ಗಂಗಾ ತನಯ ಭೀಷ್ಮ

ಯದಾ ಯದಾಹಿ ಧರ್ಮಸ್ಯ ಗ್ಲಾನಿರ್ಭವತಿ ಭಾರತ |

ಅಭ್ಯುತ್ಥಾನಮಧರ್ಮಸ್ಯ ತದಾತ್ಮಾಸೃಜಾಮೃಹಮ್||

ಪರಿತ್ರಾಣಾಯ ಸಾಧೂನಾಮ್ ವಿನಾಶಾಯ ಚ ದುಷ್ಕೃತಾಮ್||

ಧರ್ಮ ಸಂಸ್ಥಾಪನಾರ್ಥಾಯ ಸಂಭವಾಮಿ ಯುಗೇ ಯುಗೇ||

ಯಾವಾಗ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಗ್ಲಾನಿಯುಂಟಾಗುತ್ತದೆಯೋ ಆವಾಗ ಧರ್ಮವನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸುವುದಕ್ಕೊಸ್ಕರ ಯುಗ ಯುಗದಲ್ಲೂ ಜನ್ಮ ತಾಳುವೆನು..ಇದು ಭಗವಂತನ ಮಾತು.

ಮಹಾಭಾರತದ ಆದ್ಯಂತ ಧರ್ಮ ಸ್ಥಾಪನೆಗೋಸ್ಕರ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಆಡಿದ ಆಟ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತಾ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಆಟದಲ್ಲಿ ಹಲವು ಪಾತ್ರಗಳು ಕಾಯಿಗಳಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿಯೋ ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿಯೋ ಧರ್ಮ ಸಂಸ್ಥಾಪನೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಿಗೆ ತನ್ನ ಪಾಲನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾ ಬಂದಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪಾತ್ರ ದೇವವ್ರತ ಭೀಷ್ಮ. ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಆರಂಭದಿಂದ ಅಂತ್ಯದವರೆಗೂ ಒಂದು ತತ್ವಕ್ಕಾಗಿ ಹೋರಾಡುವ ಈ ಪಾತ್ರ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಹಲವು ಪ್ರಸಂಗಳಲ್ಲಿ ಕಥೆಯ ಮುಖ್ಯಪಾತ್ರವಾಗಿ ಬಿಂಬಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ದೇವವೃತನಾಗಿ ಗಂಗೆಯ ಗರ್ಭದಲ್ಲಿ  ಶಂತನು ಚಕ್ರವರ್ತಿಯ ಪುತ್ರನಾಗಿ ಜನಿಸುತ್ತಾನೆ.  ತಂದೆಗಾಗಿ ಭೀಷಣವಾದ ಶಪಥ ಮಾಡಿ ಭೀಷ್ಮ ಎನಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನ ಮಾತು ಉಳಿಸುವುದಕ್ಕೊಸ್ಕರ ಧರ್ಮಕ್ಕಾಗಿ ಗುರುವಿನೊಡನೆ ಹೋರಾಟ ಮಾಡಿ ಜಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭೀಷ್ಮ ಪರ್ವದಲ್ಲಿ  ಸ್ವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಶರಶಯ್ಯೆಗೆ ಜಾರುತ್ತಾನೆ. ಧರ್ಮರಾಯನಿಗೆ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಮಾಡಿ ತನ್ನ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ತಾನೇ ನೀಗಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಈ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಹಲವು ಕಲಾವಿದರು ಹಲವು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿ ಜನಮಾನಸದಲ್ಲಿ ಉಳಿಯುವಂತೆ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಇದೇ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನಲ್ಲಿ  ಭೀಷ್ಮ ಎಂಬ ಪಾತ್ರದ ಮುದ್ರೆ ಬಲವಾಗಿ ಮುದ್ರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನೂ  ಇಲ್ಲಿ ಭೀಷ್ಮನ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವನ್ನೂ, ಭೀಷ್ಮನ ತತ್ವ ಸಿದ್ದಾಂತದ ತಳಹದಿಯನ್ನು ಹಲವು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಬಲ್ಲ.

ಪರುಶುಧಾರಿಯೊಳಿತ್ತ ಚೌಷಷ್ಟಿವಿದ್ಯವ | ನರಿತು ಗಂಗಾತ್ಮಜನು |

ಇರಲೊಂದಿನದೊಳು ಮಾತೆಗೆ ಭಕ್ತಿಯೊ | ಳೆರಗುತ ಪೇಳಿದನು || 

ಜನಕನು ಪುರದೊಳಗನುವಿಂದೆನ್ನನು | ನೆನೆಯುತ ದುಃಖಿಪನು |

ಜನನಿಯೆ ನೇಮವ ಕೊಡು ನಾ ಪೋಗುವೆ | ನೆನುತಿಹ ಕುವರನನು || 

ಪಿಡಿದಪ್ಪುತ ಸುಕುಮಾರನೆ ಎನ್ನೆಡೆ | ಗಡಿಗಡಿಗೈತಹುದು |

ನಡೆ ನೀ ಬಂದುದು ಬಹು ದಿನವಾಯಿತು | ಸಡಗರದಿಂ ಪುರಕೆ ||

ದೇವವ್ರತ ಹುಟ್ಟಿದೊಡನೆ ಶಂತನುವಿನಿಂದ ವಿಚ್ಛೇದತಳಾಗಿ ಅತನನ್ನು ತಾಯಿ ಗಂಗಾ  ಮಾತೆ ತನ್ನೊಂದಿಗೆ ಒಯ್ಯುತ್ತಾಳೆ.  ನಂತರದಲ್ಲಿ ಆತನನ್ನು ಪರಶುರಾಮನಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಜನೆಗೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಆಕೆ ಶಂತನುವಿನಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟನಂತರ ಭೀಷ್ಮನಿಗೆ ತಂದೆಯ ಮುಖ ಕಾಣುವ ಸೌಭಾಗ್ಯಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ.  ಪರಶುರಾಮರಿಂದಲೂ ಬೃಹಸ್ಪತಿಯಿಂದಲೂ ವಿದ್ಯಾ ಪಾರಂಗತನಾಗಿ ಪ್ರಾಯ ಪ್ರಬುದ್ಧನಾಗಿ ಹಸ್ತಿನಾವತಿಗೆ ಬರುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ  ಮಾತಾ ಪಿತರು ವಿಚ್ಛೇದಗೊಳಕ್ಕಾದರು ಎಂಬ ವಿಷಾದ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ತೆಂದೆಗಾಗಿ ಏನಾದರೂ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬ ತುಡಿತ ಹಸ್ತಿನಾವತಿಗೆ ಬರುವಾಗಲೇ ಕಾಡುತ್ತಿರುತತದೆ.  ದೇವವ್ರತನಾಗಿ ಅರ್ಥ ಹೇಳುವಾಗ ಇದನ್ನು ಮನಮುಟ್ಟುವಂತೆ ಕೆಲವರು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಎದುರಾಗುವ ಸಂದರ್ಭಕ್ಕೆ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನನ್ನು ಮೊದಲೇ ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸುವ ಬಗೆಯದು. ಚೌಷಷ್ಟಿ ವಿದ್ಯೆಯೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕಲಿತು ಬಂದ ದೇವವ್ರತನಿಗೆ ವಿದ್ಯೆ ಎಂಬುದು ತ್ಯಾಗವನ್ನೇ ಕಲಿಸುತ್ತದೆ. ಸಂಪೂರ್ಣವಾದ ವಿದ್ಯೆ ಎಂದರೆ ನಾನು ಎಂಬ ಅಹಂ ನ್ನು ಬಿಡುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ ವಿದ್ಯೆ ತ್ಯಾಗವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ದೇವವೃತನ ಈ ಯೋಚನೆ ನಿರ್ಧಾರಗಳು ಪಾತ್ರ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದ ಜತೆಗೆ ಆ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ನಡೆ ಹೇಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಮುಂದಾಗಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಕೇಳಿದ ಮಂತ್ರಿ ಸುನೀತಿಯ ಕರೆದು ಭೂ |

ಪಾಲನೆಲ್ಲಿಗೆ ಪೋದನು ||

ಓಲಗಕೀದಿನ ಬರಲಿಲ್ಲವ್ಯಾತಕೆ |

ಪೇಳೆನಲಿಂತೆಂದನು |

ತೆರಳಿದ ಯಮುನೆಯ ತಡಿಯಿಂದ ಬಂದಂತಃ |

ಪುರದೊಳು ಮಲಗಿರುವ ||

ತೆರಳಲ್ಲಿಗೆನಲಾಗಲೈತಂದು ಪರಿಕಿಸೆ |

ಧರಣಿಪನಿರೆ ಮಂಚದಿ

ರಾಜ್ಯಾಡಳಿತದಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿ ದೂರವೇ ಉಳಿದ ತಂದೆ ಶಂತನುವಿನ ದುಃಖದ ಮೂಲ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ ದೇವವೃತ. ಅಷ್ಟಸೌಭಾಗ್ಯಗಳು ಎಲ್ಲವೂ ಇದ್ದರೂ ಸ್ತ್ರೀ ಸೌಭಾಗ್ಯದಿಂದ ವಂಚಿತನಾದ ತಂದೆ ಶಂತನುವಿನ ವಿರಕ್ತಿಯ ಮೂಲ ಇದೇ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ.    ದಾಶರಾಜನ ಮಗಳು ಮತ್ಸ್ಯಗಂಧಿ, ಸತ್ಯವತಿಯಲ್ಲಿ ಮಹಾರಾಜ ಶಂತನು ಅನುರಕ್ತನಾಗಿ ಅದು ಫಲಿಸದೆ ವಿರಾಗಿಯಾಗಿ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ಸೇರಿರುತ್ತಾನೆ. ತಂದೆಯ ಬಯಕೆಯನ್ನು ಈಡೇರಿಸುವಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾಸಂಪನ್ನತೆಯನ್ನೇ ದೇವವ್ರತ ಮೆರೆಯುತ್ತಾನೆ.  ತಂದೆಯ ಮಾತಿಗೆ ತಾಯಿಶಿರವನ್ನು ಧರೆಗುರುಳಿಸಿದ ಪರಶುರಾಮನನ್ನೇ ಗುರುವಾಗಿ ಪಡೆದವನಲ್ಲವೇ?

ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಯೊಂದರಲ್ಲಿ  ಹಿರಿಯ  ಅರ್ಥ ಧಾರಿ ಶೇಣಿ ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ ಭಟ್ಟರ ಶಂತನುವಿನ ಪಾತ್ರ ಪೋಷಣೆ ತೊಡಗುವುದು ಹೀಗೆ.   ಗಾಲವರ ಅಪೇಕ್ಷೆಯಂತೆ ತಮಾಲಕೇತುವನ್ನು ಕೊಂದು ಶಂತನು ಪುನಃ ತನ್ನ ಅರಮನೆ ಕಡೆಗೆ ಬರುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯ ರಮಣಿಯತೆಯನ್ನು ಸವಿಯುತ್ತಾ ಗಂಗಾ ನದೀತೀರದಲ್ಲೇ ಬರುತ್ತಿರುವಾಗ ಹಿಂದಿನ ಗಂಗೆಯೊಂದಿಗೆ ಬೆಸೆದ ಬಾಂಧವ್ಯದ ಮಧುರ ಸ್ಮೃತಿಯ  ಸಿಂಚನವಾಗುತ್ತದೆ. ಬರುತ್ತಾ ಗಂಗಾ ಯಮುನ ಸಂಗಮ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಯಮುನೆಯ ಸಂಗಮ ಕಂಡವನು ಭಾವನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಚಿಂತಿಸ ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲೇ ಗಂಗೆಯ ವಿಯೋಗದ ವೇದನೆಯ ನೆನಪನ್ನು  ಗಂಗಾನದಿಯ ತೀರ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿರುತ್ತದೆ. ಯಮುನೆಯ ಸಂಗ ಕಂಡಾಗ ಇನ್ನೂ ಯಮುನೆಯ ಸಂಗಮವಾದರೇನೆ ಗಂಗೆ ಪರಿಪೂರ್ಣಳಾಗುವಳೋ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗಂಗೆ ಯಮುನೆಯ ಸಂಗಮದಲ್ಲೇ ಭಾಗೀರಥಿ ಪರಿಪೂರ್ಣಳಾಗುವುದು. ಇದೊಂದು ರೀತಿ ಮುಂದಿನ ಘಟನೆಗೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ತಳಹದಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವ ರೀತಿ. ಗಂಗೆ ಶಂತನುವಿನ ಬದುಕಲ್ಲಿ ಸಂಗಮಿಸಿ ಹರಿದು ಹೋಗಿರುತ್ತಾಳೆ. ಆ ಗಂಗೆ ಪರಿಪೂರ್ಣಳಾಗಬೇಕಾದರೆ ಇನ್ನು ಹರಿಯಬೇಕಾದ ಯಮುನೆ ಯಾರಾಗಿರಬಹುದು?

ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಅಭಿಮುಖವಾಗಿ ಸಾಗುವಾಗ ನೆರಳು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದಂತೆ  ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಹೆಂಡತಿಯಾದವಳು ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೇ ಹಿಂದೆ ನೆರಳಾಗಿ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಬದುಕಿನ ಮಧ್ಯದ ಯೌವನದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯ ನಡು ನೆತ್ತಿಗೆ ಬಂದಾಗ ಅದೇ ನೆರಳು ತನ್ನೊಳಗೆ ಐಕ್ಯವಾದಂತೆ ಹೆಂಡತಿ ತನ್ನೊಳಗೆ ಐಕ್ಯಳಾಗಿಬಿಡುತ್ತಾಳೆ. ನಂತರ ಬದುಕಿನ ಮುಸ್ಸಂಜೆಯಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯ ಹಿಂದೆ ಸರಿದಾಗ ಅದೇ ನೆರಳು ನೆಮ್ಮ ಮುಂದೆ ಚಲಿಸಿದರೆ ಅದೇ ನೆರಳನ್ನು ನಾವು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತೇವೆ. ಅಂದರೆ ಬದುಕಿನ ಈಸಂಜೆಯಲ್ಲಿ ಹಿಂಬಾಲಿಸಬೇಕಾದ ಒಂದು ನೆರಳಿನ ಅವಶ್ಯಕತೆಯಿದೆ ಎಂದಾಯಿತಲ್ಲ.

ದಾಶರಾಜ ತನ್ನ ಮಗಳನ್ನು ಶಂತನುವಿಗೆ ಕೊಡುವುದಕ್ಕೆ ಆತಂಕವನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ. ಸತ್ಯವತೀ ಶಂತನುವಿನ ಮಹಾರಾಣಿಯಾದರೂ ಆಕೆಯ ಮಕ್ಕಳು,  ತಂದೆಯ ನಂತರ ದೇವವೃತನಿರುತ್ತಾ ಪಟ್ಟವನ್ನೇರುವ ಹಾಗಿಲ್ಲ. ಒಂದುವೇಳೆ ಶಂತನು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಪಟ್ಟವನ್ನೇರಿಸಿದರೂ ದೇವವ್ರತ ಇರುತ್ತಾ ಅದು ಅವರಿಗೆ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಉಳಿಯಲಾರದು ಎಂಬ ಆತಂಕ.

ಭಾಮಿನಿ

ಭರತಕುಲದರಸುಗಳು ಧರ್ಮವ |

ತೊರೆದು ಪೋಗುವರಲ್ಲವೆಂದಿಗು |

ಸುರರು ಮುನಿಗಳು ಸಿದ್ಧಸಾಧ್ಯರು ಕೇಳಲೀಕ್ಷಣದಿ ||

ಒರೆವೆನೆನ್ನಯ ಶಪಥ ಲಾಲಿಸು |

ಪರಮ ಸಿಂಹಾಸನವನೇರುತ |

ಧರೆಯ ಪಾಲಿಪನಲ್ಲ ತಪ್ಪಲು ಶಂತಸುತನಲ್ಲ||

ದಾಶರಾಜನ ಆತಂಕದಿಂದ ವಿಚಲಿತನಾಗದೇ ದೇವವೃತ ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ತ್ಯಾಗವೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಸಿಂಹಾಸನವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ  ತನ್ನ ಮಕ್ಕಳು ಪಟ್ಟವನ್ನು ಏರುವುದು ಅಸಂಭವವಾಗಬೇಕೆಂಬ ನಿಶ್ಚಯದಿಂದ ತಾನು ಅಜನ್ಮ ಅಖಂಡ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಯಾಗಿ ಉಳಿಯುವ ಭೀಷ್ಮ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನುಗೈದು ಭೀಷ್ಮ ಎಂದು ಕರೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಆದರಾಲಿಸು ಶಪಥ ಇನ್ನೊಂದಿದೆ |

ಖೇದಪಡದಿರು ನಿನ್ನ ಮನಸಿಗೆ | ಮೋದದಿಂದಲೆ ಪೇಳ್ವೆನು ||

ಸುರರು ಸಿದ್ಧರು ಸಾಧ್ಯಗಂಧರ್ವರು |

ಗರುಡಪನ್ನಗರೆಲ್ಲ ಕೇಳ್ವುದು | ಒರೆವೆನೆನ್ನಯ ಶಪಥವ ||

ಸುತವಿಹೀನಗೆ ಗತಿಯಿಲ್ಲವೆಂಬುವ |

ಶ್ರುತಿಯು ಜನಕನ ಕಾರ್ಯಕೋಸುಗ | ಗತಿಯ ಪಡೆದಪೆ ಮುಂದಕೆ ||

ಇಂದಿನಾರಭ್ಯ ಮರಣ ಪರ್ಯಂತರ |

ವೊಂದೆ ಮನದೊಳು ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯವು | ಇಂದುಮುಖಿಯರ ಪೊಂದೆನು  ||

ಪುತ್ರನ ಪಿತೃಭಕ್ತಿಗೆ ಪ್ರತಿಫಲವೆಂಬಂತೆ ಶಂತನು ಇಚ್ಛಾಮರಣಿಯಾಗುವಂತೆ ವರವನ್ನು ಅನುಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಾನು ಇಚ್ಚಿಸಿದಾಗ ತನ್ನ ಬದುಕನ್ನು ಕೊನೆಗೊಳಿಸುವಂತಹ ವರ. ಬದುಕೇ ಅಲ್ಲದ ಏಕಾಂಗಿ ಬದುಕದು. ಅದನ್ನು ಅಂದೇ ಕೊನೆಗೊಳಿಸುವಂತೆ ಭೀಷ್ಮ ಬಯಸಬಹುದಿತ್ತು. ಆದರೂ ಬಯಸಲಿಲ್ಲ. ವಿಪರ್ಯಾಸವೆಂದರೆ ಅದೆಷ್ಟೋ ತಲೆಮಾರುಗಳನ್ನು ಹಸ್ತಿನಾವತಿಯಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಮತ್ತೂ ಬದುಕುಳಿಯುತ್ತಾನೆ ಭೀಷ್ಮ.  ಪ್ರಶ್ನಾತೀತವಾದ ಭೀಷ್ಮನ ನಿಷ್ಠೆ, ಪ್ರಶ್ನಾತೀತವಾದ ಅಖಂಡ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿತ್ವ  ಆದರೂ ಬದುಕಿನ ಅಂತ್ಯದವರೆಗೂ  ಆತನಿಗೆ ಅದುವೇ ಪ್ರಶ್ನೆಯಾಗಿ ಕಾಡಿದ್ದು ಸುಳ್ಲಲ್ಲ.