ಗೀತೋಪದೇಶ ಯಕ್ಷಗಾನ ಹೀಗೊಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಭಾಗ – ೪

ವಿಶ್ವರೂಪ ದರ್ಶನ

“ಧೃತ ರಾಷ್ಟ್ರ ಹುಟ್ಟು ಕುರುಡ   ಜನ್ಮಾಂಧ. ಕೈಹಿಡಿದ ಸತಿ ಗಾಂಧಾರಿ ಕಣ್ಣಿದ್ದೂ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬಟ್ಟೆ ಕಟ್ಟಿ ಅಂಧಳಾಗಿ ಪತಿವೃತೆಯ ವೇಷತೊಡುತ್ತಾಳೆ. ಇದ್ದ ಕಣ್ಣನ್ನೂ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡ ಅವಳು ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಕುರುಡಿಯಾಗಿಬಿಡುತ್ತಾಳೆ. ದುರಂತ ಅಂದರೆ ಇದು. ಇವರಿಬ್ಬರೂ ಕುರುಡರಾದರೆ,  ಹುಟ್ಟಿದ ಮಕ್ಕಳು ಕೆಟ್ಟ ಕೌರವ ಸಂತಾನವಾಗದೇ ಬೇರೆ ಇನ್ನೇನಾಗಲು ಸಾಧ್ಯ?  ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ ಒಂದೋ ಅಪ್ಪ ಕಣ್ಣು ತೆರೆದಿರಬೇಕು ಇಲ್ಲಾ ಅಮ್ಮನ ಕಣ್ಣು ತೆರೆದಿರಬೇಕು ಇಬ್ಬರ ಕಣ್ಣು ಕಾಣುವ ಕೆಲಸ ಮಾಡದಿದ್ದಾಗ ಹುಟ್ಟಿದ ಮಕ್ಕಳು ಕೌರವ ಸಂತಾನದಂತೆ ಕೆಟ್ಟ ಮಕ್ಕಳೇ ಆಗಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಅಪ್ಪ ಅಮ್ಮನ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಮಹಾ ಭಾರತದ ಸಂದೇಶವಿದು.  ಕಣ್ಣಿದ್ದೂ ಕುರುಡಾದ ಗಾಂಧಾರಿ ಒಂದೆಡೆ  ಹೃದಯದಿಂದಲೂ ಮತಿಯಿಂದಲೂ ಕುರುಡನಾದ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ ಒಂದೆಡೆ.“

ಅಜ್ಞಾನದ ಅರಿವು ಉಂಟು ಅಂತ ಭಾಸವಾದಾಗ ಆ ಅಜ್ಞಾನವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಒಂದು ಉಪಾಧಿ ಅಂದರೆ ಮಾಧ್ಯಮವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ನಗರದಲ್ಲಿ ಇದ್ದಂತಹ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಪಾಠ ಹೇಳುವಾಗ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಿಂಹ ಅಂತ ಉಂಟು. ಸಿಂಹವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕೆ  ಹಾಗೆ ಸಿಂಹದ ಹತ್ತಿರ ಕೊಂಡು ಹೋಗುವುದು ಸಾಧ್ಯವೇ? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಿಂಹದ ಅರಿವನ್ನು ಉಂಟು ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಬೇರೆ ಮಾಧ್ಯಮವನ್ನು ಬಳಸಬೇಕಾಗ್ತದೆ.   ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಸಿಂಹದ ಬಳಿಗೆ ಹೋದರೆ ಹೋದವನು ಇರುವುದು ಇಲ್ಲ.,  ಹಾಗಾಗಿ ನೇರ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಮುಟ್ಟಿದವನು ಬ್ರಹ್ಮವೇ ಆಗ್ತಾನೆ. ಈ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ತೋರಿಸಿಕೊಡುವಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅರ್ಥವತ್ತಾದ ಮಾಧ್ಯಮ ಉಪಾಧಿ ಸೃಷ್ಟಿಸಬೇಕು. ಅದುವೇ ಕರ್ಮ. ಕರ್ಮ ಎಂದರೇನು ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಕರ್ಮ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ.  ಈ ಅಜ್ಞಾನ ಹುಟ್ಟುವುದನ್ನೇ “ಮಾಯೆ” ಎನ್ನಬೇಕು.

ಚಿತ್ರ ಕೃಪೆ : ಉಲ್ಲಾಸ್

ಮಾಯೆ ಎಂದರೆ ಏನು? ಬಹಳ ಸರಳವಾದ ಉದಾಹರಣೆ ಇಲ್ಲಿ ಬಳಸಿದ್ದಾರೆ. ಗಣಿತ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಶೂನ್ಯ ಜಾಗಕ್ಕೆ ಅಲ್ಲಿಯ ಮೌಲ್ಯ ತಿಳಿಯದೇ ಇದ್ದಾಗ ಒಂದು ಸಂಖ್ಯೆಯ ಬದಲು ಒಂದು ಅಕ್ಷರವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುವುದು. ಹಾಗೆ ಅ ಅಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಒಂದು ಕಲ್ಪನೆ, ಅದು ಮಾಯಾ ಅಂತ ಕಲ್ಪಿಸುವುದು. ಅದನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸದ ವಿನಹ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ರೂಪ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮಾಯೆ ಎಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅದು ಭಗವಂತನಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟಿತು ಎಂದು ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಕೇವಲ ಕಲ್ಪನೆ. ಯಾಕೆ? ಅದು ಉಂಟು ಅಂತ ಕಲ್ಪಿಸದೇ ಜ್ಞಾನದ ಹಾದಿ ಹುಡುಕುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.  ಇಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನ ಎಂಬುದು ಕೊನೆಯ ಹಂತ.  ಇಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯ ಹಂತವನ್ನು ಪ್ರಥಮ ಅಂತ ಅಂಗೀಕರಿಸಿದರೆ ಇದು ಸುಲಭ. “ ಅಹಂ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ಮಿ” ಅಂತ ಮೊದಲೇ ಹೊಳೆದರೆ ಮತ್ತೆ ಅದರ ಮಾಧ್ಯಮ ಸುಲಭದಲ್ಲಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ.

ಒಬ್ಬ ತಂದೆಗೆ ಮೂರು ಮಕ್ಕಳಿದ್ದರಂತೆ. ಮೂರು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಎಲ್ಲವನ್ನು  ಅವನು ಪಾಲು ವಿಂಗಡಿಸಿಟ್ಟ. ಹಿರಿಯ ಮಗನಿಗೆ ತನ್ನ ಅಸ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಧ ಪಾಲು ಇಟ್ಟ. ಎರಡನೆಯವನಿಗೆ ಅದರ ಅರ್ಧ, ಕೊನೆಯವನಿಗೆ ಕೊನೆಯ ಅರ್ಧ. ಅವನು ಬರೆದು ಇಟ್ಟದ್ದರಿಂದ ಅದು ಹಾಗೆ ಪಾಲಾಗಬೇಕು. ಅವನ ಎಲ್ಲ ಸೊತ್ತುಗಳು ಪಾಲಾಯಿತು. ಅವನ ಯಜಮಾನಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಏಳು ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಇತ್ತು. ಏಳು ಪ್ರಾಣಿ ಅದು ದನ ಎಂದು ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವ. ಆ ಏಳನ್ನು ಹೇಗೆ ಪಾಲು ವಿಂಗಡಿಸುವುದು? ದೊಡ್ಡವನಿಗೆ ಅರ್ಧ, ಏಳರ ಅರ್ಧ ಅದು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗಾಗಿ ವಿಂಗಡನೆ ಕಠಿಣವಾಯಿತು. ಆವಾಗ ಬುದ್ಧಿವಂತನೊಬ್ಬ ಏನು ಮಾಡಿದ ತನ್ನ ಕೊಟ್ಟಿಗೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಒಂದು ದನವನ್ನು ತಂದು ಈ ಏಳರ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕಟ್ಟಿದ. ಆನಂತರ ಪಾಲು ಸುಲಭವಾಯಿತು. ಏಳು ಮತ್ತು ಒಂದು ಎಂಟರ ಅರ್ಧ ನಾಲ್ಕು, ಎರಡನೆಯವನಿಗೆ ಉಳಿದ ನಾಲ್ಕರ ಅರ್ಧ ಎರಡು, ಮೂರನೆಯವನಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಉಳಿದ ನಾಲ್ಕರ ಅರ್ಧ ಒಂದನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಉಳಿದ ಒಂದನ್ನು ಬುದ್ಧಿವಂತ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಮಾಯೆ ಎಂಬುದು ಈ ಎಂಟನೇ ಪ್ರಾಣಿಯ ಹಾಗೆ. ಅದಿಲ್ಲದೇ ಈ ಏಳರನ್ನು ವಿಂಗಡಿಸುವ ಹಾಗಿಲ್ಲ. ಆ ಎಂಟು ಸೇರದ ವಿನಃ ಇದು ಪೂರ್ಣ ಆಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ.

ಇದರ ಬದಲು ಕೊನೆಯಿಂದ ಪಾಲು ಮಾಡುತ್ತಾ ಬಂದಲ್ಲಿ, ಕೊನೆಯವನಿಗೆ ಒಂದು, ಮಧ್ಯದವನಿ ಅದರ ಇಮ್ಮಡಿ ಎರಡು, ಹಿರಿಯವನಿಗೆ  ಇದರ ಇಮ್ಮಡಿ ನಾಲ್ಕು ಹೀಗೆ ಮಾಯೆ ಎಂಬ ಎಂಟನೆಯದ್ದನ್ನು ಸೇರಿಸದೆ ಪಾಲು ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ಈ ಗಣಿತ ಸಮಸ್ಯಾ ರೂಪವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಸೂಕ್ತವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಎಂಟನೆಯ ಮಾಯೆಯನ್ನು ಉಂಟು ಅಂತ ನಂಬಿದ್ರೆ ಉಂಟು ಇಲ್ಲಾ ಅಂತ ತಿಳಿದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಬಹಳ ಜಾಣತನ ಉದಾಹರಣೆಯ ಬಳಕೆ ಇದು. ಇಲ್ಲಿ ಅಜ್ಞಾನ ಎಂಬುದು ಉಂಟು ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಹೊಂದುವುದಕ್ಕೆ ಕರ್ಮ ಎಂಬ ಉಪಾಧಿಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವಾಗ ನಾವು ಎಂಟನೆಯ ಮಾಯೆಯನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಲೇ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಜ್ಞಾನದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರಿವಿದ್ದಾಗ ಈ ಅಜ್ಞಾನ ಮಾಯೆ ಕರ್ಮ ಇದೆಲ್ಲ  ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಅದುದರಿಂದ ಜ್ಞಾನ ಕರ್ಮದ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿಯುವಲ್ಲಿ ಹಲವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಿದೆ.

“ವಾಸಾಂಸಿ ಜೀರ್ಣಾನಿ ಯಥಾ ವಿಹಾಯಾ ನವಾನಿ ಗೃಹ್ಣಾತಿ ನರೋಪರಾಣಿ | ತಥಾ ಶರೀರಾಣಿ ವಿಹಾಯಾ ಜೀರ್ಣಾನ್ಯ ನ್ಯಾನಿ ಸಂಯಾತಿ ನವಾನಿ ದೇಹೀ"

"ಒಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನು ಹೇಗೆ ಹಳೆಯ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೊಸ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ತೊಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಆತ್ಮವು ಜೀರ್ಣವಾದ ದೇಹವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೊಸ ದೇಹವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತದೆ. “

ಹುಟ್ಟು ಸಾವು ಅದರ ಸಣ್ಣ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯನ್ನು ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ಈ ಶ್ಲೋಕದೊಂದಿಗೆ ವಿಷದೀಕರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

ಜ್ಞಾನ ಎಂದರೇನು ಎಂದು ವಿವರಿಸಿದ ನಂತರ, ಆ ಜ್ಞಾನ ಸಿದ್ಧಿಗೆ ಕರ್ಮವನ್ನು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಅದು ಎಂತಹ ಕರ್ಮ? ಕಾಮ್ಯಕರ್ಮವಾಗಿರಬಾರದು. ಒಂದು ಬಯಕೆಯನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸಿ ನಿರ್ವಹಿಸಿದ ಕರ್ಮವಾಗಬರದು, ಬದಲಾಗಿ ನಿಷ್ಕಾಮ ಕರ್ಮ. ಇದಕ್ಕೆ ಮೇಲಿನ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಉದ್ದರಿಸಲ್ಪಟ್ಟದ್ದು. ಒಬ್ಬ ಸನ್ಯಾಸಿ ಅತಿ ಜೋಪಾನದಿಂದ ಬಹಳ ಮಮತೆಯಿಂದ ಜಿಂಕೆಯ ಮರಿಯೊಂದನ್ನು ಸಾಕಿದನಂತೆ. ಒಂದು ಬಾರಿ ಆ ಜಿಂಕೆ ಕಳೆದು ಹೋದಾಗ ಅದರ ನೆನಪಲ್ಲೇ ವಿಲ ವಿಲ ಒದ್ದಾಡಿ ಪ್ರಾಣಬಿಟ್ಟನಂತೆ. ಆನಂತರ ಅವನ ಆತ್ಮ ಒಂದು ಜಿಂಕೆಯಾಗಿಯೇ ಜನ್ಮ ತಳೆಯಿತು. ಅಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಬಂದ ಕರ್ಮ ವಾಸನೆ. ಹಳೆಯ ಬಟ್ಟೆಯನ್ನು ಕಳಚಿ ಹೊಸ ಬಟ್ಟೆಯನ್ನು ತೊಡುವಾಗ ಇಂತಹುದೇ ಬಟ್ಟೆ ತೊಡಬೇಕೆಂದೇನು ನಿಯಮವಿಲ್ಲವಲ್ಲ. ಹಾಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಆ ಕರ್ಮ ವಾಸನೆ ಬಿಡದೇ ಹೋಯಿತು.

ಅನುಸರಿಸುವ ಕರ್ಮ ಕಾಮ್ಯ ಕರ್ಮವಾಗಿರದೆ ನಿಷ್ಕಾಮ ಕರ್ಮವಾಗಿರಬೇಕು. ಆ ಕರ್ಮ ಹೇಗಿರಬೇಕು? ಹಿಂದಿನ ಕರ್ಮವಾಸನೆಯನ್ನು ತೊಳೆಯುವಂತಹುದಾಗಿರಬೇಕು. ಬಹಳ ಚಿಂತನೆಯ ವಿಷಯ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಕೆಲವನ್ನು ಸರಳವಾಗಿಯಾದರೂ ನಿರೂಪಿಸದೇ ಇದ್ದಲ್ಲಿ ಈ ವಿವರಣೆ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಜನ್ಮದ ಕರ್ಮ,  ಪೂರ್ವಜನ್ಮದ ಕರ್ಮವಾಸನೆಯನ್ನು ತೊಳೆಯುವಂತಹುದಾಗಿರಬೇಕು.  ಅದಕ್ಕೆ ಒಂದು ಉದಾಹರಣೆ, ಪೂರ್ವ ಕರ್ಮದಿಂದಲೇ ಈಗಿನ ಕರ್ಮ ಉಂಟಾಗಿರುವುದು. ಆ ಕರ್ಮ ಶುದ್ದಿಕರಿಸಲ್ಪಡಬೇಕು. ನೀರಿನಿಂದಲೇ ಕೆಸರು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಕೆಸರನ್ನು ತೊಳೆಯುವಲ್ಲಿ ನೀರೇ ಹೇಗೆ ಉಪಯೋಗಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆಯೋ ಹಾಗೆ. ನೀರಿನಿಂದ ಉಂಟಾದ ಕೆಸರನ್ನು ತೊಳೆಯುವುದಕ್ಕೆ ಕೆಸರು ಇಲ್ಲದೇ ಇದ್ದಂತಹ ಶುದ್ದ ನೀರನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಲ್ಪಡಬೇಕು. ಅದಕ್ಕೆ ನಿಯತವಾದ ಕರ್ಮವನ್ನು ಅದೂ ನಿಷ್ಕಾಮ ಕರ್ಮವನ್ನು ಅಚರಿಸುತ್ತಾ ಹೋಗಬೇಕು. ಕರ್ತವ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯ. ನಿತ್ಯ ಕರ್ಮದ ಸಂಧ್ಯಾವಂದನೆಯ ಸಂಕಲ್ಪ ಮಂತ್ರ  ’ಮಮೋಪಾತ್ತ ದುರಿತ ಕ್ಷಯದ್ವಾರಾ...’ ಎಂಬ  ಸಂಕಲ್ಪವಾಗಬೇಕೇ ಹೊರತು ಧನಂ ಧಾನ್ಯಮ್  ಎಂಬ ವಾಂಛೆ ಇರಕೂಡದು. ಇದರ ಅರ್ಥ, ನಾವು ನಿತ್ಯ ಮಾಡುವ ದೈವೋಪಾಸನೆ ಅದು ನಿತ್ಯ ಕರ್ಮ. ಅಲ್ಲಿ ಕರ್ಮವೇ ಸಂಕಲ್ಪ.  ಅದರಲ್ಲಿ ಬೇಡಿಕೆ ಇರಕೂಡದು. ಅದು ಅನಿವಾರ್ಯ ಮಾಡಲೇ ಬೇಕಾದ ಕ್ರಿಯೆ. ವೃತ ಪೂಜೆ ಮುಂತಾದವುಗಳು ಕಾಮ್ಯ ಕರ್ಮ ಎನಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಒಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಬಯಕೆಯನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸಿ ಈ ಕಾರ್ಯದ ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

ಕರ್ಮದ ವಿವರಣೆಯ ನಂತರ ಭಗವಂತನ ಹಿತೋಪದೇಶ ಮುಂದುವರೆಯುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ವಿಚಾರಗಳು ಪುಂಖಾನು ಪುಂಖವಾಗಿ ಎಸೆಯಲ್ಪಡುವಾಗ ಹಲವು ಸಲ ಮೂಲ ಧಾರೆಯನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವುದು ಬಹಳ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯ ಸೊಗಸು ಮತ್ತದರ ಕ್ರಮ ಅರ್ಥವಾದಾಗ ಅದು ಕಠಿಣವೆನಿಸುವುದಿಲ್ಲ

.

ಇಲ್ಲಿ ಬಂಧುವರ್ಗ ನಷ್ಟ ಹೊಂದಿ ತರುವ ಜಯ ಅರ್ಥವಿಲ್ಲದ್ದು ಯಾರಿಗಾಗಿ ಈ ಜಯವಾಗಬೇಕೋ ಅವರೇ ನಷ್ಟ ಹೊಂದಿದರೆ?,  ಅದು ಇನ್ನಷ್ಟು ದುಃಖಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಶಂಕೆಯನ್ನು ಬಿಡಬೇಕು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲ. ಕರ್ತವ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯ. ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗೆ ಯುದ್ದವೇ ಕರ್ತವ್ಯ. ಸುಖ ದುಃಖ ಲಾಭ ನಷ್ಟ ಇದನ್ನು ಸರೀದೂಗಿಸಿಕೊಂಡು ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನಾಗಿ ಯುದ್ದ ಮಾಡಬೇಕು. ಇಲ್ಲಿ ಜಯ ಲಾಭವಾದರೆ ಹಿಗ್ಗದೆ ನಷ್ಟವಾದರೆ ದುಃಖಿಸದೇ ಇದು ಕರ್ತವ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಯೋಗವೆಂಬಂತೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಇದನ್ನು ಕರ್ಮ ಯೋಗವಾಗಿ ಆಚರಿಸಬೇಕು.

ಇಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿಯಲ್ಲ, ಕೃಷ್ಣ ಭಗವತ್ ಸ್ವರೂಪನಾಗಿ ಉಪದೇಶ ಮಾಡ್ತಾನೆ. ಹಾಗಾಗಿಯೇ ಈ ಗೀತಾಮೃತ ಭಗವದ್ಗೀತೆ ಎನಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.  

ಇಲ್ಲಿ ಬರುವ ನಾಲ್ಕು ಹಂತಗಳ ವಿರವರಣೆಯನ್ನು ಸ್ಥೂಲವಾಗಿ ಪ್ರಸ್ತುತ ಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಕೇವಲ ಇಲ್ಲಿನ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ. ಈ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆ ಕೇಳಿದ ಅಷ್ಟೂ ಸಲವೂ ಹೊಸ ಹೊಸ ಅರ್ಥ ಕಲ್ಪನೆಗಳನ್ನು ಮೊಗೆ ಮೊಗೆದು ಕೊಡುವ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆ ಅತ್ಯಂತ ವಿಶಿಷ್ಟ ಎನಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.ಯಕ್ಷಗಾನ ಅರ್ಥ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಪುಟಗಳು ಅದೆಷ್ಟು ವಿಶಾಲವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಉಂಟಾದ ವಿಷಾದ ಯೋಗ. ತನ್ನ ವಂಶದ ಮಕ್ಕಳ ಕಲಹವನ್ನು ಶಮನ ಮಾಡಬೇಕಾದ ಹಿರಿಯನಿಗೆ ಈ ಕಲಹವನ್ನು ಕಾಣುವ ತವಕ. ಮನೆ ಮಂದಿಯ ಜಗಳಕ್ಕೆ ಊರನ್ನೇ ಸೇರುವಂತೆ ಮಾಡಿ ಎಲ್ಲರನ್ನು ಸಾಕ್ಷಿಗಳನ್ನಾಗುವಂತೆ ಮಾಡಿದರೂ ಅದನ್ನು ಕಾಣುವ ತವಕ. ಕಿರಿಯರ ಜಗಳದಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯರು ದೇಣಿಗೆ ಸಲ್ಲಿಸಬಾರದು. ಆದರೆ ವಿಪರ್ಯಾಸವೆಂದರೆ ಯುದ್ದ ಸಾರುವ ಮೊದಲ ಶಂಖನಾದ ಹೊರಡುವುದೇ ಭೀಷ್ಮನ ರಥದಿಂದ ! ಇದು ಮತ್ತೊಂದು ವಿಪರ್ಯಾಸ.

ಅರ್ಜುನನ ಕ್ಲೈಬ್ಯದ ನಂತರ ಅದಕ್ಕೆ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಹುಡುಕಿ ನಾನು ನನ್ನದು ಎಂಬುದರ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ. ನಂತರ ನಾನು ಮಾತು ಅತ್ಮದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಕರ್ಮದ ಬಗೆಗಿನ ಉಪದೇಶ. ಸ್ಥೂಲವಾಗಿಯಾದರೂ ಇದನ್ನು ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿ ಅಳವಡಿಸಿದ ರೀತಿ, ಯಕ್ಷಗಾನದ ತಾಳಮದಲೆಯ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಸಾಹಸ ಮಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾಕೆಂದರೆ ಒಂದು ಬೃಹದ್ ಗ್ರಂಥದ ವಿಚಾರ ಸಂಪತ್ತಿನ ಲೆಕ್ಕ ಒಪ್ಪಿಸುವ ಹಾಗೆ ಆಗಬಾರದು, ಬದಲಾಗಿ ವಿಚಾರ ಸಂಪತ್ತಿನ ಮೌಲ್ಯ ಅರಿವನ್ನು ಉಂಟು ಮಾಡುವ ಹಾಗಿರಬೇಕು. ಇಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಸುವ ಒಂದೊಂದು ವಾಕ್ಯವೂ ಮುದ್ರಾವಾಕ್ಯದಂತೆ ಗಂಭೀರತೆಯಿಂದ ಕೂಡಿಬರಬೇಕು. ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಾಗಿ ಶೇಣಿ ಗೋಪಾಲ ಕೃಷ್ಣ ಭಟ್ ಮಾತು ಅರ್ಜುನನಾಗಿ ಪೆರ್ಲ ಕೃಷ್ಣ ಭಟ್ ಸೂಕ್ತವಾಗಿ ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಬರುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವೈಚಾರಿಕ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಪರಿಹರಿಸುವುದು ಇವೆರಡನ್ನೂ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ ಎನ್ನಬಹುದು. ಕೃಷ್ಣನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವೈಚಾರಿಕ ವಿವರಣೆಯ ನಂತರ ಆ ವಿವರಣೆಗಳು ಅರ್ಥಾವಾಗುವುದು ಅರ್ಜುನನ ಅಂತಿಮ ಟಿಪ್ಪಣಿ ಒಪ್ಪಿಸಿದಾಗ. ಶೇಣಿಯವರು ಪುಂಖಾನು ಪುಂಖವಾಗಿ ಮರದ ಮೇಲಿನ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಗೊಂಚಲು ಗೊಂಚಲಾಗಿ ಉದುರಿಸಿದಂತೆ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಪ್ರವಚಿಸುತ್ತಾ ಹೋದರೆ,  ಅದನ್ನು ಅದೇ ವೇಗದಲ್ಲಿ ಗ್ರಹಿಸುವ ಶಕ್ತಿ ನಮ್ಮಲ್ಲಿರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದಾಗ, ಬಿದ್ದ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಹೆಕ್ಕಿ ಬುಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅಂದವಾಗಿ ಜೋಡಿಸಿಡುವ ಹಾಗೆ ಪೆರ್ಲ ಕೃಷ್ಣ ಭಟ್ಟರು ಅದಕ್ಕೆ ಒಂದು ಸೂಕ್ತ ಮುಕ್ತಾಯವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗೆ ಗೀತೋಪದೇಶದ ಪರಿಸಮಾಪ್ತಿಯೂ ಸುಂದರ ಮುಕ್ತಾಯದೊಂದಿಗೆ ಸಮಾಪನಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಬಹುಶಃ ಈ ಕೊನೆಯ ಟಿಪ್ಪಣಿ ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಇದನ್ನೆಲ್ಲ ಪೋಣಿಸಿ ಅರ್ಥ ಮಾದಿಕೊಳ್ಳುವುದೂ ಕಠಿಣ.

ಇನ್ನು ಈ ಪ್ರಸಂಗದ ಬಗ್ಗೆ ಕಲಾವಿದರ ಬಗ್ಗೆ ಒಂದೆರಡು ಅನಿಸಿಕೆಗಳನ್ನು ಹೇಳದೇ ಇದ್ದರೆ ಅದು ಅಪೂರ್ಣವಾದೀತು.

ಚಿತ್ರ ಕೃಪೆ : ಉಲ್ಲಾಸ್

“ ಗೀತೋಪದೇಶ” ಇದೂ ಮಹಾಭಾರತದ ಭೀಷ್ಮ ಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಬರುವ ಪ್ರಸಂಗ. ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲೂ ಹಾಗೆ ಭೀಷ್ಮ ಪರ್ವ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಕೌರವ ಭೀಷ್ಮ ಸಂವಾದ, ನಂತರ ಗೀತೋಪದೇಶ ಆಮೇಲೆ ಕರ್ಮಬಂಧ ಮತ್ತು ಭೀಷ್ಮ ಪರ್ವ. ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಈ ಗೀತೋಪದೇಶ ಪ್ರಸಂಗ ಮಾತ್ರ ಅಪರೂಪವಾಗಿದೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಅದು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ ಎನ್ನ ಬಹುದು. ಇದು ನಮ್ಮ ಚಿಂತನೆಯು ಹರಿಯುವ ದಿಕ್ಕನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಯಾಕೆಂದರೆ ಇದನ್ನು ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾದರೆ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ವಿವೇಚನಾ ಶಕ್ತಿ ಇರಬೇಕು. ದುರಂತವೆಂದರೆ ವಿವೇಚನೆಯು ಕಷ್ಟವಾಗಿ ಅದರಲ್ಲೂ ನಾವು ಆರಾಮವನ್ನು ಸುಲಭವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತೇವೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಪ್ರಸಂಗದ ಈ ಭಾಗವನ್ನೇ ಕಿತ್ತು ಹಾಕಲಾಗುತ್ತದೆ. ಯಕ್ಷಗಾನ ಅಥವಾ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆ ಎಂದರೆ ಯಾವುದಾದರೂ ’ಕಾಳಗ” ಇರಲೇ ಬೇಕೆಂಬ ಅಲಿಖಿತ ನಿಯಮವಿದೆ. ಯಾಕೆಂದರೆ ಎದುರಾಳಿಗೆ ಮಾನಿನ ವ್ಯಂಗ್ಯದಿಂದ (ಡೋಸು) ತಿವಿದು ಚಪ್ಪಾಳೆ ಗಿಟ್ಟಿಸಿದರೆ ಅದು ತಾಳ ಮದ್ದಲೆ ಎಂಬ ಕಲ್ಪನೆ ಇದೆ. ಅರೋಗ್ಯ ಪೂರ್ಣವಾದ ಸಂವಾದ ವೈಚಾರಿಕ ಮಂಥನ ದೂರವಾಗಿಯೇ ಉಳಿದಿದೆ. ಒಳ್ಳೆಯದನ್ನು ಯೋಚಿಸದಷ್ಟೂ ಸೋಮಾರಿಗಳಾಗಿ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ ಎಂದನಿಸುತ್ತದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಪೆರ್ಲ ಮತ್ತು ಶೇಣಿ ಸಂವಾದದ ಜತೆಯಾಟ ಅದು ಮೌಲ್ಯದ ಕರಂಡಕವನ್ನು ಅಲುಗಾಡಿಸಿ ಪರೀಕ್ಷಿಸಿ ಇಟ್ಟ ಹಾಗೆ. ನಮ್ಮ ವಿವೇಚನಾ ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಬುದ್ದಿ ಮತ್ತೆಯನ್ನು ಒರೆಗೆ ಹಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಪೆರ್ಲ ಪಂಡಿತರು ಮಹಾ ಮೇಧಾವಿಗಳು ಗುರುಗಳು ಶಾಲಾ ಶಿಕ್ಷಕರಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಬಂದ ಸಮಸ್ಯಾ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ಅದನ್ನು ಅರ್ಜುನ ಅರ್ಥ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ವಿಧಾನವನ್ನು ಸರಳವಾಗಿ ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇನ್ನು ಶೇಣಿಯವರ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುವುದೇನಿದೇ ಎಂದೇ ಮೂಗಿನಲ್ಲಿ ಬೆರಳು ಸವರ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಅದ್ಭುತ ಜ್ಞಾನ ಸಿದ್ದಿ. ಹುಟ್ಟಿನಿಂದಲೇ ಬಡತನ, ಕಷ್ಟ ಕರ ಜೀವನ. ಇರುಳಿಡೀ ಯಕ್ಷಗಾನ ತಿರುಗಾಟ ಹಾಗಿದ್ದೂ ಬಿಡುವಿಲ್ಲದ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇವರಿಗೆ ಈ ಪಾಂಡಿತ್ಯ ಸಿದ್ದಿಸಿದ ಬಗೆ ಹೇಗೆ? ಇಷ್ಟೆಲ್ಲ ವಿಷಯ ಸಂಗ್ರಹ ಸಾಧನೆಯಾಗಬೇಕಾದರೆ ಅವರು ಇದನ್ನೆಲ್ಲ ಓದಿದದ ಸಮಯವಾದರೂ  ಯಾವಾಗ?

ಕನ್ನಡ ಕನ್ನಡ  ಹೋರಾಟ ಎಂದು ಬೊಬ್ಬಿಡುವವರು ಕನ್ನಡದ ಬಗ್ಗೆ ನಿಜವಾದ ಅಭಿಮಾನವಿದ್ದರೆ ಯಕ್ಷಗಾನ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಯ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆ ಪುಟಗಳನ್ನು ಅವರು ತೆರೆದು ನೋಡಬೇಕು. ಕೇವಲ ಪಾರಂಪರಿಕ ಗ್ರಾಮ್ಯ ಶಿಕ್ಷಣದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಸಾಧಿಸಿದ ಮಹಾನ್ ಸಾಧಕರ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ನೋಡಬೇಕು.

ಇನ್ನು ಪ್ರಸಂಗದ ಅಂತಿಮ ಹಂತದತ್ತ ಮರಳುವ.

ಬಂಧು ಹತ್ಯೆ ಮಹಾ ಪಾಪ, ದಯಾ ಭಾವ ಮತ್ತು ಪಾಪಭಯದಿಂದ ತಾನು ಕೊಲ್ಲಲಾರೆ. ಕೊಂದು ಪಾತಕಿಯಾಲಾರೆ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ ಅರ್ಜುನ, ಆವಾಗ ಕೊಲ್ಲುವುದು ಎಂದರೇನು? ಕೃಷ್ಣ ಕೊಲ್ಲುವುದನ್ನು ಮನವರಿಕೆ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಯಾರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದು ? ಆತ್ಮ ಕ್ಕೆ ಸಾವಿಲ್ಲ  ಆದುದರಿಂದ ಆತ್ಮವನ್ನು ಸಾಯಿಸುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಇನ್ನು ಶರೀರ ಅದು ಜಡವಾದದ್ದು. ಅದನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದು ಎನ್ನುವುದೇ ಅಸಮಂಜಸ. ಹಾಗಾಗಿ ಇದು ಪಾಪ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಭ್ರಮಿಸುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ.  ಮತ್ತೆ ಇನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದಕ್ಕೆ ಅರ್ಜುನ ಯಾರು?

ಇನ್ನು ಆತ್ಮಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕೆ  ರೂಪವಿಲ್ಲ. ಗುಣವಿಲ್ಲ. ಅದು ಸಾಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಉಪದೇಶಿಸಿ ಆತ್ಮತತ್ವದ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಾರ್ಥನಿಗೆ ತೋರಿಸಿಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಆವಾಗ ಅತ್ಮ ತತ್ವ ತಿಳಿದವನು ಯಾವುದೂ ಬೇಡ ಎಂದು ವೈರಾಗ್ಯತಾಳಿ ಸನ್ಯಾಸಿಅಯಾಗಬಹುದಲ್ಲ ಎಂಬ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಆವಾಗ ಕರ್ಮ ಭೋಧೆಯನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹುಟ್ಟಿದ ಜೀವಿಗೆ ಕರ್ಮ ಅನಿವಾರ್ಯ ಎಂದು ಕರ್ಮ ಬೋಧೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಮನುಷ್ಯನಾಗಿ  ಜನ್ಮವೆತ್ತುವಾಗ ಅದಕ್ಕೆ ಕರ್ಮ ವಾಸನೆ ಯಿರುತ್ತದೆ. ಹಿನ್ನೆಲೆಯಾಗಿ ಒಂದು ಕರ್ಮ ಇರುತ್ತದೆ. ಜನ್ಮ ವೆತ್ತಿದ ಮೇಲೆ ಅದಕ್ಕೆ ಹುಟ್ಟಿನಿಂದಲೇ ಒಂದು ಸಂಸ್ಕಾರವಿರುತ್ತದೆ.   ಆದುದರಿಂದ ಕ್ಷತ್ರಿಯನಾದ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಯುದ್ದ ಮಾಡುವುದೇ ಕರ್ಮ ಎಂದು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅದುವೇ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಸ್ವಧರ್ಮ. ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಕರ್ಮವು ಕಾಮ್ಯಕರ್ಮವಾಗದೇ ನಿಷ್ಕಾಮ ಕರ್ಮ ವಾಗಬೇಕು. ಕರ್ಮ ಫಲದ ಬಯಕೆ ಇರಬಾರದು. ಆವಾಗ ಮೋಕ್ಷ ಸಿದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಕೊಲ್ಲುವುದಕ್ಕೆ ನೀನು ಯಾರು. ಕಾಲದಿಂದ ಎಲ್ಲರು ಹಥಿಸಲ್ಪಟ್ಟವರು. “ನಾಹಂ ಕರ್ತ   ಹರಿಕರ್ತಾ ನಿಮಿತ್ತ ಮಾತ್ರಂ ಭವ”   ಎಂದು ವಿಶ್ವರೂಪ ದರ್ಶನವನ್ನು ಮಾಡಿಸುತ್ತಾ ಸರ್ವ ಸಂದೇಹವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾನೆ ಕೃಷ್ಣ. ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೂ ಒಂದು ಉಪಮೆಯನ್ನು ಸೇರಿಸುತ್ತಾರೆ ಶೇಣಿಯವರು. ದೇಹವೆಂದರೆ ಧರ್ಮಕ್ಷೇತ್ರ ಎಂತಲೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ದೇಹಕ್ಕೆ  ಕರ್ಮವೇ ಧರ್ಮ. ಧರ್ಮ ಕ್ಷೇತ್ರ ಎಂದರೆ ಕುರು ಕ್ಷೇತ್ರ. ’ಕುರು’ ಎಂದರೆ ’ಮಾಡು’  ’ಕರ್ಮ’ ಎಂದೂ ಹೇಳಬಹುದು. ಹಾಗಾಗಿ ದೇಹವೆಂಬ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಯುದ್ದ ವೆಂಬುದು  ಕರ್ಮ.

ಚಳಿಯಾದಾಗ ದಪ್ಪ ವಸ್ತ್ರ ಹೊದೆಯುತ್ತೇವೆ. ಸೆಕೆಯಾದಾಗ ಇದ್ದ ವಸ್ತ್ರತೆಗೆದು ಗಾಳಿಗೆ ಮೈ ಒಡ್ಡುತ್ತೇವೆ. ಮತ್ತೂ ಸಾಕಾಗಾದಾಗ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಬೀಸಣಿಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಗಾಳಿಬೀಸುತ್ತೇವೆ. ಈ ಬೀಸಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಗಾಳಿ ಎಲ್ಲಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿತು? ಅದು ಬೀಸಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ್ದಲ್ಲ. ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಗಾಳಿ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬರಬೇಕಾದರೆ ಬೀಸಣಿಗೆ ಒಂದು ಉಪಾಧಿಯಾಯಿತು.  ಬೀಸಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಕರ್ಮ ತುಂಬಿಕೊಂಡು ಅದನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವುದು ನಮ್ಮ ದೇಹದ ಅಂಗವಾದ ಕೈ ಅದು ಕ್ರಿಯೆಯ ಸಂಕೇತ.  ಇಲ್ಲಿ ಬೀಸಣಿಗೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವುದು ನಾವೇ. ಅದನ್ನು ಬೀಸುವುದಕ್ಕೆ ಕೈಯೂ ನಮ್ಮದೇ. ಇಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಚಿತ್ತ ಶುದ್ದಿಯಾಗುವವರೆಗೆ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ನಾವೇ ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಶಭ್ದ ಮಾತ್ರದಿಂದ ಅನುಭವವನ್ನು ಹೇಳುವುದು ಅಸಾಧ್ಯ ಪಾಯಸ ಮಾಡಿ ತೋರಿಸ ಬಹುದು. ಆದರೆ ಅದರ ರುಚಿಯನ್ನು ಮಾಡಿ ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಅದು ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬರಬೇಕು. ಆ ಅನುಭವ ಪಡೆಯುವುದಕ್ಕಾಗಿ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ ಶ್ರೀಕಷ್ಣ.  ಅಲ್ಲಿಗೆ “ ನಷ್ಟೋ ಮೋಹಃ ಸ್ಮ್ ತಿರ್ಲಭ್ದಾತ್ವ ತ್ಪ್ರಸಾದಾನ್ಮಯಾಚ್ಯುತ | ಸ್ಥಿತೋಸ್ಮಿ ಗತಸಂದೇಹಃ ಕರಿಷ್ಯೇ ವಚನಂತವ || “  ಎಂದು ಅರ್ಜುನ ಮೋಹ ನಷ್ಟವಾಯಿತು ಎಂದು ಯುದ್ದಕ್ಕೆ ಅಣಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ.

:ಮಂಗಳಂ: