ಕಟ್ಟುವ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ಮಗ್ನರಾಗಿದ್ದರು. ಬೆರಗು ಕಣ್ಣಿಂದ ಅದನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಮುಂದೆ ಹೋದೆ.ಮನೆಯಿಂದಲೇ ಹೇಳಿದ್ದರು ಚೌಕಿ ಎಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು .ಆವಾಗ ಬಾಯಾರು ಸೊಸೈಟಿ ಒಂದೆರಡು ಕಟ್ಟಡ ಮಾತ್ರವಿದ್ದ ಪುಟ್ಟ ಬಜಾರು. ಅಲ್ಲೇ ಸೊಸಾಯಿಟಿ ಕಾಂಪೌಂಡ್ . ಅದರಲ್ಲಿ ಸುಣ್ಣ ಬಳಿದ ಉದ್ದನೆ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಕಟ್ಟಡ. ಅದರಲ್ಲಿ ಅಂದಿನ ಧರ್ಮಸ್ಥಳ ಮೇಳದ ಕಲಾವಿದರ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಗೃಹ ಹಾಗು ಚೌಕಿ. ಒಂದು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮೇಳದ ದೇವರನ್ನು ಇಟ್ಟಿದ್ದರು. ಕಾಂಪೌಂಡ್ ಗೇಟ್ ಬಳಿಯಲ್ಲೇ ಇದ್ದ ಬಾವಿ ಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಕಲಾವಿದರು ಉದ್ದ ಕೂದಲು ಬಿಟ್ಟು ಚೌಕುಳಿಯ ದೊಡ್ಡ ಅಂಡರ್ವೇರ್ ತೊಟ್ಟು ಕೊಡದಿಂದ ಬುಸು ಬುಸು ನೀರು ಬಿಡುತ್ತಾ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ನಾನು ಹಣ್ಣುಕ್ಕಾಯಿ ಚೀಲದೊಂದಿಗೆ ನಿಧಾನ ಒಳ ಹೋದೆ. ಒಳಗೆ ಚೌಕಿ ಮಹಾಗಣಪತಿ ದೇವರ ಪೂಜೆ ನಡೆಯುವುದರಲ್ಲಿತ್ತು. ಹಲವು ಜನ ಸೇರಿದ್ದರು. ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲೇ ಮಂಗಳಾರತಿಗೆ ಎಲ್ಲರೂ ಬಂದು ಸೇರಿದರು. ಜತೆಗೆ ಉದ್ದನೆಯ ನೀಳಕಾಯದ ಚಿಪ್ಪಾರು ಬಲ್ಲಾಳರು ಚೆಂಡೆಯೊಂದಿಗೆ ಬಂದರು ಅವರೇನೂ ಅಪರಿಚಿತರಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅವರ ಜತೆಗೆ ಕುಬ್ಜ ಕಾಯದ ಭಾಗವತರು ಬಂದರು. ತಮ್ಮ ಕಂಚಿನಂತೆ ಮೊಳಗುವ ಕಂಠದಿಂದ "ಗಜಮುಖದವಗೆ ಗಣಪಗೆ " ಎಂದು ಪದ ಹೇಳಲು ಸುರು ಮಾಡಿದರು. ಅವರೇ ಕಡತೋಕ ಮಂಜುನಾಥ ಭಾಗವತರು. ತೆಂಕು-ಬಡಗು ಎರಡರಲ್ಲೂ ಸಮನ್ವಯವಾಗಿ ಯುಗಪ್ರವರ್ತಕರೆನಿಸಿ ಕೊಂಡ ಅಸಾಮಾನ್ಯ ಕಲಾವಿದರಾದ ಇವರನ್ನು ನಾನು ಅಂದೇ ಮೊದಲು ನೋಡುತ್ತಿರುವುದು. ಇಂದಿಗೂ ಕಡತೋಕರನ್ನು ನೆನಸಿಕೊಂಡರೆ ಮೊದಲು ನೆನಪಿಗೆ ಬರುವುದು ಈ ಸನ್ನಿವೇಶ. ಇಂದು ಅವರ ಕಂಚಿನ ಕಂಠದ ಧ್ವನಿಸುರುಳಿ ಬಿಚ್ಚಿಕೊಂಡಾಗ ಯಾವುದೊ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಸೆಳೆಯುವ ಸುಳಿಗೆ ಸಿಕ್ಕಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇವೆ. ತುಂಬಾ ಸರಳವಾದ ಭಾಗವತಿಕೆಯಂತೆ ಭಾಸವಾಗುವ ಇವರ ಭಾಗವತಿಕೆ ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲೇ ಹಲವು ಸಲ ಧರ್ಮಸ್ಥಳ ಮೇಳದ ಆಟದಲ್ಲಿ ಸವಿದಿದ್ದೇನೆ. ಏಳವೆಯಲ್ಲೂ ಅವರ ಭಾಗವತಿಕೆ ಸವಿಯುವಂಥ ಈಗಿನ ಪಕ್ವ ಜ್ಞಾನ ಇಲ್ಲವಾದರೂ ಅವರ ಸ್ವರವನ್ನು ಸವಿಯುವಂಥ ಭಾಗ್ಯ ನನ್ನದು. ಯಕ್ಷಗಾನದ ದಂತಕಥೆಗಳ ನಿರ್ಮಾತೃಗಳ ಕಲಾಶ್ರೀಮಂತಿಕೆಯ ಸೊಬಗನ್ನು ಸವಿದಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬುದು ನನ್ನ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಹೆಮ್ಮೆ ಎಂದೇ ತಿಳಿದುಕೊಂಡವ.

ನನ್ನ ಮಿತ್ರರೊಬ್ಬರು ಇತ್ತೀಚಿಗೆ ನೀಡಿದ ಅವರ ಆತ್ಮ ಕಥಾ ಪುಸ್ತಕ "ಯಕ್ಷವನ ವಿಹಾರ" ಕೈಗೆ ಸಿಕ್ಕಿದಾಗ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಮೂವತ್ತು ವರ್ಷದ ಹಿಂದಿನ ಘಟನೆ ಪುನಃ ನೆನಪಾಯಿತು.ಹಿರಿಯ ಕಲಾವಿದರ ಆತ್ಮ ಕಥೆ ಅದು ಕೇವಲ ಆತ್ಮ ಕಥೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಚರಿತ್ರೆ ಯೂ ಆಗುತ್ತದೆ . ನಾವು ಕಂಡು ಕೇಳರಿಯದ ಅನುಭವಗಳನ್ನು ಓದುವಾಗ ಯಾವುದೊ ಅವ್ಯಕ್ತ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತೇವೆ. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಹಿರಿಯ ಕಲಾವಿದರೂ ಇಂತಹ ಆತ್ಮ ಕಥೆ ಬರೆಯುವಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಮಾಡಿದರೆ ಯಕ್ಷಗಾನ ಚರಿತ್ರೆಯ ಪುನರಾವಲೋಕನವಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ನಾವು ಕಂಡು ಕೇಳರಿಯದ ಅನುಭವದ ತುಸು ದರ್ಶನವಾಗಿಬಿದುತ್ತದೆ. ಕಡತೋಕರ ಯಕ್ಷಲೋಕದ ಯಕ್ಷವನ ವಿಹಾರ ಇದು ಕೇವಲ ಆತ್ಮ ಕಥೆಯಲ್ಲ ಯಕ್ಷ ಚರಿತ್ರೆ. ಬಹುಷಃ ಹೆಚ್ಚಿನ ಎಲ್ಲ ಕಲಾವಿದರೂ ಜೀವನವನ್ನೇ ಕಲೆಯ ಜತೆ ಸಮನ್ವಯಗೊಳಿಸಿ ತೀರ ಬಡತನದಲ್ಲೂ ಈ ಶ್ರೀಮಂತ ಕಲೆಯನ್ನು ಇನ್ನೂ ಶ್ರೀಮಂತಗೊಳಿಸಿದವರು. ಒಂದೊಂದೇ ಶಿಲೆಯನ್ನು ಕೆತ್ತಿ ಒಪ್ಪಗೊಳಿಸಿ ಇಂದು ಯಕ್ಷಗಾನ ವೆಂಬ ಭವ್ಯ ಅರಮನೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿಬೆಳೆಸಿದ ಇಂತಹ ಮಹಾನ್ ಕಲಾವಿದರ ಜೀವನ ಚಿನ್ನವನ್ನು ಒರೆಗೆ ಹಚ್ಚಿ ಪುತ್ತಳಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದಂತೆ.

ಭಾಗವತಿಕೆಯನ್ನು ತಂದೆಯಿಂದಲೇ ಬಳುವಳಿ ಎಂಬಂತೆ ಪಡೆದ ಇವರ ಕಲಾಜೀವನ ಎಲ್ಲ ಕಲಾವಿದರಂತೆ ಬಾಲ್ಯದ ಕಷ್ಟದ ಬದುಕು ಹಾಗೂ ಮೊದಲಿಗೆ ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಅಂದಿನ ಯಕ್ಷಗಾನ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಟ್ಟುವಂತೆ ನಿರೂಪಣೆ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಆತ್ಮ ಕಥೆ ಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಬರುವ ಹಿರಿಯ ಕಲಾವಿದರು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ನಮಗೆ ಅರಿವಿಲ್ಲವಾದರೂ ಸಮರ್ಥ ವ್ಯಕ್ತಿ ಚಿತ್ರಣದ ಮೂಲಕ ಮನದಟ್ಟು ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗುತ್ತಾರೆ. ಯಕ್ಷಗಾನ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಇವರ ಪ್ರವೇಶ, ಯಕ್ಷಗಾನದ ದಂತ ಕಥೆಯಾಗಿ ಹೋದ ಶ್ರೀ ಕೆರೆಮನೆ ಶಿವರಾಮ ಹೆಗ್ಗಡೆಯವರ ಪ್ರಭಾವಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿ ವೇಷಗಾರನಾಗಬೇಕೆಂಬ ಇವರ ಒತ್ತಾಸೆ ಅವರ ಆಗ್ರಹದಂತೆ ಭಾಗವತರಾಗಿ ಮುಂದುವರಿಕೆ , ಯಕ್ಷಗಾನದ ಮೊದಲ ಪತ್ರಿಕೆಯನ್ನು ಹೊರತಂದ ಸಂದರ್ಭ ಮತ್ತು ಅದರ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಹೀಗೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಬರುವ ಹಲವು ಘಟನೆಗಳು, ಬಾಲ್ಯದ ಜೀವನ ರೀತಿ, ಎಲ್ಲವೂ ಓದುಗರನ್ನು ತನ್ನ ಜೀವನ ಯಾನದಲ್ಲಿ ಕಡತೋಕರು ನಮ್ಮನ್ನು ಜತೆಗೆ ಕರೆದು ಕೊಂಡುಹೋಗ್ತಾರೆ. ಯಕ್ಷಗಾನ ನಡೆದು ಕೊಂಡು ಬಂದ ರೀತಿ ಅದರ ಅಂಗವಾಗಿ ತಾವು ಬೆಳೆದು ಬಂದ ರೀತಿ ಹಿರಿಯ ಕಲಾವಿದರ ಆಶಿರ್ವಾದ ಸಹಕಾರ ಮುಂತಾದುವನ್ನು ಮನಮುಟ್ಟುವಂತೆ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಬಡಗು ತಿಟ್ಟುವಿನಿಂದ ತೆಂಕು ತಿಟ್ಟುವಿಗೆ ಬಂದ ರೀತಿ, ತೆಂಕು ತಿಟ್ಟುವಿನ ಗುರು ಮಾಂಬಾಡಿ ನಾರಾಯಣ ಭಟ್ಟರ ಬಗ್ಗೆ ಮತ್ತೆ ಧರ್ಮಸ್ಥಳ ಮೇಳದ ಪ್ರಧಾನ ಭಾಗವತರಾಗಿ ಮೆರೆದಾಡಿದ ಬಗೆ, ಒಂದೊಂದೇ ಮಜಲುಗಳ ಸವಿವರಣೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾ ಆತ್ಮ ಕಥೆ ಅಂತರಾಳವನ್ನು ಅನಾವರಣಗೊಲಿಸುತ್ತ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಯಕ್ಷಗಾನದ ಹಿರಿಯ ಕುರಿಯ ವಿಠಲ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳ ಸಹಕಾರ ಮತ್ತು ನಿರ್ದೇಶನವನ್ನು ಮನಸಾ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತ ಚಿಪ್ಪಾರು ಕೃಷ್ಣಯ್ಯ ಬಲ್ಲಾಳ್, ನಿಡ್ಲೆ ನರಸಿಂಹ ಭಟ್ಟರ ಜತೆಗಿನ ಕಲಾ ಜೀವನವನ್ನು ಈ ಇಳಿ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲೂ ಮರೆಯದೆ ನೆನಪಿಗೆ ತರುತ್ತ ಅವರ ಸಹಕಾರವನ್ನು ಹೃದಯದಿಂದ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾರೆ. ತೆಂಕು ತಿಟ್ಟುವಿನಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಮಾನ್ಯ ಭಾಗವತರಾಗಿ ಮೆರೆದಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಇವರ ಸಹಕಾರ ಇಲ್ಲವಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಮನದಾಳದ ಭಾವನೆಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಬಹುಶಃ ಬಲ್ಲಾಳರೊಂದಿಗಿನ ಇವರ ಭಾಗವತಿಕೆ ಹೊಸ ಹೊಸ ತಂತ್ರಗಳು ಹೊಸ ಆವಿಷ್ಕಾರಗಳು ಯಕ್ಷ ಲೋಕ ಎಂದಿಗೂ ಮರೆಯದು. ಇವರ ಆತ್ಮ ಕಥೆಯನ್ನು ಓದುತ್ತ ಓದುತ್ತ ಅಂದಿನ ಧರ್ಮ ಸ್ಥಳ ಮೇಳದ ವೈಭವನ್ನು ಪುನಃ ಕಣ್ಮುಂದೆ ನಿಲ್ಲಿಸಿದಂತೆ ಭಾಸವಾಯಿತು. ಮಹಾನ್ ಕಲಾವಿದರು ಇವರ ಭಾಗವತಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಕುಣಿದಾಡಿದ ಪರಿ ಮರೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವೇ.?

ಆತ್ಮ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮನ್ನು ಸಾಧ್ಯವಷ್ಟು ತೆರೆದು ತೋರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರಥಮದಿಂದಲೇ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆಗೆ ಒಟ್ಟು ಕೊಟ್ಟಂತೆ ಒಂದೊಂದೇ ಮಜಲುಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾ ಆತ್ಮ ಕಥೆ ತೆರೆಯುತ್ತ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಸಂಭಂಧ ಪಟ್ಟ ಪತ್ರಿಕೆ ಮೊದಲಾಗಿ ಹೊರತಂದ ಬಗೆ ಇಂದಿಗೂ ಅದು ಸಾಗುವ ಬಗೆ ಅದನ್ನು ವ್ಯಕ್ತ ಪಡಿಸುವಾಗ ಅವರ ಉತ್ಸಾಹ ನಿಜಕ್ಕೂ ಶ್ಲಾಘನೀಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಬಹುಶಃ ಅಂದಿನ ಯಾವುದೇ ಯಕ್ಷಗಾನಾಭಿಮಾನಿಯೂ ಇವರ ಮತ್ತು ದಿ.ಕಾಳಿಂಗ ನಾವಡರ ದ್ವಂದ್ವ ಹಾಡುಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಮರೆಯಲಾರರು. ಹೀಗೆ ಹಲವು ಕಲಾವಿದರನ್ನು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರಿಗೂ ಆತ್ಮಿಯವಾಗುವ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಬಹುಶಃ ಧರ್ಮಸ್ಥಳ ಮೇಳದ ಯಾವುದೇ ಕಲಾವಿದನೂ ಹೆಗ್ಗಡೆಯವರ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು ಮರೆಯಲಾರ. ಇವರ ಬದುಕಿನಲ್ಲೂ ಅವರು ಆಧಾರವಾದ ಬಗೆ ಅದನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವಾಗ ಅವರ ಭಾವುಕತನ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುವ ರೀತಿ ಅವರ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಲಾವಿದನಾಗಿ ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ವಂತವಾಗಿ ಮನೆ ಕಟ್ಟಿ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಹೆಗ್ಗಡೆಯವರ ಸಹಾಯ ಹಸ್ತ, ಪ್ರತಿಯೊಂದರಲ್ಲೂ ಅವರ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ಗಾಢವಾದ ದರ್ಶನ ಮಾಡಿಸಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ.

ಗುರು ಶಿಷ್ಯ ಪರಂಪರೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಅಷ್ಟೇನೂ ವಿಶ್ವಾಸ ಇವರು ವ್ಯಕ್ತ ಪಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗಾಗಿ ಇವರ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಯಾಗಿ ಇವರ ಪರಂಪರೆಯ ಮುಂದುವರಿಕೆಗೆ ಸಮರ್ಥರನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದು ಕಷ್ಟ ಅದನ್ನೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿಯೇ ನಿರೂಪಿಸಿದ್ದಾರೆ." ಕಲಾವಿದನೊಬ್ಬ ತನ್ನ ಪ್ರತಿಭಾ ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಅದರಿಂದಲೇ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ಗಳಿಸಿ, ಗಳಿಸಿದ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯಿಂದ ಮತ್ತೆ ಹಣಗಳಿಸುತ್ತಾ ಬದುಕುವುದರಿಂದ ಕಲಾಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಆಗುವ ಪ್ರಯೋಜನವೇನು? ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರೆ ಮಾತ್ರ ಅದು ಕೊಡುಗೆ ಎನಿಸುತ್ತದೆ." ಕಡತೋಕರ ಒಳ ಮನಸ್ಸು ಹೀಗೆ ಹಲವು ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ವ್ಯಕ್ತ ಪಡಿಸುತ್ತದೆ.

ಯಕ್ಷವನದಲ್ಲಿ ಒಂದುಸಲ ವಿಹರಿಸಿದಮೇಲೆ ಕಡತೋಕರು ನಿಮ್ಮಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮವರಾಗಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಯಕ್ಷಗಾನದ ತೆಂಕು ಬಡಗುವಿನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಕಂಚಿನ ಕಂಠದಿಂದ, ತನ್ನ ವಿಶಿಷ್ಟ ಲಯದಿಂದ, ಅದ್ಭುತ ಸ್ವರ ಸಾಮಾರ್ಥ್ಯದಿಂದ ಒಂದು ಕ್ರಾಂತಿಯನ್ನೇ ಉಂಟುಮಾಡಿದ ಕಲಾವಿದರೊಬ್ಬರ ಆತ್ಮಕಥೆ ಸಮಗ್ರ ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಒಂದು ಕೊಡುಗೆ. ಇಂತಹ ಮಹಾನ್ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುವಷ್ಟು ಬರೆಯುವಷ್ಟು ಅರ್ಹತೆಯಾಗಲಿ ತಿಳುವಳಿಕೆಯಾಗಲಿ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ ಆದರೂ ಅವ್ಯಕ್ತವಾಗುವ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ನನ್ನದು. ಕಲಾ ಮಾತೆಯ ಸುಪುತ್ರರೆನಿಸಿದ ಈ ಮಹಾ ಕಲಾವಿದನ ಬದುಕು ಇನ್ನೊಬ್ಬರಿಗೆ ಮಾದರಿಯಾಗಲಿ, ಜೀವನ ಶಾಂತಿ ನೆಮ್ಮದಿ ಸಂತ್ರಿಪ್ತಿ ಸಮ್ರಿದ್ದಿಯಿಂದ ತುಂಬಿರಲಿ ಎಂದು ಮನಸಾ ಹಾರೈಸೋಣ.

" ಯಕ್ಷಗಾನಂ ಗೆಲ್ಗೆ. "