ನಾನು ಮತ್ತು ಯಕ್ಷಗಾನ

"ನಾನು ಮತ್ತು ಯಕ್ಷಗಾನ"
ಹೀಗೆ ಹೇಳುವ ಅರ್ಹತೆಯೇ ನನಗಿದೆಯೋ ಎಂಬ ಅನುಮಾನ.ಶೇಣಿಯಂಥ ಮಹಾ ಕಲಾವಿದರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ನಾನು ಹೇಳಬಹುದೇ?ಇಂದಿನ ಕಲೆಯ ಸ್ಥಿತಿಗತಿಗಳನ್ನು ನೋಡುವಾಗ ಹೀಗೆ ಹೇಳುವ ಅನಿವಾರ್ಯತೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಯಕ್ಷಗಾನ ಪ್ರೇಮಿಗೆ ಬಂದುಬಿಡಬಹುದು.

೧೦-೧೨ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಇದ್ದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಈಗ ಇಲ್ಲ . ನಮ್ಮೂರಲ್ಲಿ ಹಲವು ಮೇಳಗಳು ವಿಜ್ರ೦ಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಕಾಲವದು. ಉದಯವಾಣಿ ಪತ್ರಿಕೆಯ ಕೊನೆಯ ಪುಟದ ಒಂದು ಸಾಲು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮೇಳಗಳ ಅಂದಿನ ಆಟದ ಮಾಹಿತಿ ಇರುತ್ತಿತ್ತು. ನಮ್ಮೂರಿನ ಆಟಕ್ಕೆ ಕ್ಷಣ ಗಣನೆಯನ್ನು ನಾವು ಆವಾಗ ಲೆಕ್ಕ ಹಾಕುತ್ತಿದ್ದೆವು. ಎಲ್ಲ ಗತಕಾಲದ ನೆನಪುಗಳಂತೆ ನಿರಾಶೆಯಿಂದ ಹೇಳಬೇಕಷ್ಟೆ. ಊರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೆಂಗಳೂರಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ ಪರಿಣಾಮವೋ ಬದುಕು ಯಾ೦ತ್ರಿಕವಾಗಿ ಬದಲಾದ ಪರಿಣಾಮವೋ ಅಂತು ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವ ಅನಿವಾರ್ಯತೆ ಬಂದುಬಿಟ್ಟಿದೆ.ಬೆರಳೆಣಿಕೆಯ ಮೇಳಗಳು, ಕಲಾವಿದರು, ಅವುಗಳ ಸ್ಥಿತಿಗತಿಗಳು ಸಂಕ್ರಮಣ ಕಾಲಕ್ಕೆ ನಾವೇ ಪ್ರೆಕ್ಷಕರಾಗುವ ಅಸಹನೀಯ ಪರಿಸ್ತಿತಿ.

ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಬದಿಗಿಟ್ಟು ಯಕ್ಷಗಾನ ನನಗೆ ಏಕೆ ಹಿತವಾಗಿದೆ.ಮೈಮನಗಳಲ್ಲಿ ರೋಮಾಂಚನ ತರುವ ಈ ಕಲೆಯ ಆಕರ್ಷಣೆ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಇನ್ನೂ ಉಳಿದು ಕೊಂಡಿದೆ. ಎಲ್ಲವೂ ವಿಸ್ಮಯ. ಮನಸ್ಸನ್ನು ಮುದಗೊಳಿಸುವ ಹಲವು ಕಲೆಗಳು ಜನಜನಿತವಾಗಿರಬಹುದು ಅದರೂ ಯಕ್ಷಗಾನ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಮೀರಿ ನಿಲ್ಲುವ ಅದರ ಸೆಳೆತ, ಇಂದಿನ ಯಾ೦ತ್ರಿಕ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ದುಃಖ ದುಮ್ಮಾನಗಳನ್ನು ದೂರಿಕರಿಸುವ ಅದರ ಗುಣ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಹಲವುಸಲ ಚಿಂತನೆಯನ್ನು ತೊಡಗುವಂತೆ ಮಾಡಿದೆ .

ಬಾಲ್ಯದ ಅಧಿಕ ದಿನಗಳು ಮಂಗಳೊರು ಪರಿಸರದಲ್ಲೇ ಕಳೆದುದರಿಂದಲೋ ಏನೋ ಅಧಿಕವಾಗಿ ಕಟೀಲು ಮೇಳದ ಆಟಗಳನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಹಲವು ಕಾರಣಗಳಿದ್ದುವು. ಆಗಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯವಸಾಯಿ ಟೆಂಟು ಮೇಳಗಳ ಆಟ ನೋಡುವುದು ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಕಷ್ಟಸಾಧ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಕಟೀಲು ಮೇಳದ ಆಟಗಳು ಬಯಲಾಟಗಳೇ ಆಗಿರುತ್ತಿದ್ದುದರಿಂದ ಸುಲಭದಲ್ಲೇ ನೋಡುವುದು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಬಲಿಪ್ಪ ನಾರಾಯಣ ಭಾಗವತರು ನಮ್ಮ ಮನೆಗೆ ಪರಿಚಿತ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿರುವುದರಿಂದಲೂ ಕಟೀಲು ಮೇಳ ಇಷ್ಟವಾಗಿತ್ತು. ಪೌರಾಣಿಕ ಚಿತ್ರಣಗಳು ಬಾಲ್ಯದ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅಚ್ಚಳಿಯದ ಮುದ್ರೆಗಳನ್ನೋತ್ತುತ್ತಿದ್ದವು. ಶುಂಭ ನಿಶು೦ಭ ಚಂಡ ಮುಂಡ ವೇಷಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಭಯದಿಂದ ವೇದಿಕೆ ಸಮೀಪದಿಂದ ದೂರ ಓಡಿ ಹೋದದ್ದಿದೆ. ದೇವಿ ದುಷ್ಟ ಸಂಹಾರ ಮಾಡುವಾಗ ಸಂಭ್ರಮಾಶ್ಚರ್ಯದಿಂದ ನೋಡಿದ್ದೇನೆ. ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಓದಿದಾಗ ಕೇಳಿದಾಗ ಈ ಯಕ್ಷಗಾನ ವೇಷಗಳೇ ಕಣ್ಣ ಮುಂದೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದವು.ಮಹಾವಿಷ್ಣುವಿನ ಪಾತ್ರಗಳಿರುವ ಯಕ್ಷಗಾನ ತುಂಬ ಕುಶಿಯಾಗುತ್ತಿದ್ದವು. ಹಲವು ಸಲ ಚೌಕಿಗೆ ಹೋಗಿ ನೋಡಿದ್ದಿದೆ ವಿಷ್ಣುವಿನ ವೇಷ ಇದೆಯೋ ಇಲ್ಲವೊ ಎಂದು. ಮೊದಲೇ ವಿಷ್ಣುವಿನ ವೇಷ ರಂಗಸ್ಥಳದ ಹಿಂದೆ ಬಂದು ನಿಂತಿದ್ದರೆ ಏನೋ ಒಂದು ಅವ್ಯಕ್ತ ಸಂಭ್ರಮದಿಂದ ಪ್ರವೇಶಕ್ಕೆ ಕಾಯುತ್ತ ಕುಳಿತಿರುತ್ತಿದ್ದೆವು. ಆ ಬಾಲಿಶ ಮನಸ್ಸಿನ ಕಲ್ಪನೆಗಳು ಈಗ ಕಿರುನಗುವನ್ನು ತರುತ್ತದೆ.

ಬಾಲ್ಯ ಕಳೆದು ಬೆಳೆದು ಬಂದ ಹಾಗೆ ಲೋಕ ಪರಿಸರ ಜ್ಞಾನ ಬೆಳೆದ ಹಾಗೆ ಪಕ್ವತೆಗನುಸಾರ ಅಭಿರುಚಿ ಬೆಳೆದು ಬಂತು. ವ್ಯವಸಾಯಿ ಮೇಳಗಳ ಆಟಗಳನ್ನೂ ನೋಡುವ ಹಾಗಾಯಿತು. ವ್ಯವಸಾಯಿ ಮೇಳಗಳ ಅಚ್ಚುಕಟ್ಟು, ನಿಖರತೆ ಸೋಜಿಗವಾಗಿತ್ತು. ನಾನು ಮೊದಲಾಗಿ ಕರ್ನಾಟಕ ಮೇಳದ "ಸೋರ್ಕುದ ಸಿರಿಗಿಂಡೆ" ಎಂಬ ತುಳು ಪ್ರಸಂಗ ಸುಮಾರು ೧೯೭೫ರಲ್ಲಿ ನೋಡಿದ್ದು. ಅದು ತುಳು ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನ ಎಂದಾಗ ಯಾಕೋ ಅದ್ಭುತ ಅನಿಸಿತ್ತು. "ಕಾಂತು ಕಬೇದಿ" ಎಂಬ ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರಸಂಗವನ್ನೂ ಅದೇ ವರ್ಷ ನೋಡಿದ ನೆನಪೂ . ಎರರಡೂ ಆಗಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅದ್ಭುತ ಅನ್ನಿಸಿತ್ತು. ಕುಂಡಾವು ಮೇಳದ ಆಟಗಳು ಕೆಲವು ನೋಡಿದ್ದೇ. ಯಕ್ಷಗಾನದ ಅದ್ಭುತ ಪುಂಡು ವೇಷಧಾರಿ ಕ್ರಿಶ್ಚನ್ ಬಾಬು ವೇಷ ನೋಡಿದ್ದು ಆವಾಗಲೇ. ಈ ವೇಷಧಾರಿಯ ವೇಷಗಳು ಎಂದಿಗೂ ಚಿರಸ್ಮರಣೀಯ. ಅಂತಹ ಯುವ ಪ್ರತಿಭಾವಂತ ಕಣ್ಮರೆಯಾದದ್ದು ನಂಬಲಾಗದ ಸತ್ಯವಾಗಿತ್ತು.

ಹೀಗೆ ನನ್ನ ೧೩-೧೪ ನೆ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಸ್ಥಳ ಮೇಳದ ಆಟ ನೋಡುವ ಭಾಗ್ಯ.. ಮೊದಲಾಗಿ ಕುಮಾರ ವಿಜಯ ಪ್ರಸಂಗ, ಅಂತರದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಮಹಾಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಇದು ನನ್ನಲ್ಲಿ ತುಂಬ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿತು .ಕಡತೋಕ ಮಂಜುನಾಥ ಭಾಗವತ ,ಚಿಪ್ಪಾರು ಕೃಷ್ಣಯ್ಯ ಬಲ್ಲಾಳ್, ಗೋವಿಂದ ಭಟ್, ಕುಂಬ್ಳೆ ಸುಂದರ್ ರಾವ್, ಪಾತಾಳ ವೆಂಕಟರಮಣ ಭಟ್, ವಿಟ್ಲ ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ ಜೋಷಿ, ಪುತ್ತೂರು ನಾರಯಣ ಹೆಗಡೆ ಮುಂತಾದವರ ವೇಷಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸುವ ಹಂತಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದೆ. ಕುಂಬ್ಳೆ ಪಾತಾಳರ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ ಮೇನಕೆ ಗೋವಿಂದ ಭಟ್ ಇವರ ರಾಜ ಕೌಶಿಕ ಹಾಗು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ ಪಾತ್ರಗಳು ಬಹುಶ ಇನ್ನು ಅಂತಹುದು ನೋಡುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲವೇನೋ.

ಶೇಣಿ ಗೋಪಾಲ ಕೃಷ್ಣ ಭಟ್, ಶಂಕರ ನಾರಾಯಣ ಸಾಮಗ ರಾಮದಾಸ ಸಾಮಗರ ವೇಷಗಳನ್ನು ನೋಡಲು ಶುರು ಮಾಡಿದಮೇಲೆ ಯಕ್ಷಗಾನ ನಿಜ ಸತ್ವ ಏನು ಎಂದು ಅರಿವಿಗೆ ಬಂದದ್ದು. ಮಾತಿನಿಂದಲೇ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಿ ಹಿಡಿದಿಡಬಲ್ಲ ಇವರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳು, ಯಕ್ಷಗಾನದ, ಇಲ್ಲವೇ ಪೌರಾಣಿಕ ಪಾತ್ರಗಳ ಅನ್ವರ್ಥತೆಯನ್ನು ಇವರ ಪಾತ್ರ ನಿರ್ವಹಣೆ ಸಾರಿದಾಗ ಯಕ್ಷಗಾನವೆ ಸರ್ವಸ್ವ ಅನ್ನಿಸಿತು. ಯಕ್ಷಗಾನದಿಂದ ಜನರಲ್ಲಿ ಪೌರಾಣಿಕ ಪ್ರಜ್ಞೆ, ಸುಸಂಸ್ಕೃತ ನಡವಳಿಕೆ ಮುಂತಾದುವುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳುವಳಿಕೆಯನ್ನು ಜಾಗ್ರತಗೊಳಿಸುವಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ವಾಗ್ಮಿಗಳ ಕೊಡುಗೆ ಅಪಾರ. ಶೇಣಿ ಸಾಮಗರ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಮನನ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಮೊದಮೊದಲು ತುಂಬ ಶ್ರಮ ಪಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ.ತೆರೆದಿಟ್ಟ ಗ್ರಂಥದಂತೆ ಇನ್ನೆಂದೂ ದಾಖಲೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಗದ ಇವರುಗಳ ಅರ್ಥ ಮಾಲಿಕೆಗಳು ಕೇವಲ ಮನದಾಳದ ಶರಧಿಯಲ್ಲಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಬಾರದ ಮುತ್ತುಗಳಾಗಿ ಹೋಗಿವೆ. ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆ ವಿಶಿಷ್ಟ ಕಲೆ. ಬಹುಶ ತೆಂಕು ತಿಟ್ಟು ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಅದು ಅಧಿಕವಾಗಿ ಒಲಿದಿದೆ.ಹಲವು ವಾಗ್ಗೇಯಕಾರರ ಸೇವೆ ಇಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಾಗಿ ಪೌರಾಣಿಕ ಘಟನೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ತೀರ ಪಾಮರ, ಅವಿದ್ಯಾವಂತ ಕೂಡ ಪಾಂಡಿತ್ಯ ಪೂರ್ಣ ಚರ್ಚೆ ಮಾಡಬಲ್ಲ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಒಲಿದಿದೆ. ಇದು ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಲಾಸಕ್ತನಿಗೆ ದೊರಕಿದ ಒಂದು ಉಚಿತ ಕೊಡುಗೆ. ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯ ರುಚಿ ಯಾವಾಗ ಹಿಡಿಸಿಕೊಂಡೆನೋ ಅಲ್ಲಿಂದ ತೊಡಗಿತು ತಾಳ ಮದ್ದಳೆಯ ಹವ್ಯಾಸ. ಕೇವಲ ಹಾಡು ಮಾತಿನಿಂದ ಜನರನ್ನು ಹಿಡಿದಿಡಬಲ್ಲ ಕಲೆ ಬಹುಶ ಬೇರೆ ಎಲ್ಲೂ ಈ ರೀತಿ ಸಿಗದು. ಕಣ್ಣು ಕಾಣದ ಕುರುಡನೂ ಯಕ್ಷಗಾವನ್ನೂ ಜ್ನಾನಾರ್ಜನೆಯನ್ನೂ ಮಾಡುವಂತಹ ಈ ಕಲೆಯ ವೈಶಾಲ್ಯ ಬಹುಶ ಬೇರೆ ಯಾವ ಕಲೆಗೂ ಸಿದ್ದಿಸಿಲ್ಲವೆಂದು ಹಲವು ಸಲ ಅನ್ನಿಸಿದ್ದಿದೆ. ಹಲವು ತಾಳ ಮದ್ದಲೆ ಕೂಟ ಕಂಡಿದ್ದೇನೆ. ಹೆಸರಾಂತ ಕಲಾವಿದರ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಸವಿದಿದ್ದೇನೆ. ಬಲಿಪ್ಪರ ಭಾಗವತಿಕೆಯ ತಾಳಮದ್ದಲೆ ಎಂದರೆ ತುಂಬ ಉತ್ಸುಕನಾಗುತ್ತಿದ್ದೆ.


ಯಕ್ಷಗಾನ ಇಂದು ಹಾಸ್ಯ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಬದಲಾವಣೆ ಕಂಡಿದೆ. ಒಂದು ಮೇಳದಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರಿಗಿಂತಲೂ ಅಧಿಕ ಹಾಸ್ಯಗಾರರು ಅಥವಾ ಸಾಮನ್ಯ ಕಲಾವಿದನೂ ಹಾಸ್ಯಗಾರನಾಗಿ ಕಾಣುವ ಬಯಕೆ, ಅಧಿಕ ಪ್ರಸಂಗವಾಗುವ ಹಾಸ್ಯ ಪ್ರಸಂಗಗಳು, ಯಕ್ಷಗಾನ ಮೂಲ ಸತ್ವವನ್ನು ಮರೆತ ಹಾಸ್ಯಗಳು ಹಲವು ಕಾರಣಗಳು ನಾನು ಹಲವು ಆಟಗಳನ್ನು ನೋಡುವಲ್ಲಿ ನಿರುತ್ಸಾಹವನ್ನು ತರಿಸಿದೆ. ಮೊದಲಿನ ಹಾಸ್ಯ ಇಂದು ಮೆಲುಕು ಹಾಕಿದರೂ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಕಿರುನಗುವನ್ನು ತರಿಸುತ್ತದೆ.

ವಿಟ್ಲ ಜೋಷಿ ,ಪೆರುವೊಡಿಯ ನಾರಯಣ ಭಟ್, ನಾನು ಮೆಚ್ಚಿದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಹಾಸ್ಯಗಾರರು. ಅದರೂ ಇನ್ನಿತರ ಕೆಲವರ ಹಾಸ್ಯ ಪ್ರತಿಭೆಗೆ ಮಾರುಹೊದದ್ದಿದೆ. ಹಲವು ಬಗೆಯ ಹಾಸ್ಯ ವೈವಿಧ್ಯಗಳನ್ನೂ ಕಂಡಿದ್ದೇನೆ. ವಿಟ್ಲ ಜೋಷಿಯವರ ಹಾಸ್ಯ ಎಷ್ಟು ಸಮಯ ಕಳೆದರೂ ಅದು ನವ್ಯತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ತಾನು ನಗದೇ ಗಂಭೀರವಾಗಿದ್ದುಕೊಂಡು ನೆರೆದ ಸಭೆ ಎದ್ದು ಬಿದ್ದು ನಗಿಸುವ ರೀತಿ, ಹೀಗಿದ್ದರೂ ತಾನು ಮಾತ್ರ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನ ಹಾಗೆ ನಿಲ್ಲುವ ಪರಿ ಅದೆಂತಹ ಗಂಭೀರ ಹಾಸ್ಯ!!! ಅದೇ ರೀತಿ ಅದ್ಭುತ ಅಭಿನಯದಿಂದ ನಗೆ ಹೊನಲನ್ನು ಸದಾ ಜೀವಂತ ಇಡುವ ಪೆರುವೊಡಿಯವರ ಹಾಸ್ಯ. ಅಂತಹ ಹಾಸ್ಯಗಳನ್ನು ಸವಿಯುವಲ್ಲಿ ಇಂದಿನ ಜನಾಂಗ ವಂಚಿತವಾಗಿದೆ ಎಂದೆ ನನ್ನ ನಂಬಿಕೆ. ಹಲವು ವಿಧದ ಹಾಸ್ಯ ಪ್ರತಿಭೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ ಕಲಾವಿದರ ಶೈಲಿಯಾಗಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಲಿ ಇಂದಿನ ಕಲಾವಿದರಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ನಶಿಸಿ ಹೋಗಿದೆಯೆಂದೆ ನನ್ನ ಭಾವನೆ . ಸ್ವಂತಿಕೆಯಿಲ್ಲದ ಯಾವುದೊ ಸವುಕಲು ನಕಲು ಹಾಸ್ಯಗಳು, ಕೇವಲ ಜನಾಕರ್ಷಣೆ ಗಳಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಸಭ್ಯತೆಯ ಎಲ್ಲೇ ಮೀರಿದ ಹಾಸ್ಯಗಳು ಇಂದು ಜನಪ್ರಿಯವಾಗುವುದು ಬದಲಾದ ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಅಭಿರುಚಿಯೇ , ಇಲ್ಲ ಅಭಿರುಚಿಯ ಹಾದಿ ತಪ್ಪಿಸುವಿಕೆಯೇ? ಸಭ್ಯ ಹಾಸ್ಯ ಮರೆಯಾದ ಬಗೆ ಮಾತ್ರ ತುಂಬ ವಿಚಿತ್ರ ಅನ್ನಿಸುತ್ತದೆ. ಹಾಸ್ಯ ಎಂದಾಕ್ಷಣ ಮಿಜಾರು ಅಣ್ಣಪ್ಪ ಇವರ ಹಾಸ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳದಿರುವುದು ಹೇಗೆ ಸಾಧ್ಯ? ಮಿಜಾರು ಹಾಸ್ಯ ಎಂದರೆ ಅನುಭವದ ಮೂಸೆಯಲ್ಲಿ ಹೊರಬಂದ ಹಾಸ್ಯಗಳು. ತೀರ ಸರಳವಾದ ಗಂಭೀರ ತತ್ವಗಳನ್ನು ಸಾರುವ ಹಾಸ್ಯ. ಇವರ ಅನಿಮುತ್ತುಗಳ ಮಾತಿನ ಹಾಸ್ಯ, ಕೆಲವು ಜನಪದ ಗಾದೆಗಳು ಇವರದ್ದೇ ಸ್ವಂತ ರಚನೆಯೋ ಎಂದು ಅನುಮಾನಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಒಂದು ರೀತಿಯ ದಯನೀಯ ಸ್ವಭಾವದ ಹಾಸ್ಯ ನಾನು ತುಂಬ ಮೆಚ್ಚಿಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ. ಕರುಣಾಜನಕ ಸನ್ನಿವೇಶವನ್ನು ಇನೂ ಮಾರ್ಮಿಕವಾಗಿ ಮಾಡುವಂತೆ ಇವರ ವಿಡಂಬನೆಯ ಹಾಸ್ಯಕ್ಕೆ ಹಲವುಸಲ ಮಾರು ಹೋಗಿದ್ದೇನೆ. ಇಂತಹ ಹಾಸ್ಯಗಳ ಮುಂದುವರಿಕೆ ಅಥವಾ ಸರಿಯಾದ ಅನುಕರಣೆ ಇಂದು ಕಾಣುವುದೇ ದುಃಸ್ಸಾಧ್ಯ. ಆದರೆ ಇಂದು ಹಾಸ್ಯ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನಿಂದ ಕರತಾಡನ ಗಿಟ್ಟಿಸುವ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಮಾತ್ರವೇ ಹೊಂದಿದೆ. ಅನನ್ಯ ಪ್ರತಿಭೆಗಳಿದ್ದರೂ ಅವಕಾಶ ಇಲ್ಲದೆಯೋ ಸ್ವಂತಿಕೆಯನ್ನು ತೋರ್ಸಿವಲ್ಲಿ ವಿಫಲವಾಗಿಯೋ ಅಂತು ಹಾಸ್ಯ ಕೇವಲ ನಗುವುದಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಾಗಿದೆ.

ಹೀಗೆ ಯಕ್ಷಗಾನ ನನ್ನ ಬದುಕಿನ ಹಲವು ರಸ ನಿಮಿಷಗಳಿಗೆ ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿ ಈಗ ಮಾನಸಿಕವಾಗಿಯೂ ಉತ್ತ್ತಮ ಚಿಂತನೆಗಳಿಗೆ ಪೂರಕವಾಗಿ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ ಅಂತಾಳೆ ನನ್ನ ಭಾವನೆ. ಮನರಂಜನೆಗೋ ಕಾಲಕ್ಷೇಪಕ್ಕೋ ಹಲವು ದಾರಿಗಳಿದ್ದರೂ ಯಕ್ಷಗಾನದಂತೆ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಮುದವನ್ನು ಕೊಡುವ ಸಾಧನ ಬೇರಿಲ್ಲ. ಈ ಕಲೆಯ ಯಾವುದಾದರೂ ಒಂದು ಅಂಗವಾಗಿದ್ದರೆ ಒಳ್ಳೆಯದಲ್ಲವೇ? ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಚೆಂಡೆ ಮದ್ದಲೆ ವಾದನದ ಬಗ್ಗೆ ಅಭಿರುಚಿ ಇದ್ದರು ಕಲಿಯುವ ಅವಕಾಶ ಒದಗಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಇಂದು ಕೇವಲ ಕಲೆಯನ್ನು ಆಸ್ವಾದಿಸುವ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡೋಣ ಎಂದರೆ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಹಿತವಾಗುವ ಯಕ್ಷಗಾನ ಸಿಗುವುದೇ ದುಸ್ತರ. ಕಲಾವಿದ ಅನ್ನಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕಿಂತ ಉತ್ತಮ ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಅನ್ನಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಸೂಕ್ತ. ಈಗಿನ ಕಾಲಕ್ಕೇ ಅದು ಮತ್ತು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ.