ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಹೊಟ್ಟೆ ಪಾಡು

ಕದ್ದ ಕಳ್ಳ ಸಿಕ್ಕಿ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ. ಆತ ಕದಿಯಬೇಕಾದ ಕಾರಣ ತಿಳಿದಾಗ ಹೊಟ್ಟೆ ಪಾಡು ಎಂದು ಮರುಕ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಕರುಣೆ ಮರುಕ ಆರ್ತತೆ ಇವುಗಳೆಲ್ಲ ಹಲವು ಸಲ ಮಾನವೀಯ ಮೌಲ್ಯಗಳ ತುಲನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಪಾಪ ಕಳ್ಳ ಹೊಟ್ಟೆ ಪಾಡಿಗೆ ಕದ್ದಿದ್ದಾನೆ ಎಂದುಕೊಂಡು ಮಾಲಿಕ ಕರುಣೆಯಿಂದ  ಹೊಟ್ಟೆಗೆ  ಒಂದಷ್ಟು ಆಹಾರವನ್ನು ನೀಡಿ ಕ್ಷಮಿಸಿ ಬಿಟ್ಟು ಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ದೂರು ಕೊಟ್ಟು ಶಿಕ್ಷಿಸುವುದು ಇರಲಿ, ಮೇಲೊಂದಿಷ್ಟು ಆಹಾರನೀಡುವ ಔದಾರ್ಯ ತೋರಿ ಮಾನವೀಯ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಸಾರುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಹೊಟ್ಟೆ ಪಾಡು ಎಂಬುದು ನಮ್ಮ ಅಂತಃ ಕರಣದ ಸಂವೇದನೆ. 

ಹೊಟ್ಟೆಪಾಡಿನ ಹಸಿವೆ ಎಲ್ಲ ಅಪರಾಧನವನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ದಾಸವರೇಣ್ಯರು ಹೇಳಿದಂತೆ ಹೊಟ್ಟೆಗಾಗಿ ಗೇಣು ಬಟ್ಟೆಗಾಗಿ, ಎಲ್ಲವೂ ಹೊಟ್ಟೆಗಾಗಿ. ಅನಿವಾರ್ಯತೆಯ ಅಂಕೆಯೊಳಗೆ ಯಾವುದೂ ಅಪರಾಧವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹಲವು ಸಲ ಜೀವಭಯಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹಸಿವಿನ ತುಡಿತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಹಸಿವಾಗಬೇಕು ನಂತರ ಹಸಿವು ಶಮನವಾಗಬೇಕು. ಇದು ಲೋಕದ ಜೀವನಚಕ್ರದ ಸಂಕೇತ. 

ಒಂದು ಯಕ್ಷಗಾನದ ವೀಡಿಯೋ ತುಣುಕು, ಆನಂತರ ಅದರ ಬಗೆಗಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಹಸಿವಿನ ಚಿಂತನೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿತು. ಮನುಷ್ಯನ ಎಲ್ಲ ಪ್ರವೃತ್ತಿಗಳೂ ಹೊಟ್ಟೆ ಹಸಿವಿನ ಕಾರಣಗಳನ್ನೇ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ಸಮಯಗಳ ಹಿಂದೆ ನಾವೊಂದಷ್ಟು ಸಮಾನ ಚಿಂತನೆಯ ಮಿತ್ರರು ಪರಸ್ಪರ ಯಕ್ಷಗಾನದ  ಬಗ್ಗೆ ಚಿಂತನೆಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದೆವು.   ನಾವು ಕೆಲವರಂತೂ ಅದನ್ನು ಜಾಲತಾಣದಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತ ಪಡಿಸುತ್ತಾ ಇದ್ದೆವು. ತಿಳಿದದ್ದು ತಿಳಿಯದೇ ಇದ್ದದ್ದು ಮತ್ತೆ ತಿಳಿಯಬೇಕಾದದ್ದು ಹೀಗೆ  ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಅನಿಸಿಕೆಗಳ ಹಂಚಿಕೆಯಾಗುತ್ತಿದ್ದವು. ಆವಾಗ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೂ  ಅವಸಾನದ ಒಂದು ಉತ್ತರ ಇರುತ್ತಿತ್ತು. ಅದೇ ಹೊಟ್ಟೆ ಪಾಡು. ದಕ್ಕು ನಿಷ್ಠೂರವಾಗಿ ನಾವು ಸಮರ್ಥನೆಗಳನ್ನು ಕೊಡಬಹುದಿತ್ತು.  ಅದರೆ ನಮಗೇಕೆ  ಎಂದುಕೊಂಡು ಔದಾಸಿನ್ಯವನ್ನು ತಾಳಿಕೊಂಡದ್ದೇ ಹೆಚ್ಚು. ಆದರೆ ಈಗ ಹೊಟ್ಟೆ ಪಾಡು  ಎಂದು ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿ  ನಾವು ಸಮರ್ಥಿಸುವಂತಾಗುತ್ತದೆ. 

ಯಕ್ಷಗಾನದ ವಿಚಾರಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಈಗ ಆಸಕ್ತಿ ಕುಂಠಿತವಾಗಿದೆ. ಹಲವು ಹಿರಿಯ ಕಲಾವಿದರ ಅನುಪಸ್ಥಿತಿ, ಹಲವರ ಅಗಲಿಕ ಒಂದು ಕಾರಣವಾದರೆ ಯಕ್ಷಗಾನ ಸತ್ವ ಹೀನವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಲವು ನವ ವಿನ್ಯಾಸದ ಉಡುಪುಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ನಾವು ನಮ್ಮ ಮೂಲ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಹೇಗೆ ಮರೆಮಾಚುತ್ತೇವೋ ಯಥಾ ರೀತಿ ಯಕ್ಷಗಾನವೂ ಅದೇ ಸ್ಥತಿಯನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿದೆ. ಹಲವು ಸಲ ಅಸಲಿಗೆ ಮೂಲ ರೂಪ ಇದಲ್ಲ ಎಂದು ನಾವುಗಳು ಕಂಡ ಅನುಭ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೆವು. ಆಗ ಬರತ್ತಿದ್ದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಉತ್ತರವೆಂದರೆ  ಹಸಿವು....ಹೊಟ್ಟೆಪಾಡು. ಒಂದು ಪ್ರದರ್ಶನದ ಬಗ್ಗೆ ಅಥವಾ ಒಬ್ಬ ಕಲಾವಿದನ ಬಗ್ಗೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಹೀಗಲ್ಲ ಅಂತ ಹೇಳಿದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ನಿಷ್ಠೂರವಾದ ಆಕ್ಷೇಪಗಳು ಎದುರಾಗುತ್ತಿದ್ದವು. ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಹೇಳಿದರೆ ಇದು ಸರಿಯಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿದರೆ ಹೊಟ್ಟೆಗೆ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ಸಮರ್ಥನೆಗಳು ಎದುರಾಗುತ್ತಿದ್ದವು. ನಮ್ಮ ದಾರಿದ್ರ್ಯ ಹೇಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅಚ್ಚರಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಸರಿಯಲ್ಲದೇ ಇದ್ದದ್ದನ್ನೂ ಒಪ್ಪಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಕಳ್ಳತನವೂ ಇನ್ನು ಏನೇನೋ ಅದು ಹೊಟ್ಟೆ ಹಸಿವಿನ ಎದುರು ಸಕ್ರಮವಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಪರ್ಯಾಸವೆಂದರೆ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಚಿಕ್ಕಮೇಳದ ಬಗೆಗೆ ಹರಿದು ಬರುವ ವಿಮರ್ಶೆಗಳಿಗೆ ಈ ಹಸಿವು ಹೊಟ್ಟೆಪಾಡಿನ ಮಾನದಂಡವೇ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಹಿರಿಯ ಕಲಾವಿದರನ್ನು ಅವರ ರಂಗದ ಮೇಲಿನ ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ಒಂದು ಸಲ ನಮ್ಮವರೊಬ್ಬರು ವಿಮರ್ಶಿಸಿದರು. ಇದು ಸರಿಯಲ್ಲ.  ಹೌದು ಸರಿಯಲ್ಲ ...ಎಂಬುದು ಸರಿ ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಖಾಸಗಿಯಾಗಿ ವೈಯಕ್ತಿಕವಾಗಿ ವ್ಯಕ್ತ ಪಡಿಸಬೇಕು. ಯಾಕೆಂದರೆ ಒಂದು ತೇಜೋವಧೆ...ಇನ್ನೊಂದು ಹೊಟ್ಟೆಪಾಡು. ಆಟದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ಸಿಗುವ ಸಂಬಳ ಒಂದು, ಆನಂತರ ಬಿಡುವಿಲ್ಲದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಸಂಭಾವನೆ ಬೇರೆ...ಬಡತನದ ಹಸಿವು ಬಾಧೆಯಾಗದೆ ಉಳಿದೀತೆ?  ಇಷ್ಟೆಲ್ಲ ಚಿಂತನೆಗಳು ಆ ಚಿಕ್ಕ ಮೇಳದ ಬಡಪಾಯಿಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈಗ ಅವರಿಗೂ ಒಂದು ನಿಯಮ ನಿಬಂಧನೆಗಳು ರೂಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದುವರೆಗೆ ಸಮಗ್ರ ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಅನಿವಾರ್ಯವಿಲ್ಲದ ನಿಯಮ ನಿಬಂಧನೆಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಈಗ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ಹೋಗಲಿ ಸಮಗ್ರ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಬಗ್ಗೆ ಒಂದು ಗಂಭೀರವಾದ ಚಿಂತನೆ ಅದಕ್ಕೊಂದು ಕಟ್ಟು ನಿಟ್ಟಿನ ನಿಯಮ ಸಾಧ್ಯವಾಗಬಹುದೇ?  ಹೊಟ್ಟೆಪಾಡಿನ ಸಮಸ್ಯೆ ಇಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡಬರುತ್ತದೆ. ಯಾಕೆಂದರೆ ಐವತ್ತರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನ ಪುನರ್ನಿರ್ಮಾಣಗಿ ಸಂಸ್ಕರಿಸಲ್ಪಡುವಾಗ ಅಲ್ಲಿಯೂ ನಿಯಮಗಳು ವಿಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವು. ಬಹುಶಃ ಅದರ ಬಗ್ಗೆ ಗಂಭೀರತೆ, ಆಗಿನ ಹಿರಿಯರ ಪರಿಶ್ರಮದ ಬಗ್ಗೆ ಒಂದಷ್ಟು ಗೌರವ ಇದ್ದರೆ ಈಗ ಚಿಕ್ಕ ಮೇಳಕ್ಕೆ ನಿಯಮ ಮಾಡುವ ಅನಿವಾರ್ಯತೆ ಒದಗಿ ಬರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಹಳೆಯ ನಿಯಮಗಳು ಬಹಳಷ್ಟು ಇವೆ. ಕಲವೆಲ್ಲ ಓದದೇ ಗೆದ್ದಲು ಹಿಡಿದಿರಬಹುದು. ಲವು ಓದಿ ಇದೆಲ್ಲ ಅಗಲಕ್ಕಿಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕೆಲ್ಲ ಅರ್ಥವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಬದಿಗೆ ಸರಿಸಿ ಈಗ ತುಕ್ಕು ಹಿಡಿದಿರಬಹುದು.

  ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ನಮ್ಮ ಎಲ್ಲ ಸಮಸ್ಯೆಗೂ ಶಿಕ್ಷಣದ ಅಭಾವವೇ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಈಗಂತೂ ಶಿಕ್ಷಣದ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು ಬಹುತೇಕ ನಾಶವಾಗಿದೆ. ಹಿರಿಯ ಕಲಾವಿದರು ಅಗಲಿದರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಭೀಷ್ಮನಂತೆ ಶರಶಯ್ಯೆಗೆ ಸರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಅವರ ಉಪದೇಶಕ್ಕೂ ಬೆಲೆ ಇಲ್ಲದಂತಾಗಿದೆ. ಒಂದಿಷ್ಟು ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಹೆಜ್ಜೆಗಳನ್ನು ಇಡುವಾಗ ಅವರಿಗೆ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನು ಕಲಿಸುವ ಬಯಕೆ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ತಮ್ಮ ಮಹಾನ್ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಜಗತ್ತಿಗೆ ಸಾರುವ ತವಕ. ಗುರು ಎಂದರೆ ಅಂತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ.ಸರ್ವ ಗುರು ತತ್ವವನ್ನೂ ರಂಗದಲ್ಲಿ ಸಾರುವ ನಮ್ಮ ರಂಗ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಗುರುವಿನ ಸ್ಥಿತಿ ಹೇಗಾಗಿದೆ ಎಂದರೆ...ತಾನು ಇಂಥವನ ಶಿಷ್ಯ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ನಿರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿ ಒಂದಷ್ಟು ಲಾಭವನ್ನು ಮಾಡುವುದಕ್ಕಷ್ಟೇ ಸೀಮಿತ. ಗುರು  ಉಪದೇಶ ಏನು? ಆ ಉಪದೇಶ ಎಷ್ಟು ಪಾಲಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ? ಇದೆಲ್ಲವೂ ಗೌಣ. ಈಗೀಗ ಗುರು ಸ್ಥಾನವೂ ಭ್ರಷ್ಟವಾದಂತೆ, ಒಂದಷ್ಟು ಕಲಿತಕೂಡಲೇ ಅದನ್ನು ಯಾರಿಗೆ ಉಪದೇಶ ಮಾಡಿ ಗುರುವಾಗಬಹುದು ಎಂಬುದು  ಆವರಿಗೆ ಮೊದಲು ಹುಟ್ಟುವ ಬಯಕೆ. ಗುರುವಿಗೆ ತಿಳಿಯದೇ ಇರುವುದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಇನ್ನೇನೋ ಉಪದೇಶವಾಗಿ ಯಕ್ಷಗಾನ ಎಂಬುದು ಮೂಲದಲ್ಲೇ ಒಸರು ಮಲಿನವಾಗುತ್ತದೆ. ಈಗ ಒಂದೊಂದು ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪರಂಪರೆ ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗುತ್ತದೆ.  ಇಲ್ಲಿಯೂ ಹಲವು ಸಲ ಮೂಲ ಕಾರಣವಾಗುವುದು ಅದೇ ಹೊಟ್ಟೆ ಪಾಡು. ಆದರೆ ಒಂದು ಹಸಿವಿನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರಿವಾಗಬೇಕಾದರೆ ಅದನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿ ತಿಳಿದಿರಬೇಕು. ಯಕ್ಷಗಾನವೂ ಅದೇ ರೀತಿ ಅದು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅರಿವಿಗೆ ಬರಬೇಕು. ಆದರೆ ಆ ಅನುಭವ ಮಾತ್ರ ಈಗ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಹಸಿವು ಏನು ಎಂದು ಹೇಳಬೇಕಾದರೆ ಅದರ ಅನುಭವ ಇರಬೇಕು. ಹುಟ್ಟಿದ ಪ್ರತೀ ಪ್ರಾಣಿಗೂ ಇದರ ಅನುಭವ ಮೊದಲಿಗೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಹೊಟ್ಟೆ ತುಂಬಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ಇಲ್ಲದಾಗ ನಿಜವಾಅ ಹಸಿವಿನ ಅನುಭವವಾಗುತದೆ. ಪುರಾಣದಲ್ಲೂ ವಿಶ್ವಾ ಮಿತ್ರ ನಾಯಿ ಮಾಂಸ ತಿಂದ ಕಥೆ ಇದೆ. ಅದು ಎಷ್ಟು ಸತ್ಯವೋ ಸುಳ್ಳೋ ಒತ್ತಟ್ಟಿಗಿರಲಿ. ಆದರೆ ಹಸಿವು ಎಲ್ಲದಕ್ಕೂ ಉತ್ತರವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ.  ಹಸಿವಿನ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುವುದಕ್ಕೆ  ಹಸಿವಿನ ಅನುಭವ ಹೇಗೆ ಇರಬೇಕೋ, ಹಸಿವಿನ ಅನುಭವದಂತೆ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುವುದಕ್ಕೂ ಅದರ ಅನುಭವ ಇರಲೇ ಬೇಕು. ಈಗ ಯಕ್ಷಗಾನ ಕೇಳುವಾಗ ನೋಡುವಾಗ ನಿಜವಾದ ಯಕ್ಷಾನುಭವ ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.  ಹಸಿವು ಹಸಿವಾಗಿಯೇ ಊಳಿಯುತ್ತದೆ. ಇದರ ನಡುವೆ ಯಾವುದೋ  ಒಂದು ಹಸಿವು ಶಮನವಾಗುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಹೊಟ್ಟೆ ಪಾಡು ಎಂದು ಸುಮ್ಮನಾಗುವುದೊಂದೇ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿದೆ.

ಯಕ್ಷಗಾನ  ಮೂಲ ರೂಪದ  ವೃಕ್ಷ ಎಂದೋ ಮರೆಯಾಗಿದೆ. ಅದರ ಬಿಳಲುಗಳು ಬೇರುಗಳು ಅದಕ್ಕೆ ಚಿಗುರಿದ  ಚಿಗುರುಗಳು ಯಾವುದೋ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಗೋಚರವಾಗುತ್ತಿದೆ. ಎಲ್ಲರೂ ಭ್ರಮಾಧೀನರಾಗಿ ಇದುವೇ ಪುರಾತನ ಮರ ಎಂದುಕೊಂಡು ಅದನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಾ ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ. 

 

 

.

 

ಪವಡಿಸಿದ ಭೀಷ್ಮ

  ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಭೀಷ್ಮನ ಕಥೆ ಯಾರಿಗೆ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ? ಒಂದು ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಾಭಾರತದ ಕಥಾನಾಯಕ ಇವನೇ  ಆದಿಯಿಂದ ಅಂತ್ಯದವರೆಗೆ ವಿಜ್ರಂಭಿಸುವ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ. ತನಗಾಗಿ ಎನೂ ಮಾಡದೆ ಚಂದ್ರವಂಶದ ಸಕಲ ಉತ್ಕರ್ಷಕ್ಜೂ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ಬಹು ದೀರ್ಘ ಜೀವನವನ್ನು  ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮೀಸಲಿಡುತ್ತಾನೆ. ಬಲು ದೀರ್ಘವಾದ ಜೀವನ ಯಾನ ಆತನಿಗೆ ಸದಾಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ತಂದರೂ ತನ್ನದೇ ಆದ ತಾತ್ವಿಕ ಹಾದಿಯನ್ನೇ ನಂಬಿ ಅದಲ್ಲದೇ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ ಎಂಬಂತೆ ಬದುಕುತ್ತಾನೆ. ಬದುಕು ಆತನಿಗೆ ವಾಸ್ತವದ ಸತ್ಯ ಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಒಡ್ಡಿದರೆ ಈತ ಅಚಲನಾದ. ಯಾರಿಗಾಗಿ ದುಡಿದ? ಯಾಕಾಗಿ ದುಡಿದ? ಅದರಲ್ಲಿ ಏನು ಪಡೆದ?  ತನ್ನದು ಎಂಬ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ, ಯಾರೂ ಅಳೆಯಲಾಗದ ಅಖಂಡ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ.  ತನ್ನವರಿಂದಲೇ ಟೀಕೆಗಳು ಎದುರಾದರೂ ಅದು ಸ್ತುತಿವಾಚಕದಂತೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ. ಬದುಕು ಆತನಿಗೆ ಕಲಿಸಿದಷ್ಟೂ ಬದುಕಿಗೆ ಆತ ಕಲಿಸಿದ. ಹೊಗಳುವವರನ್ನು ಹತ್ತಿರ ಕರೆಯಲಿಲ್ಲ. ಆಕ್ಷೇಪಿಸುವವರನ್ನು ದೂರ ತಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ಒಂದು ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಜತೆ.  ಹಾಭಾರತವನ್ನು ಸಮಗ್ರ  ಅವಲೋಕನ‌ಮಾಡಿದರೆ ಭೀಷ್ಮ‌ದೈತ್ಯಾಕಾರದಲ್ಲಿ ಭೀಷ್ಮನಾಗಿ ಮರೆದ.

  ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ  ಹಿರಿಯ ಅಜ್ಜ ಬಲಿಪರು ಭೀಷ್ಮನ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ತೋರಿದರೂ ಭೀಷ್ಮನಾಗಿ ಮರೆದದ್ದು ಮಾತ್ರ ಕಿರಿಯ ಬಲಿಪ್ಪರು. ಭಾರತದ ಭೀಷ್ಮರಂತೆ ಯಾರನ್ನೂ ಹತ್ತಿರಕ್ಕೆ ಕರೆಯದ ಯಾರನ್ನೂ ದೂರಕ್ಕೆ ತಳ್ಳದ ಬಲಿಪ್ಪರ ಸ್ಥಿತ ಪ್ರಜ್ಞೆ,  ಅದು ಅವರಿಗೆ ಮಾತ್ರವೇ ಸಲ್ಲುವ ನಿಲುವಾಗಿತ್ತು. ಅಜ್ನನೂ ಭೀಷ್ಮ ಮೊಮ್ಮಗನೂ ಭೀಷ್ಮ. ಒಂದರ್ಥದಲ್ಲಿ ಭಾಗವತ ವಂಶವೇ ಬೀಷ್ಮ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಕಟಿ ಬದ್ದವಾದಂತೆ. ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಅನಿವಾರ್ಯವಾದ ಭೀಷ್ಮ ಪದವಿ.

ಬಲಿಪ ನಾರಾಯಣ ಭಾಗವತರು...ಈ ಹೆಸರು ಎರಡೂ ಪೀಳಿಗೆಗೆ ಸಾಮ್ಯತೆಯಲ್ಲಿ ಯಾಕೆ ಒದಗಿಬಂತು ಎಂಬುದೇ ಅಚ್ಚರಿ. ಅಜ್ಜ ಎಳೆದ ಯಕ್ಷಗಾನ ಪರಂಪರೆಯ ಆ ರೇಖೆ ಮೊಮ್ಮಗನ ತನಕವೂ  ಬಂದು ರೇಖೆ  ಮತ್ತೂ‌ಬೆಳೆದು ಲಂಬಿಸಿತು. ಈ ರೇಖೆಯೇ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಬೆನ್ನೆಲುಬಾಗಿ ಬೆಳೆದದ್ದು ಇತಿಹಾಸ. ನಮ್ಮ ಹಿರಿಯರು ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನು ಅಜ್ಜ ಬಲಿಪರಿಂದ ಕಂಡರೆ ನಾವು  ಕಿರಿಯ  ಬಲಿಪರಿಂದ ಕಂಡೆವು. ಅಷ್ಟಕ್ಕೇ ನಿಲ್ಲದೆ ಅದು ಇಂದಿನ ತಲೆಮಾರಿನವರೆಗೂ ಮುಂದುವರಿದು, ಇದೀಗ ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು. ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಹಾಕಿದ ಬಂಡವಾಳ ಪುನಹ ಕೈ ಸೇರುವುದಿಲ್ಲ . ಕೇವಲ ಲಾಭ ಮಾತ್ರ ಕೈ ಸೇರಬಹುದು. ಬಂಡವಾಳ ಕೈ ಸೇರಿದರೆ ವ್ಯವಹಾರ ನಿಂತಂತೆ. ಲಾಭದ ನಿರೀಕ್ಷೆ ಮಾತ್ರ ಇರಬೇಕು. ಭರವಸೆ ಕಲ್ಪಿಸುವಂತಿಲ್ಲ. ವ್ಯವಹಾರ ಎಂದಾಗ ಇದೆಲ್ಲ ಸಾಮಾನ್ಯ. ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಹಾಕಿದ ಬಂಡವಾಳ ಹಿಂದೆ ತೆಗೆಯುವಂತಹ ಒಂದು ಸಂಕ್ರಮಣ ಸ್ಥಿತಿ. ಆದರೆ ಬಲಿಪ್ಪರು ಹಾಕಿದ ಭಂಡವಾಳ ಅದು ಇಂದಿಗೂ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಇದೆ. ಅದು ವ್ಯವಹಾರಕ್ಕೆ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುವಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಅಳಿವು ಉಳಿವು ನಿರ್ಧರಿಸಿದೆ. ಯಾಕೆಂದರೆ ಬಲಿಪ್ಪರು ತುಳಿದ ಹಾದಿ ಅದು ಯಕ್ಷಗಾನದ ಹಾದಿ. ಆ ಹಾದಿ ಯಕ್ಷಗಾನ್ದ ಪರಂಪರೆಯ ಹಾದಿ. 

ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಮುಗಿದ ಮೇಲೆ. ಧರ್ಮರಾಯ ಭೀಷ್ಮರ ಬಳಿಗೆ ಬರುತ್ತಾನೆ. ಭೀಷ್ಮರು ಯಾರು ಕೊಡದೆ ಇದ್ದ ಉಪದೇಶಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಅದು ಎಷ್ಟು ಮಟ್ಟಿಗೆ ಸಂಭವಿಸಿದೆ ಎಂದರೆ ಆತಂಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ತನಕವು ಯಕ್ಷಭೀಷ್ಮನಿಗೆ ಇದ್ದ ಚಿಂತೆ ಅದೊಂದೆ. ತನ್ನ ಮಗ ಇನ್ನಿಲ್ಲ ಎಂದಾಗ ಅವರು ಹೇಳಿಕೊಂಡ ಮನದಾಳದ ಮಾತು,  " ನನಗೆ ಗೊತ್ತಿರುವುದೆಲ್ಲಾ ಅವನಿಗೆ ಗೊತ್ತುಂಟು. ಆದರೆ ಈಗ ಅವನೇ ಇಲ್ಲ......" ಅವರ ಯಕ್ಷಗಾನದ  ಕಾಳಜಿಗೆ ಸಾಕ್ಷ್ಯವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ಸ್ಥಾನ ಇನ್ನು ಬರಿದಾಗಿಯೇ ಇದೆ ಎಂದು ಹಲವರ ಅನಿಸಿಕೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಗತಿಸಿ ಹೋದಾಗ ಹೇಳುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮತೊಂದು ಉಂಟು....ತುಂಬಲಾರದ ನಷ್ಟ. ಹಲವು ಸಲ ಇದರ ಅಂತರಾರ್ಥ ಏನೇ ಆಗಿರಲಿ,  ಬಲಿಪ್ಪರ ಅಗಲಿಕೆ ಈ ಮಾತಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚು ಪುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಯಾಕೆಂದರೆ ಅವರು ಬದುಕಿದ ಬದುಕು, ಸವೆಸಿದ ಹಾದಿ ಮಾಡಿದ ಸಾಧನೆ ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ಅವರು ಬದುಕಿದಾಗ ಬದುಕಿನ ಬಗ್ಗೆ ಯೊಚಿಸಲಿಲ್ಲ. ಸವೆಸಿದ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ತಿರುಗಿ ನೋಡಲಿಲ್ಲ.  ಸಾಧಿಸಿದಾಗ ಆ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಲೆಕ್ಕ ಹಾಕಲಿಲ್ಲ.  ಇದೆಲ್ಲವನ್ನು ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನೋಡಿದ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನೂ ಇಲ್ಲ ಎಂಬುದು ದೌರ್ಭಾಗ್ಯ. 

ಬಲಿಪ್ಪರಿಗೆ ಏನೆಲ್ಲ ಗೊತ್ತುಂಟು? ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ ಅಷ್ಟು ಸುಲಭ ಇಲ್ಲ. ಅದನ್ನು ಅವುಗಳನ್ನು ಅವಲೋಕಿಸಿದರೆ ಅಚ್ಚರಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಪ್ರಯತ್ನ ನಡೆದಾಗಲೆಲ್ಲ ಅದ್ಭುತವನ್ನೇ ತೆರೆದಿಡುವುದು ಬಲಿಪ್ಪರ ಜ್ಞಾನ ಸಂಪತ್ತು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಅವರು ಎಂದಿಗೂ ತನಗೆ ಗೊತ್ತುಂಟು ಎಂದು ತೋರಿಸಿದವರಲ್ಲ. ಆದರೆ ಯಕ್ಷಗಾನ ಅದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾ ಸಾಗಿತು.ಒಂದಿಷ್ಟು ತಿಳಿದರೆ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡವನ್ನೇ ತಿಳಿದವರಂತೆ ವರ್ತಿಸುವವರು ಇರುವಾಗ ಬಲಿಪ್ಪರ ಜ್ಞಾನ ಸದಾ ಎಲೆಯ ಮರೆಯಲ್ಲೇ ಹುದುಗಿರುತ್ತಿತ್ತು. ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಅದು ಬಹಿರಂಗವಾದರೂ ಆದರೆ ಅದು ಪರಿಪೂರ್ಣ ಎಂದು ಅನಿಸುವುದಿಲ್ಲ.   ಯಾಕೆಂದರೆ ಅವರಿಗೆ ಗೊತ್ತಿರುವುದು ಏನು ಎಂದು ಅವರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಗೊತ್ತು. ತಿಳಿಯುವವರ ಉತ್ಸಾಹಕ್ಕೆ ಅದು ಸದಾ ಸವಾಲಾಗಿಯೆ ಎದುರು ನಿಲ್ಲುತ್ತಿತ್ತು. ಹಾಗಾಗಿ ಇಂದು ಮಹಾಭಾರತದ ಯುಧಿಷ್ಠಿರ ಯಾರು ಎಂದರೆ ಉತ್ತರಿಸುವುದಕ್ಕೆ ತಡಕಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ತುಂಬಲಾರದ ನಷ್ಟ ಎಂದು ಹೇಳುವುದು ಸುಲಭ, ವಿಚಿತ್ರವೆಂದರೆ ನಷ್ಟದ ಅಂದಾಜು ಲೆಕ್ಕ ಹಾಕುವುದಕ್ಕೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಅಷ್ಟನ್ನೂ ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಬಿಟ್ಟಾಗಿದೆ. ಮೊದಲೇ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಯಕ್ಷಗಾನ ಇಂದು ಅಕ್ಷರಶಃ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದೆ ಎನ್ನುವಾಗ ವಿಷಾದ ಆವರಿಸುತ್ತದೆ. 

ಬಲಿಪ್ಪರ ಜತೆಗಿನ ನೆನಪುಗಳು ಇಂದು ಅವರು ಇಲ್ಲ ಎನ್ನುವುದನ್ನು ನಂಬುವುದಕ್ಕೆ ಅಸಾಧ್ಯವೆನಿಸುವಂತ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉಂಟು ಮಾಡಿದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಮನಸ್ಸು ತುಡಿಯುತ್ತಾ ಇತ್ತು ಒಂದು ಸಲ ಹೋಗಿಬಿಡೋಣ ಎಂದು. ಆ ನೆನಪುಗಳು ನೆನಪುಗಳಾಗಿಯೇ ಇರಲಿ...ಬಲಿಪ್ಪರು ನಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಇದ್ದಾರೆ ಎಂಬ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಅದು ತುಂಬಿಸುತ್ತದೆ. ಹೋದರೂ ಅಲ್ಲಿನ ನೆನಪುಗಳು ಇನ್ನಷ್ಟು ಕಾಡುವುದಕ್ಕಾರಂಭಿಸುತ್ತವೆ. ಅಗಲಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದಕ್ಕಿಂತ ಇದ್ದಾರೆ ಎಂದು ನಂಬುವುದೇ ಹಿತವಾಗುತ್ತದೆ. 

ಯಕ್ಷಗಾನ, ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಬೆರಗು ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೆ. ಆಗೆಲ್ಲ ಈಗಿನಂತೆ ರಂಗ ಪಾರದರ್ಶಕವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ರಂಗದಲ್ಲಿ ಏನು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೆವೋ ಅದು ನಿಜವೇನೋ ಎಂಬ ಮುಗ್ಧತೆ. ಅಥವಾ ಅದು ಹೆಚ್ಚು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುತ್ತಿತ್ತು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲೇ ಬಲಿಪ್ಪರು ಯಕ್ಷಗಾನದ ಭಾಗವತರಾಗಿರುವುದನ್ನು ರಂಗದಲ್ಲಿ ಕಂಡಿದ್ದೆ. ಮಂಗಳೂರಿನ ದೇರೇಬೈಲಿನ ನಮ್ಮ ಮನೆ ಆಸು ಪಾಸಿನಲ್ಲಿ ಕಟೀಲು ಮೇಳದ ಆಟವಾದರೆ ಹಗಲು ಅವರು ನಮ್ಮ ಮನೆಗೆ  ವಿಶ್ರಾಂತಿಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದರು. ಜತೆಯಲ್ಲಿ ಯಾರದರೊಬ್ಬ ಪುಟ್ಟ ಕಲಾವಿದರು ಇರುತ್ತಿದ್ದರು. ಬಲಿಪ್ಪರು ಹೆಚ್ಚು ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ನಮ್ಮ ಹಿರಿಯರಲ್ಲಿ ತುಸು ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರ ತಾಂಬೂಲ ಪೆಟ್ಟಿಗೆ ನಮಗಂತೂ ಸೋಜಿಗದ ವಿಷಯವಾಗಿತ್ತು. ಸಾಯಂಕಾಲ ಅದಕ್ಕೆ ಅಡಿಕೆ ಹೋಳು ಮಾಡಿ ಪೆಟ್ಟಿಗೆ ತುಂಬ ತುಂಬಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.  ಆ ಪುಟ್ಟ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಅದಕ್ಕೆ ಅಂತ ಒಂದು ಭಾಗ ಇರುತ್ತಿತ್ತು.  ಆ ಸಮಯದಲ್ಲೇ ಯಕ್ಷಗಾನ ಎಂದರೆ ಬಲಿಪ್ಪರು ಬಲಿಪ್ಪರು ಎಂದರೆ ಯಕ್ಷಗಾನ ಇದು ಅಚ್ಚೊತ್ತಿ ಈಗಲೂ ಅದೇ ಭಾವ. ಬಲಿಪ್ಪರು ಎಲ್ಲಿರುತ್ತಾರೋ ಅಲ್ಲೊಂದು ಯಕ್ಷಗಾನದ ಕಂಪನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೆ.

ನೋಡು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಹಲವು ಬದಲಾವಣೆಗೆಗಳು ಉಂಟಾಯಿತು. ಹಲವಾರು ಭಾಗವತರು ಬಂದರು. ಎಲ್ಲವೂ ಇಷ್ಟವಾದರೂ ಬಲಿಪ್ಪಜ್ಜನ ಪದ ಕೇಳುವಾಗ ಅದು ನೈಜ ಯಕ್ಷಗಾನ ಎಂಬಂತೆ ಭಾಸವಾಗತೊಡಗಿತ್ತು. ಅದೊಂದು ಕಾಲವಿತ್ತು. ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಕಾಳಿಂಗ ನಾವುಡರ ಯುಗ. ಬಹುಶಃ ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಕ್ರಾಂತಿ. ಎಲ್ಲಿ ನೋಡಿದರೂ ಅದೇ ಧ್ವನಿ ಅಬ್ಬರಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಎಲ್ಲರೂ ಬದಲಾದರು ಬಲಿಪ್ಪರು ಮಾತ್ರ ಬದಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಪರಂಪರೆಯ ಯಕ್ಷಗಾನ ಅವರನ್ನು ಬಿಟ್ಟಿಲ್ಲವೋ ಇಲ್ಲ ಅವರು ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನು ಬಿಡದೆ ಕುಳಿತರೋ ಅಂತೂ ನಿಜವಾದ ಪರಂಪರೆ ಅಲ್ಲಿ ಉಳಿದು ಬಿಟ್ಟಿತು. ಪ್ರವಾಹ ಬಂದು ಊರಿನ ಗುಡಿ ಮುಳುಗಿಯೇ ಬಿಟ್ಟಿತು ಎನ್ನುವಾಗ ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಕೊಚ್ಚಿ ಹೋಗದೇ ಆ ಗುಡಿ ಮತ್ತೆ ಹೊರಜಗತ್ತನ್ನು ನೋಡುವಂತೆ ಬಲಿಪ್ಪರ ಕಂಠ ಮೊಳಗಾತೊಡಗಿತು. ದಶಕಗಳು ಕಳೆದರು ಬದಲಾಗದ ಮಾಸದ ಪರಂಪರೆಯ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬಂತು. ಯಕ್ಷಗಾನ ಬದಲಾಯಿತು, ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಬದಲಾದ ಬಲಿಪ್ಪರು ಮಾತ್ರ ಅಚಲವಾಗಿ ನಿಂತುಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಅವರು ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಿಗಾಗಿ ಹಾಡಲಿಲ್ಲ. ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕಾಗಿ ಹಾಡಿದರು. ಕೋಗಿಲೆ ಯಾರು ಕೇಳಲಿ ಎಂದು ಹಾಡುವುದಿಲ್ಲ....ಅದು ಸ್ಫೂರ್ತಿಗೊಂಡು ಹಾಡುತ್ತದೆ. ಕೇಳಬೇಕಾದವನು ಮುಂಜಾನೆ ಎದ್ದು ಕಿವಿಗೊಡಬೇಕು. ಆಗಲೂ ಕೋಗಿಲೆ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಯಕಃಶ್ಚಿತ್ ಬಲಿಪ್ಪರು ಕೋಗಿಲೆಯಂತೆ, ಅವರೆಂದೂ ಎದುರಿಗೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳದ ಅದೃಶ್ಯ ಮೂರ್ತಿಯಾದರು.  ಅವಗಣನೆ ಅವರಿಗೆ ಅವಗಣನೆ ಎಂದೆನಿಸಲಿಲ್ಲ. ಪುರಸ್ಕಾರದ ಹಿಂದೆ ಅವರೆಂದೂ ಸರದಿ ನಿಲ್ಲಲಿಲ್ಲ. ದೇವರಿಗೊಬ್ಬರಿಗೆ ಅಥವಾ ಕಲಾ ಸರಸ್ವತಿಗೆ  ನಮಸ್ಕರಿಸಿದ್ದು ಬಿಟ್ಟರೆ ಅವರು ಯಾರಿಗೂ ತಲೆಬಾಗಿದ್ದು ನಾನು ನೋಡಲಿಲ್ಲ. ನಿಜ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಭಾಗವತರಾಗಿ, ಘನತೆ ಗಾಂಭೀರ್ಯದ  ಭಾಗವತ ಭೀಷ್ಮರಾಗಿ ಮೆರೆದು ಬಿಟ್ಟರು. 

ಅವರೊಂದಿಗೆ ನನ್ನ ಅದ್ವೀತೀಯ ಅವಸ್ಮರಣೀಯ ಅನುಭವ ಎಂದರೆ ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ನಾವು ಮಾಡಿದ ಸನ್ಮಾನ. ನಾವು ಮರೆಯುವಂತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಬಲಿಪ್ಪಜ್ಜನೂ ಅದನ್ನು ಮರೆಯಲಿಲ್ಲ. ಏನೂ ತಿಳಿಯದ ನಾವೂ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಮಾಡಿದೆವು. ನಾವೂ ದೊಡ್ಡ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಿದಂತೆ ಹಿರಿ ಹಿಗ್ಗಿದೆವು. ನಿಜಕ್ಕಾದರೆ ಅದರ ಹಿಂದಿನ ಶಕ್ತಿ ಕೇವಲ ಬಲಿಪ ನಾರಾಯಣ ಭಾಗವತ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಮಾತ್ರ. ನಿಜಕ್ಕಾದರೆ ಬೇರೆ ಯಾರ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಿಂತ ಬಲಿಪ್ಪರ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಮಾಡುವುದು ಸುಲಭ. ಸಹಕಲಾವಿದರ ಬಗ್ಗೆ ಯೋಚಿಸಬೇಕಿಲ್ಲ, ಜನ ಸೇರುವ ಆತಂಕವಿಲ್ಲ. ಯಾಕೆಂದರೆ ಬಲಿಪ್ಪಜ್ಜ ಎಂದು ಬದಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದೇ ಸರಳತೆ, ಅದೇ ಗಾಂಭೀರ್ಯ ಇನ್ನು ಹತ್ತು ಹಲವು ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳು ....ನಮ್ಮ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತವೆ. ಧನ ಸಂಗ್ರಹದಿಂದ ತೊಡಗಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಏರ್ಪಡಿಸುವ ತನಕವೂ ನಮ್ಮ ಶ್ರಮಕಿಂತಲೂ ಬಲವಾಗಿ ನಿಂತದ್ದು ಆ ನಾಮದ ಶಕ್ತಿ. ಅದೆಂತಹ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ?  ಯಶಸ್ಸಿನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಮುಗಿಸಿ ಅವರನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟ ಇರುಳು ನಾವಂತೂ ಸಂತೋಷದಲ್ಲಿ ನಿದ್ದೆ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಆದಿನ ಬಲಿಪ್ಪಜ್ಜನೂ ನಿದ್ದೆ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಬಲಿಪ್ಪಜ್ಜ ನಮ್ಮ ಮೇಲಿಟ್ಟ ಪ್ರೀತಿಯ ಸಂಕೇತ. ಅಜ್ಜ ಬಿಟ್ಟು ಹೋದ ನೆನಪುಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡದು. ಒಂದೆರಡು ಸಲ ಅವರು ನಮ್ಮ ಮನೆಗೆ ಬಂದಿದ್ದರು. ಒಂದೆರಡು ದಿನ ತಂಗಿದ್ದರು. ನಮ್ಮ ಮನೆಯ ಪುಟ್ಟ ಮಕ್ಕಳು ಅವರ ತೊಡೆ ಮೇಲೆ ಏರಿ ಕುಳಿತಿದ್ದವು. ಛೇ ಅದೆಂತಹ ಅಕ್ಕರೆ. ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಹಿರಿಯಜ್ಜ ಹೀಗಿದ್ದರೆ ಅದೆಷ್ಟು ಸುಂದರ? ಬತ್ತದ ನೆನಪುಗಳು ಹಲವು. ಈಗ ಅದಕ್ಕೆಲ್ಲ ಅಂಕಗಳನ್ನು ಕೊಡುವುದಷ್ಟೆ ಉಳಿದಿದೆ. 

ಅಜಾತ ಶತ್ರು, ಸನ್ಮನಸ್ಸು, ಸಹೃದಯತೆ , ಉದಾರ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಹೀಗೆ ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಉನ್ನತಿಗಳು ಏನೆಲ್ಲ ಇದೆಯೋ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನು ಅರಗಿಸಿಕೊಂಡ ಮಹಾ ವ್ಯಕ್ತಿ. ಯಕ್ಷಗಾನ ಬಿಟ್ಟರೆ ಬಲಿಪ್ಪರಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ನಾನು ಯಕ್ಷಗಾನವಲ್ಲದೇ ಬಲಿಪ್ಪರಲ್ಲಿ ಸಾಕಷ್ಟು ಕಂಡಿದ್ದೇನೆ. ಹೀಗೆ ಇರಲು ಸಾಧ್ಯವೇ ಅಂತ ಆಶ್ಚರ್ಯಪಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ. ಬಲಿಪ್ಪಜ್ಜ ಇನ್ನೂ ಇರಬೇಕಿತ್ತು ಅಂತ ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅದೂ ಅವರಿಗೆ ಒಂದು ಶಿಕ್ಷೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾಕೆಂದರೆ ಮಹಾ ಭಾರತದ ಭೀಷ್ಮನಂತೆ, ಅಂತಿಮದಿನಗಳು   ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಕರವಾಗಿ ಕಳೆಯುವಂತಾಯಿತು. ಮೆಚ್ಚಿನ ಮಡದಿ ಅಗಲಿಹೋದರೆ, ತನ್ನ ಸರ್ವಸ್ವವನ್ನು ಧಾರೆ ಎರೆದು ಬೆಳೆಸಿದ ಮಗನನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡರು. ಯಕ್ಷಗಾನದ ಭೀಷ್ಮ ಅಂತ ಯಾಕೆ ಕರೆದರೊ, ಭೀಷ್ಮನಂತೆ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದುರಂತಮಯ ಕ್ಷಣಗಳು ಎದುರಾದದ್ದು ವಿಪರ್ಯಾಸ. 

ಹಲವರು ಹಲವು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಬಹುದು. ಆ ಸ್ಮರಣೆ ಸಾರ್ಥಕವಾಗಬೇಕಾದರೆ, ಅವರು ಉಳಿಸಿ ಕಾಯ್ದಿಟ್ಟ ಪರಂಪರೆ ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಉಳಿಯಬೇಕು. ಎಷ್ಟು ಸಾಧ್ಯವೋ ಅಷ್ಟು. ಯಾಕೆಂದರೆ ಮೊನ್ನೆ ಮೊನ್ನೆಯ ತನಕವೂ ವಿಜ್ರಂಭಿಸಿದ ಆ ಪರಂಪರೆ ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೇನೂ ಉಳಿಯದೆ ಶುಷ್ಕವಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಯಾವ ಆಧುನೀಕತೆ, ಪರಿಷ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಮಾರು ಹೋಗದೇ ಆ ಪರಂಪರೆ ಯಥಾವತ್ ಉಳಿಯುವುಂತಾಗಬೇಕು. ಅದು ಅವರಿಗೆ ಆತ್ಮಾರ್ಥವಾಗಿ ಸಲ್ಲಿಸುವ ಶ್ರಧ್ಧಾಂಜಲಿ. 

ನೆನಪು ಹಸಿರಾಗಲಿ

          ಬಲಿಪ್ಪರು ಕಂಗಾಲಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಮಿತ್ರ ಸುಬ್ಬಣ್ಣನ ಕರುಳನ್ನೇ ಸುಟ್ಟುಬಿಡುವ ಸಂದೇಶಗಳು ಪದೇ ಬರುತ್ತಿತ್ತು. ನಿರೀಕ್ಷಿತ ಘಳಿಗೆಯೋ ಬಯಸದ ಘಳಿಗೆಯೋ ಅಂತೂ ಅದು ಬಂದೇ ಬುಟ್ಡಿತು. ತಮ್ಮ‌ ಧರ್ಮಪತ್ನಿ ನಿಧನದ ನಂತರ ಬಲಿಪ್ಪರು ಇಳಿದೇ ಹೊಗಿದ್ದರು. ಕೇವಲ ಯಕ್ಷಗಾನ ಮಾತ್ರ ಅಷ್ಟೋ ಇಷ್ಟೋ ಉಸಿರಾಡುತ್ತಿತ್ತು. ಆದರೆ ಪುತ್ರ‌ ಪ್ರಸಾದ ಬಲಿಪರ ಅನಿರೀಕ್ಷಿತ ಅಗಲಿಕೆ ಅದೂ ಮಗ ಸಾವಿನ ಕದ ತಟ್ಟುವ ತನಕವೂ ಅರಿವಿಲ್ಲದೆ ಎದುರಾದ ದುರಂತ ಅವರನ್ನ ಅನಿರೀಕ್ಷಿತ ಆಘಾತಕ್ಕೆ ಎಳೆದು ತಂದಿತು. ಅಂದಿನಿಂದ ಬಲಿಪ್ಪರು ಜೀವನದ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಕಳೆದುಕೊಂಡರು... ಅಂತೂ ಮತ್ತೆ ಬರೆಯುವುದಕ್ಕೆ ಅಕ್ಷರಗಳು ಸಿಗದೇ ಹೋಗುತ್ತದೆ.

            ಯಕ್ಷಗಾನ ಪರಂಪರೆಯ ಒಂದು ಆಖಂಡ ರೇಖೆ ಪೂರ್ಣ    ವಿರಾಮವನ್ನು ಹಾಕಿದೆ. ಭಾಗವತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಶ್ರೀ ಬಲಿಪ ನಾರಾಣ ಭಾಗವತ ಎಂಬ ಮಹಾ ಪರ್ವತ ಎಲ್ಲಾ ಕಲ್ಪನೆಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಡು  ಕುಸಿದಿದೆ.ಇಲ್ಲ ಎಂದರೆ ನಂಬಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೆ ಎನ್ನಲು ನಾಲಗೆ ಚಲಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ. 

             ಬಲ್ಲಿಪ್ಪಜ್ಜನ ಜತೆಗಿನ ನೆನಪುಗಳು ಅದು ಕೇವಲ ನೆನಪುಗಳಲ್ಲ. ನನಗೆ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ತೆಯ ಪಾಠಗಳು. ಸಮಚಿತ್ತದ ಸಮಭಾವದ ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪದ ಮಹಾ ತಪಸ್ವಿ.

             ಅಜ್ಜ ಬಲಿಪ ಎಂದೂ ಸಿಟ್ಡಾಗಿದ್ದನ್ನು ನೋಡಿದವನಲ್ಲ. ನಗು ಎಂದಿಗೂ ಮಂದಹಾಸವನ್ನು ಮೀರಿದ ಉದಾಹರಣೆಗಳಿಲ್ಲ. ಕಿರುಚಾಡುವುದು ತಿಳಿಯದೆ ಇದ್ದ ಪರಮ ಸಾತ್ವಿಕ. ಮಾಹಾತಪಸ್ವಿಯಗುಣಗಳು ಅವರನ್ನೇ ಬಯಸಿ ಅವರಲ್ಲಿ ಅಡಕವಾಗಿದೆಯೇನೊ ಅನ್ನಿಸುತ್ತ್ರದೆ. ಪರಮ ಮುಗ್ಧ, ಪರಮ ಜ್ಞಾನಿ ಎರಡೂ ಅದ ವಿಸ್ಮಯ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಬಹುಶಃ ‌ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯ ಮತ್ತೆ ಹುಟ್ಟಿ ಬರಲಾರ.‌

 

          ಅವರ ಮನೆಗೆ ಹೃದಯ ತುಂಬಿದ ಆತಿಥ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದ ಘಳಿಗೆ ಹೊರಡುವಾಗ ಮನೆಯಲ್ಲೇ ಬೆಳೆದ ಸೌತೆ ತರಕಾರಿ ಚೀಲಕ್ಕೆಹಾಕಿ..ಇದ್ದು ನಾರ್ಲು ಪಣಸು ಹರ್ರಕೀ  ( ತೆಂಗಿನಕಾಯಿ ಹಲಸಿನ‌ಕಾಯಿ ಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿಯಾ? ) ಎಂದು ಮಮತೆಯಿಂದ ಕೇಳಿದಾಗ ಈ ಬಲಿಪ್ಪರು .  ನನಗೆ ಎಲ್ಲವೂ ಅದ ಹಿರಿತನ ಅಜ್ಜ ಅನ್ನಿಸಿತ್ತು. ಜತೆಯಲ್ಲೆ ಕುಳಿತು ಕರಾಡ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಮನೆ ಹಿರಿಯನಂತೆ ಉಪಚರಿಸಿ ಪಾಯಸ  ತಿನ್ನಿಸಿದ ಆ ಮಮತೆಯನ್ನು ಮರೆಯುವುದುಂಟೇ?

               ಎರಡು ಬಾರಿ ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ  ಬಂದಾಗ ನನ್ನ‌ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ‌ಉಳಿದು ನಮ್ಮ ಮನೆ ಮಕ್ಕಳೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆತ ತಾತ, ಯಕ್ಷಗಾನದ ಏನೂ ಅರಿವಿರದ ಮಕ್ಕಳೂ ಅಜ್ಜನ‌ ತೋಳಲ್ಲಿ ಬಂದಿಯಾದ ಕ್ಷಣಗಳು‌ಮರೆಯುವುದುಂಟೇ? ಮುಂಜಾನೆ ನನ್ನ‌ ಮಗಳು ಪ್ರಯಾಣದಲ್ಲಿ  ಇದ್ದ ನನಗೆ ಕರೆ ಮಾಡಿ  ಕಂಬನಿ ಮಿಡಿದರೆ ಆ ಬಲಿಪ್ಪಜ್ಜ ಮಕ್ಕಳ ಮೇಲೆ ಹಾಕಿದ ಮೋಡಿ ಎಂತಹುದು.?

ನನ್ನ ಜೀವಮಾನದ ಸಾಧನೆ ಎಂಬಂತೆ ಮಿತ್ತರ ಜತೆ ಸೇರಿ ಆಯೋಜಿಸಿದ ಸನ್ಮಾನ ತಾಳಮದ್ದಳೆ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ, ಅ ಕ್ಷಣದ ನಮ್ಮ ಖುಷಿ ಅಜ್ಜನ ಸಂತೋಷ ಮರೆಯುವುದುಂಟೇ?

ಹೀಗೆ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡುತ್ತಾ ಹೋದರೆ....ಇಲ್ಲ ಇಲ್ಲ ಅದು ನನಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ತಳಮಳವನ್ನು ಅನಭವಿಸುವ ಸಾಮಾರ್ಥ್ಯ ಕ್ಷೀಣವಾಗಿದೆ.

                

. ಇನ್ನು ಕಾಣಲಾರದ ಕೇಳಲಾಗದ ಕಳೆದ ಘಳಿಗೆಗಳ ನೆನಪು ಅದೊಂದೆ ಮತ್ತೆ ಉಳಿದಿದೆ. ಅಜ್ಜ ನಿನೆಷ್ಟು ಹೃದಯವಂತ....ಮರೆಯದ ನಿನ್ನ ಹೃದಯಾಮೃತ ನಮ್ಮ ಬಾಳಿಗೆ ತೀರ್ಥವಾಗಿ ಚೇತನವಾಗಲಿ. 

ಮಾತಿನ ಮಾಂತ್ರಿಕ ಶ್ರೀ ಕುಂಬಳೆ ಸುಂದರ್ ರಾವ್

      

          ಸಮುದ್ರ ಮಥನ ಪ್ರಸಂಗದ ಒಂದು ಸನ್ನಿವೇಶ. ದುರ್ವಾಸ ಶಾಪಗ್ರಸ್ಥನಾಗಿ ದೇವೇಂದ್ರ ಸರ್ವವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಶ್ರೀಹರಿಯ ಮೊರೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಬಹಳ ಸ್ವಾರಸ್ಯಕರ ಸಂಭಾಷಣೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ನೂರು ಯಾಗ ಮಾಡಿ ಪುಣ್ಯ ಸಂಪಾದನೆ ಮಾಡಿ ತ್ರಿಮೂರ್ತಿಗಳ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ದಕ್ಕಿದ ಇಂದ್ರ ಪದವಿ ಹೀಗಾದರೆ ಪುಣ್ಯ ಸಂಚಯನದ ಅರ್ಥವೇನು? ತ್ರಿಮೂತ್ರಿಗಳ ಅನುಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಏನು ಮೌಲ್ಯ?  ದೇವೆಂದ್ರ ಕೇಳಿದಾಗ ಮಹಾವಿಷ್ಣು ನಿಷ್ಠೂರವಾಗಿ ಒಂದು ಮಾತು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. 

        "ದೇವೇಂದ್ರ,  ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಮೌಲ್ಯ ಯುತವಾಗಿರುವುದು ಹಲವಿದೆ. ಎಲ್ಲದಕ್ಕೂ ಮೌಲ್ಯ ಕೊಡುವುದು ಅನಿವಾರ್ಯ ಅಲ್ಲದಿರಬಹುದು. ಆದರೆ ದುರಹಂಕಾರಕ್ಕೆ ಮೂರ್ಖತನಕ್ಕೆ  ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನೂ ಮೌಲ್ಯ ನೀಡುವುದಕ್ಕೆ ಬದ್ದನಾಗಿರಬೇಕು. ಇಂದು ನಿನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯೂ ಇದೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ದುರಹಂಕಾರಕ್ಕೆ ನೀನು ಕೊಡಬೇಕಾದ ಮೌಲ್ಯ ಈ ಪದಚ್ಯುತಿ" 

        ಶ್ರೀ ಮಹಾವಿಷ್ಣುವಿನ ಇಂತಹ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ  ಸಂದಾಯವಾಗುವ ಒಂದು ಸಂದೇಶ ಅದೆಷ್ಟು ಮೌಲ್ಯ ಉಳ್ಳದ್ದು ಎಂದು ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ. ಮಹಾವಿಷ್ಣುವಿನ ಪಾತ್ರಕ್ಕೆ ಔಚಿತ್ಯಪೂರ್ಣವೆನ್ನಿಸುವ ಈ ಅರ್ಥಾಗಾರಿಕೆ ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಂಡ ಈ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಚಿರಸ್ಮರಣೀಯ ಎನ್ನುವಂತೆ ಮಾಡಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ದೇವೇಂದ್ರನಾಗಿ ಶ್ರೀ ಎಂಪೆಕೆಟ್ಟೆ ರಾಮ ರೈ ಆದರೆ ಮಹಾವಿಷ್ಣುವಾಗಿ ಮಾತಿನ ಮಾಂತ್ರಿಕ ಶ್ರೀ ಕುಂಬಳೆ ಸುಂದರ್ ರಾವ್.  ನಾನು ಮೊತ್ತಮೊದಲು ನೋಡಿದ ಕುಂಬಳೆ ಸುಂದರ್ ರಾವ್ ರವರ ಪಾತ್ರ ಆ ಅರಿವಿನ ಕೊರತೆಯಲ್ಲೂ ಮಂತ್ರ ಮುಗ್ಧನನಾಗಿಸಿತ್ತು. ಮುಂದೆ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ನಂತಹ ಪಾತ್ರಗಳು ಇದ್ದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿರೂಪವಾಗಿ ಮೊದಲು ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿದ್ದ ವೇಷವೆಂದರೆ ಅದು ಕುಂಬಳೆಯವರ ವೇಷ. ವೇಷ ಎಷ್ಟು ಸುಂದರವೋ ಮಾತುಗಾರಿಕೆ ಅದಕ್ಕಿಂತಲು ಸುಂದರ. ಹೀಗೆ ಸುಂದರ ವೆಂದರೆ ಅದು ಸುಂದರವೇ ಆಗಿ ಯಕ್ಷಗಾನ ರಂಗಸ್ಥಳದ ಮಾತಿನ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಆಳ್ವಿಕೆ ನಡೆಸಿದ್ದು ಗತ ಇತಿಹಾಸ. ಸ್ವರಶುದ್ಧಿ, ಶ್ರುತಿ ಲಯ ಬದ್ಧ ಸನ್ನಿವೇಶಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡ ಸಂಭಾಷಣೆ ಎಲ್ಲವೂ ಒಂದು ಕಡೆಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿ ತೆಂಕು ತಿಟ್ಟು ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಗೆ ಪ್ರಾತಿನಿಧಿಕ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಕೊಟ್ಟದ್ದು ಇವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ. 

        ರಣ ವೀಳ್ಯ ಕರ್ಣ ಭೇದನ, ಸಂಗೀತಾ ಸಂಸ್ಥೆ ಹೊರತಂದ ಧ್ವನಿಸುರುಳಿಯನ್ನು ಕೇಳದ ಯಕ್ಷಗಾನ ರಸಿಕರು ಇರಲಾರರು. ಬಲಿಪ ನಾರಾಯಣ ಭಾಗವತರ ಸಾರಥ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೂಡಿ ಬಂದ ಕಲಾಕೃತಿ ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅದ್ಭುತ ಸಂಚಲವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿತ್ತು. ಅದರಲ್ಲಿ ಕರ್ಣನಾಗಿ ಕುಂಬಳೆಯವರ ಅರ್ಥಗಾರಿಗೆ ಪ್ರಖರವಾಗಿ ಭಾವಾನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಿತ್ತು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ತಾಯಿಕುಂತಿಯಲ್ಲಿ ಕರ್ಣ ಹೇಳುವ ಮಾತಿದೆ....ಕಾಡ್ತಿಯಾ ತಾಯಿ, ಇದನ್ನು ಕೇಳುವಾಗ ಕಣ್ಣಂಚಿನಲ್ಲಿ ಕಂಬನಿ ಮಿಡಿಯುತ್ತದೆ.  ಇದು ಕುಂಬಳೆಯವರ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯ ಝಲಕ್ ಅಷ್ಟೆ. ಅದರ ಪೂರ್ಣ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಬೇಕಾದರೆ ರಂಗಸ್ಥಳದ ಮುಂದೆ ನಿಲ್ಲಬೇಕು. 

        ಮೊದಲು ಧರ್ಮಸ್ಥಳ ಮೇಳದ ಆಟಗಳಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಮೊತ್ತ ಮೊದಲ ಆಕರ್ಷಣೆ ಎಂದರೆ ಕುಂಬಳೆ ರಾಯರ ವೇಷಗಳು. ಚಕ್ರವರ್ತಿ ದಶರಥದ, ದಶರಥನ ಪಾತ್ರ,  ಮಹಾರ್ಥಿ ಕರ್ಣದ ಕರ್ಣನ ಪಾತ್ರ, ಅಮರೇಂದ್ರ ಪಥ ವಿಜಯಿಯ ಸತ್ಯವೃತನ ಪಾತ್ರ ಹಾಗೆ ಸಾಮ್ರಾಟ್ ನಹುಷೇಂದ್ರದ ನಹುಷ್ಯ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯ ಪಾತ್ರ , ಧರ್ಮಸ್ಥಳ ಕ್ಷೇತ್ರ ಮಹಾತ್ಮೆಯ ಹೆಗಡೆಯ ಪಾತ್ರ ಇವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ನನಗೆ ಅವಿಸ್ಮರಣೀಯ ಅನುಭವವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿತ್ತು. ಈಗಲೂ ಈ ಪ್ರಸಂಗಗಳು ನೋಡುವಾಗ ಈ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ಕುಂಬಳೆಯವರ ಪಾತ್ರದೊಂದಿಗೆ ತುಲನೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. 

        ಪ್ರಾಸ ಭರಿತ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಗೆ ಸುಂದರ್ ರಾವ್ ಅವರು ಅನ್ವರ್ಥ. ಅದು ಹೇಗೆ ಎಲ್ಲಿಂದ ಪುಂಖಾನುಪುಂಖವಾಗಿ ಹರಿದು ಬರುತ್ತದೋ ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಗಾಬರಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅದರಂತೆ ಭಾವನಾತ್ಮಕವಾದ ಮಾತುಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ದಶರಥ ಕರ್ಣ ನಂತಹ ಪಾತ್ರಗಳು ಎದುರಿದ್ದ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನ ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಮನಸ್ಸಿನ ಆಳವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷೆ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಹೃದಯ ತುಂಬಿ ಕಂಬನಿ ಮಿಡಿಯದ ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಸಿಗುವುದು ಅಪರೂಪ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ತುಂಬ ಮಾತನಾಡುವವರು ಬಂದಾಗ ತಲೆ ಹಣ್ಣಾಗದ ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಚಹ ಕುಡಿಯುವುದಕ್ಕೆ ಎದ್ದು ಹೋಗುವುದು ಸಾಮಾನ್ಯ. ಆದರೆ ಕುಂಬಳೆಯವರ ಪ್ರವೇಶ ಆದರೆ ಡೇರೆಯ ಹೊರಗಿದ್ದ ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಬಂದು ಕುಳಿತು ಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಮತ್ತವನು ಕದಲುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಇದು ಇವರ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ. ಪ್ರೇಕ್ಷಕನ ಭಾವನೆಗಳ ನಾಡಿ ಮಿಡಿತವನ್ನು ಬಲ್ಲವರು ಇವರು. 

        ಇಂತಹ ಮಹಾನ್ ಕಲಾವಿದ ಇಂದು ಅಗಲಿದ ವಾರ್ತೆ ಕೇಳಿದಾಗ ಇವರ ದಶರಥಾದಿ ಕರ್ಣನ ಪಾತ್ರಗಳು ಮತ್ತೆ ಕಣ್ಣ ಮುಂದೆ ಬಂದು ನಿಂತವು. ಸುಂದರ ಸುಸ್ವರದ ಆ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆ ಕಿವಿಯಲ್ಲಿ ಮಾರ್ದನಿ ಗೈದಂತೆ ಭಾಸವಾಯಿತು. ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಬಗ್ಗೆ ಆಕರ್ಷಣೆ ಮೂಡಿಸುವಲ್ಲಿ ಇವರ ಪಾತ್ರಗಳು ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಹತ್ತಿರವಾಗಿದೆ. ಇವರು ಇಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಒಂದು ನಷ್ಟ. ಭಾವಾನೆಗಳ ಚಕ್ರವರ್ತಿಗೆ ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಶ್ರಧ್ದಾಂಜಲಿ ಮನಸ್ಸು ತುಂಬಿ ಅರ್ಪಿಸೊಣ. ರಾಯರ ಆತ್ಮಕ್ಕೆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಸದ್ಗತಿಯನ್ನು ಕರುಣಿಸಲಿ. 

ಸಂರಕ್ಷಣೆ

         ನನ್ನ‌ ಕಕ್ಷಿದಾರರೊಬ್ಬರು ನಮ್ಮ ಕಛೇರಿಗೆ ಬಂದವರು ನನ್ನ‌ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಹವ್ಯಾಸವನ್ನು ಕಂಡು, ಅವರ ಯಾರೋ ಸಂಭಂದಿಗಳ ಮಕ್ಕಳು ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ವೇಷಹಾಕಿದ ಫೋಟೋ ವೀಡಿಯೋಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಿದರು. ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಆದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಅವರೆಲ್ಲ ಭಾಗಿಯಾದ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಖುಷಿಯಲ್ಲಿ‌‌ ಹಂಚಿಕೊಂಡರು. 

ಇದರಲ್ಲಿ ವೈಷಿಷ್ಟ್ಯವೇನೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಅಷ್ಟಾಗಿ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. ಅಗಾಗ ಕಛೇರಿಗೆ ಬರುವ ಅವರು ಯಕ್ಷಗಾನದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತನಾಡಿದ್ದೇ ವೈಷಿಷ್ಟ್ಯವಾಗಿತ್ತು.  ಅವರು ತೋರಿಸಿದ ಫೋಟೋಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಬಹಳ ನಿರಾಸಕ್ತಿ ನಿರುತ್ಸಾಹ ಒಮ್ಮಿಂದೊಮ್ಮೇಲೆ ಉಂಟಾಯಿತು. ಅವರು ಸಂಭ್ರಮದಿಂದ ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದರೆ ನನಗೆ ಮಾತ್ರ ಅದನ್ನು ನೋಡುವ ಆಸಕ್ತಿ ಚಿಗುರಲೇ ಇಲ್ಲ. ಕಾರಣ ಇಷ್ಟೇ ತೆಂಕು ಬಡಗು ವೆತ್ಯಾಸವೇ ಇಲ್ಲದ ಯಕ್ಷಗಾನ ಪ್ರದರ್ಶನವದು. ಆದರೆ ಅವರಿಗೆ ಅದನ್ನು ಹೇಳಿದರೆ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಜ್ಞಾನವೂ ಇದ್ದಂತಿಲ್ಲ. ಒಂದು ಕಲೆ ಸಂಫೂರ್ಣ ಹಾದಿ ತಪ್ಪಿದೆ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ನಿದರ್ಶನವನ್ನು ಆ ವ್ಯಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದಿತ್ತು.

ತೆಂಕು ಬಡಗು ವೆತ್ಯಾಸ ತಿಳಿಯದೇ ಇದ್ದವರೂ ವೇಷ ಹಾಕುವುದನ್ನು ಕಾಣುವಾಗ  ಅದನ್ನು ನೋಡುವ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನಿಗೂ ಇದರ ಅರಿವು ಇರಬೇಕು. ಅರಿವು ಇಲ್ಲದೇ ಇದ್ದರೆ ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವ ಕಲಾವಿದನ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಹೆಚ್ಚು ಇರುತ್ತದೆ.  ಒಟ್ಟು ಯಕ್ಷಗಾನದ ವೇಷ ಹಾಕಿದರೆ ಅದೇ ಸಾಧನೆ ಎಂಬಂತೆ ಆ ಫೋಟೋಗಳು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದವು. ಯಾರೋ ಒಬ್ಬ ಎಲ್ಲೊ ಒಂದು ಕಡೆ ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದರೆ ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಬಹುದಾಗಿತ್ತು, ಆದರೆ ಇದೊಂದು ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ. ಹಲವಾರು ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಅತಿಥಿಗಳಾಗಿದ್ದರು. ಇವರೆಲ್ಲರ ಮುಂದೆ ಇದುವೇ ಯಕ್ಷಗಾನ ಎಂದು ಬಿಂಬಿಸಿದ್ದು ನಿಜಕ್ಕೂ ವಿಷಾದನೀಯ. ಹೀಗೆ ಆಗುವುದು ಇದೇನು ಮೊದಲಲ್ಲ. ಹಲವು ಸಲ ಇಂತಹ  ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಒಂದಿಷ್ಟು ಅಭಿಮಾನ ಇದ್ದವರು ಆಭಾಸಗಳನ್ನು ನೋಡುವುದಕ್ಕಿಂತ ಸುಮ್ಮನಿರುವುದೇ ಲೇಸು ಅಂತ ಗೈರಾಗಿ ಮನಃ ಶಾಂತಿಗೆ ಮೊರೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ.  ತೆಂಕು ಬಡಗು ಎಂಬ ಭೇದ ಎನಿದ್ದರೂ ನಾವು ಸಮಾನವಾಗಿ ಕಾಣಬೇಕು ನಿಜ. ಆದರೆ ಈ ರೀತಿ ಎರಡನ್ನೂ ವರ್ಣ ಸಂಕರ ಮಾಡಿ ನಮ್ಮ ಚಪಲಕ್ಕೆ ಅದರೆ ಮೂಲವನ್ನು ನಾಶ ಮಾಡುವ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಅದಕ್ಕೆ ಮಾಡುವ ದ್ರೋಹವಾಗುತ್ತದೆ. 

ತೆಂಕು ಬಡಗು ಮಿಶ್ರವಾಗಿ ಹೊಸ ತಳಿ ಬಿತ್ತನೆಯಾವುದು ಇಂದು ಮೊದಲಲ್ಲ. ಹಲವರ ಚಪಲಕ್ಕೆ  ಎರಡೂ ತಿಟ್ಟುಗಳ ಯಕ್ಷಗಾನ  ಬಲಿಯಾಗುವುದು ವಿಶೇಷವೇನೂ ಅಲ್ಲ. ಆದರೆ ಯಕ್ಷಗಾನ ಸೇವೆಯನ್ನೇ ಗುರಿಯಾಗಿಸಿಕೊಂಡ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದಾಗ ಅಯ್ಯೋ ಪಾಪ ಎನಿಸುತ್ತದೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಹಲವಾರು ಸ್ವಯಂ ಸಿದ್ದ ಸ್ಪಷ್ಟಿಕರಣಗಳು ಕಾರಣಗಳು ಯಥೇಚ್ಚವಾಗಿ ಮನಸ್ಸಿನ ಚಪಲದಂತೆ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅತಿಥಿಗಳು ಮನೆಗ ಆಗಮಿಸಿದಾಗ ಅವರಿಗೆ ಬೇಕಾದದ್ದನ್ನು ಮಾಡಿ ಸತ್ಕರಿಸುವ ಪರಿಪಾಠ ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿತ್ತು. ಈಗ ಅದು ಬದಲಾಗಿ ತಮಗೇನು ಇಷ್ಟವೋ ಅದನ್ನೇ ಸಲ್ಲಿಸುವ ಹೊಸ ರೀತಿ ಇದೆ. ಅದು ಇಲ್ಲೂ ಸಹ ಮುಂದುವರೆಯುತ್ತದೆ. ಮೂಲ ಯಕ್ಷಗಾನ ಹೇಗಿದ್ದರೇನು? ನಮಗೆ ಬೇಕಾದಂತೆ ನಾವು ತಿಂದು ಮುಕ್ಕಿದರೆ ಯಾರೂ ಕೇಳುವುದಕ್ಕಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಮನೋಭಾವ. ತೆಂಕು ಅಥವಾ ಬಡಗೂ ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಹೊಂದಿಕೊಂಡು ಬೇಸರವಾಗದಂತೆ ಹೊಸ ಒಂದು ಕ್ರಮ ಸ್ವತಃ ಜಾರಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಮೊದಲೇ  ಧರ್ಮಾರ್ಥವಾಗಿ ಉಚಿತವಾಗಿ ಸಿಗುವಂತಹ ಸೇವೆಗಳ ಗುಣ ಮಟ್ಟ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಎಂದೋ ಶಿಥಿಲವಾಗಿ ಹೋಗಿದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನವೂ ಸೇರಿ ಹೋದರೆ ಅಚ್ಚರಿ ಇಲ್ಲ.  ಇದೆಲ್ಲದರ ನಡುವೆ ನಮ್ಮ ತೆಂಕು ಅಥವಾ ಬಡಗು ಯಾವುದೇ ಇರಲಿ, ಅದರಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಒಂದು ದಾರಿದ್ರ್ಯ ವನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡ ಈ ಅಭಿರುಚಿಗೆ  ಏನು ಅಂತ ಹೇಳಬೇಕು? ಇದು ತಿಟ್ಟುಗಳಲ್ಲಿರುವ ಸಂಪನ್ಮೂಲದ ಕೊರತೆಯಲ್ಲ. ಬದಲಿಗೆ ಬುದ್ದಿದಾರಿದ್ರ್ಯದ ಕೊರತೆ. 

ಇಲ್ಲಿ ಬಂದ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಅರಿವಿಲ್ಲದೇ ಈ ಆಭಾಸವನ್ನೇ ಯಕ್ಷಗಾನ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡ. ಅದನ್ನೇ ದೊಡ್ಡ ಸಾಧನೆ ಎಂಬ ಆತ್ಮ ತೃಪ್ತಿ ಅನುಭವಿಸಿದ. ಆದರೆ ನಿಜವಾದ ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಇಲ್ಲಿ ಒದಗಿಬಂದ ದ್ರೋಹ ಮನಟ್ಟಾಗಿವುದಿಲ್ಲ. ಆಭಾಸಗಳನ್ನು ಯಕ್ಷಗಾನದ ಮಹಾ ಸಾಧನೆ ಎಂದು ತೋರಿಸಿ ಅದನ್ನೆ ಯಕ್ಷಗಾನ ಎಂಬಂತೆ ಬಿಂಬಿಸಿದವರಿಗೂ ಈ ದುಷ್ಪರಿಣಾಮದ ಗಂಭೀರತೆಯ ಅರಿವಿಲ್ಲ. ಮುಂದೆ ಯಾವುದು ಯಕ್ಷಗಾನ ಎಂಬುದು ತಿಳಿಯದೇ ಯಾವುದೋ ಒಂದನ್ನು ಯಕ್ಷಗಾನ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವಾಗ, ಇವರು ಎಸಗಿದ ದ್ರೋಹದ ಅರಿವಾದರೂ ಆಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇಲ್ಲ. ಇಷ್ಟಕ್ಕೂ ಇದರ ಆವಶಕತೆ ಇದೆಯೇ?  ವರ್ಷಕ್ಕೊಂದು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಮಾಡಿ ಅದರ ಫೋಟೋ ವಿಡಿಯೋ ತೋರಿಸಿ ಒಂದಷ್ಟು ಸರಕಾರದ ಅನುದಾನವನ್ನು ಗಿಟ್ಟಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಹುನ್ನಾರ ಇದು. ಬಡಪಾಯಿ ಯಕ್ಷಗಾನ ಇದಕ್ಕೆ ಬಲಿಪಶುವಾಗುತ್ತಿದೆ. ಯಾಕೆಂದರೆ  ಇದನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವುದಕ್ಕೆ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಯಾವ ವ್ಯಕ್ತಿಯೂ ಇಲ್ಲ . ಯಾವ ಶಕ್ತಿಯೂ ಇಲ್ಲ. ಆಕಾಡೆಮಿಗಳು ಸ್ವಾರ್ಥದ ಪರಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಮೌನವಾಗಿಬಿಡುತ್ತವೆ. 

ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನು ಐವತ್ತರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಪುನರ್ನಿರ್ಮಿಸಿ ಅದರ ಪುನರುತ್ಥಾನ ಮಾಡಿದ್ದು ಕೇಳಿಯಾದರು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಅದರ ಹಿಂದೆ ಅದೆಷ್ಟು ಪರಿಶ್ರಮ ಇದ್ದಿರಬಹುದು ಎಂದು ಆತ್ಮಾವಲೋಕನ ಮಾಡಬೇಕು. ತಮ್ಮ ಸ್ವಾರ್ಥಕ್ಕೆ ಒಮ್ದು ಉತ್ತಮ ಕಲೆ ಬಲಿಯಾಗುವಾಗ ಉರಿದು ರೋಧಿಸುವ ಆತ್ಮಗಳು ಇವೆ ಎಂಬ ಪರಿಜ್ಞಾನವಾದರೂ ಇರಬೇಕು. ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ನಮಗೆ ನಮ್ಮದು ಎಂಬ ಆತ್ಮಾಭಿಮಾನವಾದರೂ ಇರಬೇಕು.  ಯಕ್ಷಗಾನದ ಅರಿವಿಲ್ಲದವರಿಗೆ ನಿಜವಾದ ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಒಂದಷ್ಟು ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆಯ ಬದ್ದತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಬೇಕು. ನಮಗೆ ಅವಮಾನವಾದರೆ ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳದ ನಾವು ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಆಗುವ ಅವಮಾನವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಡಬೇಕು. ಇಷ್ಟಕ್ಕೂ ಮಾನ ಎಂದರೆ ಏನು?  ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮಾನ ಅವಮಾನದ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿಯಬೇಕಾದರೆ ಮಾನ ಎಂದರೇನು ಎಂಬ ಖಚಿತ ಅರಿವು ಇರಬೇಕು.  ಹಾಗಾಗಿ ಇದು ಅವಮಾನ ಎಂದು ಅನಿಸುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಯಾವುದೋ ಒಂದು ಅದ್ಭುತ ಸಾಧನೆ ಎಂದು ತಮ್ಮ ತಲೆಗೆ ತಾವೇ ಗರಿಯನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಮ್ಮ ಬಾಷೆ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಯಾರೋ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಆಕ್ರಮಿಸಿ ನಾಶ ಮಾಡುವ ಹಾಗಿಲ್ಲ. ಅದರ ನಾಶದ ಮೂಲ ಬಿತ್ತನೆ ನಮ್ಮಲ್ಲೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಯಕ್ಷಗಾನವೂ ಅದಕ್ಕೆ ಹೊರತಲ್ಲ. ಯಾವುದೋ ಟೀವಿ ಮಾಧ್ಯಮಗಳಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನು ಯಾವುದೋ ರೂಪದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಿದಾಗ ಅವಮಾನ ಎಂದುಕೊಂಡು ಪ್ರತಿಭಟನೆ ಮಾಡುವಾಗ ಒಂದು ಯೋಚಿಸಬೇಕು, ಮಾಧ್ಯಮಗಳಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಬಗ್ಗೆ ಸರಿಯಾದ ಅರಿವಿಲ್ಲದೇ ಅಗೌರವ ತೋರಬಹುದು. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಸಂಘ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಅದರ ಅರಿವಿದ್ದವರು ಹೀಗೆ ವರ್ತಿಸಿ ನಾಶ ಮಾಡಿದರೆ ಅದನ್ನು ಪ್ರತಿಭಟಿಸುವವರು ಯಾರು? ಪ್ರತಿಭಟನೆಗೆ ಒಂದಿಷ್ಟಾದರೂ ಆತ್ಮ ಸಾಕ್ಷಿ ಎಂಬುದಿದ್ದರೆ ಮೊದಲು ಇಂತಹ ಆಭಾಸಗಳು ಪ್ರತಿಭಟಿಸಲ್ಪಡಬೇಕು. ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳು ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತನವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.  ಯಕ್ಷಾಗಾನದ ಸೇವೆ ಅದರ ಪೋಷಣೆಯನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು. ಒಂದು ವೇಳೆ ಅದು ಸಾಧ್ಯವಾಗದೇ ಇದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಉಳಿಸುವ ಕೆಲಸವಾದರೂ ಮಾಡಬೇಕು, ಕೊನೆ ಪಕ್ಷ ಅದನ್ನು ನಾಶವಾದರೂ ಮಾಡದೆ ಅದಕ್ಕೆ ಕೃತಜ್ಞತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಬೇಕು. ಇದು ಆತ್ಮ ಸಾಕ್ಷಿ. 

     ತೆಂಕು ಆಗಲಿ ಬಡಗು ಆಗಲಿ ಅಥವಾ ಯಾವುದೇ ಕಲೆಗಳಾಗಲಿ ಅದರಲ್ಲಿ ಸಾಕಷ್ಟು ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳೆಂದೂ ದಾರಿದ್ರ್ಯವನ್ನು ಬಿಂಬಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ದಾರಿದ್ರ್ಯವಿರುವುದ ಅದನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಗುರುತಿಸುವ ಮನೋಭಾವದಲ್ಲಿ. ಅದರ ಪೋಷಣೆಗಿಂತ ಅದರ ಸಂರಕ್ಷಣೆಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಆದ್ಯತೆ ಒದಗಿಬರಬೇಕು. ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಯಾವುದೇ ಕಾರಣಕ್ಕೂ ಇದನ್ನು ಮರೆಯುವಂತಿಲ್ಲ. 

ವಿಲಕ್ಷಣ ಅರ್ಥಧಾರಿ ಶ್ರೀ ಎಂ, ಪ್ರಭಾಕರ ಜೋಷಿ

        ಯಕ್ಷಗಾನ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಯೊಂದರಲ್ಲಿ ಕರ್ಣನಿಗೆ ಅರ್ಜುನ ಛೇಡಿಸುವುದುಂಟು, "ಒಂದು ಕೋಣ ತನಗೂ ಆನೆಯಂತೆ ಎರಡು ಕೋಡು ಉಂಟು ಅಂತ ಆನೆಯಂತೆ ಮುಂದೆ ತಿವಿಯುವುದಕ್ಕೆ ಹೋಯಿತಂತೆ. ಆದರೆ ಮುಂದೆ ಹೋದನಂತರ ಅದಕ್ಕೆ ಗೊತ್ತಾಯಿತು ಆನೆಯ ಕೋಡು ಮುಂದಕ್ಕೆ ಉಂಟು ತನ್ನದು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಉಂಟು. ಕರ್ಣಾ, ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಸರಿಸಾಟಿ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ನಿನ್ನ ಅವಸ್ಥೆಯೂ ಇದೇ ರೀತಿ. ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಇದೆ ಆದರೆ ಒಂದೂ ಇರಬೇಕಾದ್ದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ."

        ಇನ್ನೊಂದು ಕೌರವನಾಗಿ ಭೀಷ್ಮನಲ್ಲಿ " ಭೀಮ ನನ್ನ ಬದ್ದ ವೈರಿ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಆಕ್ಷೇಪಗಳು ಹಲಾವಿದೆ. ಭೀಮನಿಗೆ ವಿಷ ಹಾಕಿದ್ದೇನೆ. ವಿಷ ಹಾಕಿದ್ದರ ಬಗ್ಗೆ ನನಗೆ ಪಶ್ಛಾತ್ತಾಪವಿಲ್ಲ.  ನಾನು ಹಾಕಿದ್ದು ಕಡಿಮೆ ಆಯ್ತೋ ಎಂಬ ಆತಂಕ ಮಾತ್ರ" 

    " ಇಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿ ಇರಬೇಕೋ, ಅವನು ದೇವರನ್ನು ನಂಬುವುದನ್ನು ಬಿಡಬೇಕು. ಅದು ನನ್ನ ಜೀವನವನ್ನು ನೋಡಿ ಕಲಿಯಬೇಕು. ಅರಮನೆಯಲ್ಲೇ ಹುಟ್ಟಿ ಬೆಳೆದ ನಾನು ಇಂದು ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿದ್ದೇನೆ. ದೇವರನ್ನೇ ನಂಬಿಕೊಂಡಿರುವ ಪಾಂಡವರು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ  ಹುಟ್ಟಿ ಈಗ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ. ಅಷ್ಟಾಗಿ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯ ಮಕ್ಕಳು.  ಹೇಳಿ ದೇವರನ್ನು ನಂಬಬೇಕೋ ಬೇಡವೋ?  ಇನ್ನು ದ್ಯೂತದಲ್ಲಿ ನಾನು ಜೂಜಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ನನಗೆ  ಆ ಕೆಟ್ಟ ಅಭ್ಯಾಸ ಇಲ್ಲ. ನಾನು ಜನ ಮಾಡಿ ಜೂಜಾಡುವುದು.   ಕೃಷ್ಣನ ಅನುಗ್ರಹ ಸದಾ ಉಂಟು ಅಂತ ಹೇಳ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ದ್ಯೂತದಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣನ ಅನುಗ್ರಹವಿದ್ದುಕೊಂಡು  ಒಂದು ಆಟ ಗೆಲ್ಲುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಎಂತಹವನೇ ಆಗಲಿ ಹತ್ತು ಸಲ ಸೋಲುವಾಗ ಒಂದು ಸಲ ಗೆದ್ದು ಬಿಡುತ್ತಾನೆ.   "

           ನಮಗೆ ತಾಪತ್ರಯ ಇರುವುದು ಮೂರೇ ಬಗೆಯಲ್ಲಿ, ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯ ನನಗೆ ಸಾವಿರ ತಾಪತ್ರಯ ಮಾರಾಯರೆ ಅಂತ ಹೇಳಿ ಮೂರು ಇದ್ದದ್ದನ್ನು ಸಾವಿರ ಮಾಡಿ ಅದರೆ ಮುಳುಗಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ. 

        ಕಂಸ ಎಷ್ಟು ಒಳ್ಳೆಯವ. ವಸುದೇವ ದೇವಕಿಯರನ್ನು ಸೆರೆಮನೆಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಹಾಕಿದ. ನಾನಾದರೆ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಹಾಕುತ್ತಿದ್ದೆ.  ಎಂಟನೆಯ ಮಗು ಬಿಡಿ ಒಂದನೆಯ ಮಗು ಹುಟ್ಟುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ.  ಕಂಸ ಒಳ್ಳೆಯವನಾದುದರಿಂದ ಅಷ್ಟಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟ. 

           ಕೃಷ್ಣ ಅನುಗ್ರಹ ಇದ್ದುಕೊಂಡೆ ಅವರು ಇದ್ದದ್ದು ಎಲ್ಲಿ? ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ . ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ. ಹಂಸತೂಲಿಕಾ ತಲ್ಪದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದೇನೆ. ಏಳು ಹಾಸಿಗೆಯ ಅಡೀಗೆ ಒಂದು ಮುಳ್ಳು ಇದ್ರೆ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿದಾಗ ಚುಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಅಂತಹ ಹಾಸಿಗೆ. ಅವರು ರಾಜನ ಮಕ್ಕಳಾಗಿ ಮರದ ಬುಡದಲ್ಲಿ. ವನವಾಸ ಮುಗಿಸಿ ವಿರಾಟನಗರಿಯಲ್ಲಿದ್ದರು. ಚಕ್ರವರ್ತಿಯಾಗುವವನ ಹಣೆಬರಹ ನೋಡಬಾರದ. ಕಂಕ ಸನ್ಯಾಸಿ, ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಭೀಮ ಹೇಳಬಾರದು, ಇನ್ನು ಅರ್ಜುನ ಅವನು ಯಾವಾಗ ನಾಟ್ಯ ಕಲಿತದ್ದು ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ. ಇನ್ನು ನಕುಲ ಸಹದೇವರು, ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕಡ್ಡಿ ಆಚೆ ಈಚೆ ಎತ್ತಿ ಇಡುವುದಿಲ್ಲ. ಹೋ ನಾವು ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಮಕ್ಕಳು. ಅಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ್ದೇನು ಕುದುರೆಯ ಮೈ ತಿಕ್ಕಿದ್ದು.  ನಾನು ಅರಸನಾಗಿಯೇ ಹುಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ, ಸತ್ತರೂ ನಾನು ರಾಜನಾಗಿಯೇ ಸಾಯ್ತೇನೆ. ನಾನು ಸತ್ತರೆ ಇದು ರಾಜನ ಹೆಣ ಅಂತ ಹೇಳ್ತಾರೆ ಹೊರತು ರಾಜ ಹೆಣ ಅಂತ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಇನ್ನು ಧರ್ಮ ರಾಯ ಯಾವಾಗ ರಾಜನಾಗುವುದು? ಪ್ರಾಯ ಹೋದ ಮೇಲೆ ಕಡಲೆ ಸಿಕ್ಕಿ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ?  ಜಗಿಲಿಕ್ಕೆ ಹಲ್ಲು ಇಲ್ಲ.  ಧರ್ಮರಾಯನ ಅವಸ್ಥೆ ಅದು. 

        ಈ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯ ಶೈಲಿ ನೋಡಿದರೆ ಹೇಳಬಹುದು ಇದರ ಕರ್ತೃ ಯಾರು ಎಂದು. ಸದಾ ವಿಲಕ್ಷಣ ಪಾತ್ರ ಪ್ರಸ್ತುತಿಗೆ ಹೆಸರಾಗಿ  ಅದನ್ನೇ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯತೆಯನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅರ್ಥಧಾರಿ ಶ್ರೀ ಎಂ. ಪ್ರಭಾಕರ ಜೋಷಿಯವರ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯ ತುಣುಕುಗಳು ಇದು. ಅವರೇ ಹೇಳುವಂತೆ ಸದಾ ಪೆದಂಬು ಪಾತ್ರಗಳೆಂದರೆ ಅವರು ಮೈದುಂಬಿ ಪಾತ್ರ ಪ್ರಸ್ತುತ ಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ.   ಜೋಷಿಯವರ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆ ಬಹಳ ಸರಳವಾಗಿ ಸರಳವಾದ ವಾಕ್ಯಗಳಿಂದ ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುತ್ತದೆ. ಪಾಮರನಿಗೂ ಅರ್ಥವಾಗುವ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯಾದರೂ ಅದರ ಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕಾದರೆ ವಿದ್ವಾಂಸರಿಗೂ ಕಷ್ಟ. ಅಷ್ಟೂ ಗೂಢಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುತ್ತದೆ. ಬಹಳ ನಾಟಕೀಯವಾಗಿ ಸಂಭಾಷಣೆ ಬೆಳೆಸುತ್ತಾರೆ. ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆ ಕೇಳುವಾಗ ನಾವು ಅರ್ಥ ಹೇಳಿಬಿಡಬಹುದೋ ಎನ್ನುವಷ್ಟು ಸರಳವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಗಾಯಕ ಜೇಸುದಾಸ್ ಹಾಡು ಹೇಳುವಂತೆ, ಎಷ್ಟು ಸುಲಭ ನಾವೂ ಹಾಡಬಹುದೇನೋ...ಆದರೆ ಹಾಡುವಾಗಲೇ ಗೊತ್ತಾಗುವುದು ಇದು ನಾವು ಹೆಜ್ಜೆ ಇಡುವ ಸಂಕ ಅಲ್ಲ ಎಂದು. ಅಷ್ಟು ಕಷ್ಟ. 

        ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ವಿದ್ವಾಂಸರೇ ತುಂಬಿರುವಾಗ ಯುವ ಹುಮ್ಮಸ್ಸಿನಿಂದ ಆ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಬಂದವರು ಜೋಷಿಗಳು. ಇವರೂ ಘನ ವಿದ್ವಾಂಸರೆ, ಆದರೆ ಆ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಇಲ್ಲ. ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರೆ ಇವರ ವಿದ್ವತ್ ಅರಿವಾಗುತ್ತದೆ. ನೋಡುವುದಕ್ಕೆ ಸರಳ ಇಳಿದು ಹೋದಂತೆ ಗಂಭೀರವಾಗುತ್ತಾ ವಿಪುಲ ಅರ್ಥವಿಶಾಲತೆಯನ್ನು ಗಳಿಸುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಪಾತ್ರ ಯಾಕೆ ಹಾಗೆ ವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಮೊದಲಿಗೆ ಆಶ್ಚರ್ಯವಾದರೂ ಆ ಪಾತ್ರದ ಅರ್ಥ ಕೇಳುತ್ತಾ ಹೋದಂತೆ ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ ಇದಕ್ಕೆ ಇದೇ ಸರಿ. ಇದು ಜೋಷಿಯವರ ಶೈಲಿ. ಶೇಣಿ ಸಾಮಗ ಪೆರ್ಲ ತೆಕ್ಕಟ್ಟೆ ಹೀಗೆ ಘಟಾನುಗಟಿಗಳ ಜತೆಗಿನ ಇವರ ತಿಕ್ಕಾಟ ನೋಡಿದ್ದೇನೆ. ಅದು ಅದ್ಭುತ ರಮ್ಯ. ಹಲವು ಸಲ ಶೇಣಿ ಸಾಮಗರ ಅರ್ಥ ನಮಗೆ ಅರ್ಥವಾಗುವುದು ಬಹಳ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಪ್ರತಿವಾದಿಯಾಗಿ ಇವರು ಇದ್ದರೆ ಅವರ ಅರ್ಥ ಇವರಿಂದ ನಮಗೆ ಅರ್ಥವಾಗಬೇಕು. ಅವರ ಮಾತುಗಳಿಗೆ ಚಿಕ್ಕ ಪುಟ್ಟ ವ್ಯಂಜನಗಳು ಸೇರುತ್ತ ಇದ್ದರೆ ಯಕ್ಷಗಾನದ ರಸಿಕ ಅದನ್ನು  ಸವಿಯುತ್ತಾ ಮೈ ಮರೆಯುತ್ತಾನೆ. ಯಾಕೆಂದರೆ ಜೋಷಿಯವರ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯ ಶೈಲಿ ಹಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಯಕ್ಷಗಾನ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಯ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯ ಸರಳೀಕೃತ ಗೊಳಿಸಿದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಇವರಿಗೆ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೊಂದು ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವೆಂದರೆ ಅವರ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಕಲಿಯಬಹುದು, ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವುದು ಕಷ್ಟ. ಹಾಗಾಗಿ ಶೇಣಿ ಸಾಮಗರ ಅನುಕರಣೆ ಇಲ್ಲಿ ಕಂಡರೂ ಜೋಷಿಯವರ ಅನುಕರಣೆ ಸಾಧ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಭಾವಾತ್ಮಕತೆ ತುತ್ತ ತುದಿಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ದರೆ ಇನ್ನೊಮ್ಮೆ ತೀರಾ ಸರಳವಾಗಿ ಧರೆಯ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿಯೇ ನಾನು ಇವರನ್ನು ವಿಲಕ್ಷಣ ಅರ್ಥಧಾರಿ ಎಂದು ಹೇಳುವುದು. 

            ಸ್ವತಃ ರಸಿಕತನದ ಜೋಷಿಯವರು ನವರಸ ಭರಿತ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಹೊಂದಿದವರು ಎಂದರೆ ತಪ್ಪಾಗಲಾರದು. ಯಾಕೆಂದರೆ ಅವರ ಕಾರ್ಯಬಾಹುಳ್ಯ ಕೇವಲ ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ,ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಾಗಿಲ್ಲ. ಯಾವುದೇ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಪ್ರವಚನ ಕೊಡಬಲ್ಲರು.  ಒಂದು ಬಾರಿ ಹಿಂದುಸ್ಥಾನಿ ಸಂಗೀತದ ಬಗ್ಗೆ ಇವರ ಭಾಷಣ ಕೇಳಿ ಬೆರಗಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಈ ಜ್ಞಾನ ತಲೆಯ ಯಾವ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅವಿತುಕೊಂಡಿದೆ ?  ನಮ್ಮ ಬಗ್ಗೆ ಯಾರಿಗಾದರು ವಿವರಿಸಬೇಕಿದ್ದರೆ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ತುಂಡು ಕಾಗದದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಶಬ್ದ ನಮ್ಮ ಬಗ್ಗೆ ಬರೆದು ಕೊಟ್ಟರೆ ಸಾಕು ಇವರು ತಾಸು ಹೊತ್ತು ಮಾತನಾಡಬಲ್ಲರು. ಅರೇ ನಮ್ಮ ಬಗ್ಗೆ ಇಷ್ಟೊಂದು ವಿಚಾರ ಇದೇಯಾ ಎಂದು ನಮಗೆ ಅಚ್ಚರಿಯಾಗಬೇಕು. ಆ ಮಾತುಗಳು ಕೇವಲ ಹುಂಬ ಬಡಾಯಿ ಹೊಗಳಿಕೆ ಅಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹ. ಹಾಗಾಗಿ ಯಾರಿಗಾದರೂ ಸನ್ಮಾನ ಅಭಿನಂದನೆಯಾದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಅಭಿನಂದನಾ ಭಾಷಣ ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಜೋಷಿಯವರಷ್ಟು ಸೂಕ್ತ ವ್ಯಕ್ತಿ ಬೇರೊಬ್ಬರಿಲ್ಲ. ಇವರು ಮಾತಿಗೆ ತೊಡಗಿದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಉತ್ಸಾಹ ಕುತೂಹಲ ಎಲ್ಲವೂ ಮೂಡಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಸಮಯ ಕಳೆದದ್ದೇ ಗೊತ್ತಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ನಡುವೆ ಸಂಘಟಕನ ಒದ್ದಾಟ ಹಲವು ಸಲ ಹೇಳ ತೀರದು. ಮತ್ತೆ ಯಾರ ಭಾಷಣವನ್ನು  ಕಟ್ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂದು ಆತನಿಗೆ ಧರ್ಮ ಸಂಕಟವಾಗಬೇಕು. ಆದರೂ ಕೇಳುಗ ಮಾತ್ರ ಇವರ ಭಾಷಣ ತನ್ಮಯತೆಯಲ್ಲಿ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಯಕ್ಷಾಗನದಲ್ಲಿ ಸಭಾಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಭಾಷಣವಿದ್ದರೆ ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಚಹ ವಿರಾಮ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದುಂಟು. ಆದರೆ ಇವರು ಮೈಕ್ ಮುಂದೆ ನಿಂತರೆ ಚಹದ ಸಮಯ ಮತ್ತೆ ದೂರ ಹೊಗುತ್ತದೆ. 

        ಜೋಷಿಯವರೊಂದಿಗೆ ನನ್ನ ಒಡನಾಟ ಅಷ್ಟಿಷ್ಟು ಇದೆ ಎಂಬುದೇ ನನ್ನ ಹಿರಿಮೆ. ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ಬರುವಾಗಲೆಲ್ಲ ನನಗೆ ಒಂದು ಸಂದೇಶ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವು ಸಲ ಇವರನ್ನು ಕಾಣುವುದಕ್ಕೆ ಹೋದದ್ದೂ ಇದ್ದೆ. ಯಾಕೆಂದರೆ ಇವರ ಸ್ನೇಹದ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನಾನು ಕಿರಿಯ ಎಂಬುದನ್ನೂ ಮರೆಯುತ್ತೇನೆ. ಅಷ್ಟು ಆತ್ಮೀಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಬಾರಿ ಹಿರಿಯ ಕಲಾವಿದ ಪಾತಾಳ ವೆಂಕಟ್ರಮಣ ಭಟ್ಟರಿಗೆ ನನ್ನನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿದ ಬಗೆ ನೋಡಿದರೆ, ನಾನು ಸಂಕೋಚದ ಮುದ್ದೆಯಾದೆ. ಎಲ್ಲಿಯ ಜೋಷಿಯವರು ಎಲ್ಲಿಯ ಭಟ್ಟರು ಅವರ ನಡುವೆ ನಾನು ಎಲ್ಲಿಯವ? ಆದರೆ ಜೋಷಿಯವರ ಸರಳತೆ ಆತ್ಮೀಯತೆ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಮೀರಿಸಿ ಬಿಡುತ್ತದೆ. 

        ಒಂದು ಬಾರಿ ನಾನು ಮಂಗಳೂರಿಗೆ ಹೋಗಿದ್ದಾಗ, ಅದನ್ನು ತಿಳಿದು ನನಗೆ ಖುದ್ದು ಕರೆ ಮಾಡಿ ಮನೆಗೆ ಬರುವಂತೆ ಆಮಂತ್ರಿಸಿದರು. ನಾನು ಇದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಕಾರಿನಲ್ಲಿ ಬಂದು ಕದ್ರಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ತಮ್ಮ ಮನೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ಮನೆಯವರಿಗೆ ಪರಿಚಯಿಸಿ ಸತ್ಕರಿಸಿದರು. ತಾಸುಗಟ್ಟಲೆ ಮುಕ್ತವಾಗಿ ನನ್ನೊಡನೆ ಮಾತನಾಡಿದರು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಶಾಲು ಹೋದಿಸಿ ಸ್ಮರಣಿಕೆ ನೀಡಿ ಹೃದಯ ತುಂಬಿ ಕಳುಹಿಸಿಕೊಟ್ಟರು. ಆ ಶಾಲಿನೊಳಗೆ ಹುದುಗಿ ಹೋಗದೇ ಇದ್ದದ್ದು ನನ್ನ ಪುಣ್ಯ. ಅವರೊಂದಿಗೆ ಕಳೆದ ಆ ಘಳಿಗೆಗಳು ನಿಜಕ್ಕೂ ಒಂದು ಅವಿಸ್ಮರಣೀಯ ಘಟನೆ. 

              ನನ್ನ ಯಕ್ಷಚಿಂತನ ಬ್ಲಾಗ್ ನಲ್ಲಿ  ನಾನು ಯಕ್ಷಗಾನದ ಬಗ್ಗೆ ಬರೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಎಲ್ಲ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಓದಿ ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿ ನನ್ನನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅವರೇ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮಾಡುವ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಅಂತರ್ಜಾಲದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಮೇರು ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ಅವರ ಹೃದಯವಂತಿಕೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ಎಂದಿಗೂ ಮರೆಯುವಂತಿಲ್ಲ. 

        ಇವತ್ತು ನಿನ್ನೆ ಕಂಡವರಲ್ಲು ಇವರು ಸಲುಗೆಯಿಂದ ವ್ಯವಹರಿಸಬಲ್ಲರು.  ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಇದು ನಮಗೆ ವಿಚಿತ್ರ ಅನ್ನಿಸಬಹುದು. ಆದರೆ ಇದು ಅವರ ಆತ್ಮೀಯತೆಯ ಶೈಲಿ. ಆತ್ಮೀಯತೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದಷ್ಟು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಸೌಹಾರ್ದತೆ ಯಾವಾಗಲು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಭಾವ ಯಾವುದೇ ಇದ್ದರು ಅಲ್ಲಿ ಆತ್ಮೀಯತೆಯ ತಟ್ಟೇ ಭಾರವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಗಮನಾರ್ಹ. 

        ಹಲವು ಕಲಾವಿದದರ ಸನ್ಮಾನವಾಗುವಾಗ ಬಲಿಪ್ಪರು ಶೇಣಿ ಸಾಮಗ ಪೆರ್ಲ  ಪದ್ಯಾಣ ಇವರೆಲ್ಲ ಸನ್ಮಾನವಾಗುವಾಗ ಇವರ ಅಭಿನಂದನಾ ಭಾಷಣ ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ. ಮಿತ್ರ ಕಜೆ ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯ ಭಟ್ಟರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಬಲಿಪ್ಪರ ಐದು ದಿನದ ದೇವಿಮಹಾತ್ಮೆ ಪ್ರಸಂಗ ಪುಸ್ತಕದ  ಬಿಡುಗಡೆಯಾದಾಗಲೂ ಬಹಳ ಬಂದು  ಸುಂದರವಾಗಿ  ಭಾಷಣ ಮಾಡಿದ್ದರು.  ಎಲ್ಲರ ಅಭಿನಂದನ ಭಾಷಣ ಮಾಡಿದವರನ್ನು ಇದೀಗ ನಾವೇ ಅಭಿನಂದನೆ ಸಲ್ಲಿಸಬೇಕಾಗಿರುವುದು ನಮ್ಮ ಅವಾಕಾಶ. ಹಾಗಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಬರೆದಿರುವ ಸಾಲುಗಳು ಅದು ಎಂದಿಗೂ ಅತಿಶಯವಲ್ಲ. ಅದೆಲ್ಲವೂ ಸೂಕ್ತ. 

            ಪ್ರಭಾಕರ ಜೋಷಿಯವರು ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಲಾವಿದರು. ಎಲ್ಲೋ ಒಂದು ಕಡೆ ಇವರ ವೇಷವನ್ನು ನೋಡಿದ್ದೇನೆ.  ಆದರೆ ಇವರ ಕ್ಷೇತ್ರ ತಾಳಮದ್ದಲೆಯ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆ. ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ತಾಳಮದ್ದಲೆಗೂ  ಒಂದು ಆಢಳಿತಾತ್ಮಕ ಅಂಗೀಕಾರ ಜೋಷಿಯವರ ಮುಖಾಂತರ ಸಿಕ್ಕಂತಾಗಿದೆ.  ಆ ಮೂಲಕ  ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗೂ ಇವರು ಭಾಜನರಾಗಿರುವುದು ಬಹಳ ಸಂತಸ ತಂದಿದೆ. ಇದು ಎಂದೋ ಬರಬೇಕಿತ್ತು. ಇದೀಗ ತಡವಾಗಿಯಾದರೂ ಬಂದಿದೆ.  ಪ್ರಶಸ್ತಿಗೂ ಮೌಲ್ಯ ಬಂದಿದೆ.  ಅಭಿನಂದನೆಗಳು ಆತ್ಮೀಯ ಗೌರವಾನ್ವಿತ ವಿದ್ವಾಂಸ ಮಾಳ ಪ್ರಭಾಕರ ಜೋಷಿಯವರೆ, ಅಭಿನಂದನೆಗಳು. 

ಕಾಯಬೇಕೀ ತರಳರೈವರ

 

      ಯಕ್ಷಗಾನದ ಭೀಷ್ಮ ಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಭಾವ ಉತ್ಕಟತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಹಲವಾರು ಸನ್ನಿವೇಶಗಳಿವೆ. ಅಸಾಮಾನ್ಯ ಪರಾಕ್ರಮಿ ವೃದ್ಧನಾಗಿ ವಿಜ್ರಂಭಿಸುವ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳು. ದೀಪ ಎಣ್ಣೆ ಮುಗಿದ ನಂತರ ಜ್ವಾಜ್ವಲ್ಯ ಮಾನವಾಗಿ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಕಾಶವನ್ನು ಹೊರ ಹಾಗಿ ಉರಿದು ನಂದಿ ಹೋಗುವಂತೆ ಕೊನೆಯ ಹತ್ತು ದಿನಗಳು ಭೀಷ್ಮ ಮಹಾ ವಿಕ್ರಮಿಯಾಗಿ ಮೆರೆಯುತ್ತಾನೆ. ಎಲ್ಲವೂ ರಕ್ತದ ಬಿಸಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಪ್ರಸಂಗಗಳು. ಪ್ರಸಂಗದ ಕೊನೆಯ ಹಂತದಲ್ಲಿನ ಒಂದು ಸಂಭಾಷಣೆಯತ್ತ ನನಗೆ ಗಮನ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ನಿಜಕ್ಕಾದರೆ ಭೀಷ್ಮ ಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಸನ್ನಿವೇಶ ಯಾವುದು ಕೇಳಿದರೆ, ಶ್ರೀ ಮನೋಹರ ಸ್ವಾಮಿ ಪರಾಕು....ಎಂದು ಭೀಷ್ಮ ಭಗವಂತನ ಕೈ ಹಿಡಿವ ಸನ್ನಿವೇಶ. ಆದರೂ ಒಂದು ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಯಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಂದು ಸನ್ನಿವೇಶ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬಹಳ ಹತ್ತಿರವಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿನ ಅದುವರೆಗಿನ ಭಾವ ಉತ್ಕಟತೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿ ಶಾಂತವಾಗುವಾಗ ಇನ್ನೇನು ಪ್ರಸಂಗ ಮುಗಿವ ಹಂತಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಈ ಸನ್ನಿವೇಶ ಸಮರ್ಥ ಅರ್ಥಧಾರಿಗಳು ಇದರಲ್ಲೂ ರಸಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಮಾಡಬಲ್ಲರು.

        ಒಂಭತ್ತು ದಿನದ ಯುದ್ದ ಮುಗಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಯುದ್ದಕ್ಕೂ ಮೊದಲೆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ ಭೀಷ್ಮ ದಿನವೊಂದಕ್ಕೆ ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ಮುಕುಟ ಮರ್ದನರ ತಲೆ ಕಡಿಯುತ್ತಾನೆ. ಭೀಷ್ಮ ಯಾರಿಗೂ ಸೋಲುವುದಿಲ್ಲ ಎನ್ನುವಾಗ ಧರ್ಮರಾಯ ಹತಾಶನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಚಿಂತಾಕ್ರಾಂತನಾಗಿ ಮುಂದೇನು ಎಂದು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಮೊರೆ ಇಡುವಾಗ ರಾತ್ರಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಪಾಂಡವರೈವರನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಭೀಷ್ಮನ ಬಿಡದಿಯತ್ತ ಸಾಗಿ ಬರುತ್ತಾನೆ. ಆತನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ ಉಳಿದಿರುವ ದಾರಿ ಅದೊಂದೇ. ಪಾಂಡವರೊಡನೆ ಬಂದ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ಭೀಷ್ಮ ಬಂದನೇ ಮುರಹರನು, ಕೊಂದನೇ ಎನ್ನನು ಎಂದು ಭೀಷ್ಮ ಹಲುಬುತ್ತಾನೆ. ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಯಾಕೆ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಊಹಿಸಿಯೇ ಈ ಮಾತನ್ನು ಆಡುತ್ತಾನೆ. ಒಂದೋ ಆತ ಮಾತ್ರ ಬರಬಹುದಿತ್ತು, ಇಲ್ಲ ಪಾಂಡವರು ಮಾತ್ರ ಬರಬಹುದಿತ್ತು, ಆದರೆ ಹಾಗಲ್ಲ ಮಮ ಪ್ರಾಣಾಹಿ ಪಾಂಡವಾಹ ಎಂದ ಭಗವಂತ ಪ್ರಾಣವನ್ನೇ ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಸುಮ್ಮನೇ ಆಗಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಆತನಿಗೆ ತಿಳಿದು ಬಿಡುತ್ತದೆ. ಆ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಪಾದ ತಲದಲ್ಲಿ ಇಡುವುದಕ್ಕೇ ತಂದಿದ್ದಾನೆ.

        ಬಂದ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಪದೇ ಪದೇ ಪಾಂಡವರಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅಜ್ಜನ ಕಾಲು ಹಿಡಿಯಿರಿ. ನರಸಿಂಹಾವತಾರದ ಸಂದೇಶವದು. ಉಗ್ರರೂಪಿ ನರಸಿಂಹ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಹಿರಣ್ಯಕಶಿಪುವಿನ ಕೊರಳು ಬಗೆವ ಭೀಭತ್ಸವನ್ನು ತೋರಿದಾಗ ದೇವತೆಗಳೂ ನಡುಗಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ, ಎಂತ ರೌದ್ರ ನರ್ತನ? ಶಾಂತ ಸ್ವರೂಪಿ ಶ್ರೀಮನ್ನಾರಾಯಣನ ಅವತಾರವೇ ಇದು ಎಂದು ಭಯ ವಿಹ್ವಲರಾಗುವಾಗ ದೇವತೆಗಳು ಪ್ರಹ್ಲಾದನ ಮೊರೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಆಗ ಪ್ರಹ್ಲಾದ ಹೇಳುವ ಮಾತಿದೆ, ನೀವು ಮುಖವನ್ನೇಕೆ ನೋಡಬೇಕು? ಭಗವಂತನ ಪಾದವನ್ನು ನೋಡಬೇಕು. ಶರಣಾಗಬೇಕು. ಈ ದಿವ್ಯ ಸಂದೇಶವನ್ನೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಇಲ್ಲಿ ಸಾರುತ್ತಾನೆ. ಭೀಷ್ಮನ ಮುಖ ನೋಡಿದ್ದು ಸಾಕು ಇನ್ನು ಇದೇ ದಾರಿ.

        ಭೀಷ್ಮನಿಗೆ ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾಯಬೇಕೀ ತರಳರೈವರ ಎಂದು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಹೇಳುವಾಗ ಭೀಷ್ಮ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ ಕಾಯ ಬೇಕು, ಅದು ನೀನು ಹೇಳುತ್ತಾ ಇರುವುದು. ಯಾವ ಕಾಯ ಬೇಕು? ನನ್ನ ಕಾಯ ಬೇಕಾದ್ದೋ? ಇಲ್ಲ ನಾನು ಕಾಯಬೇಕಾದ್ದೋ?
ನಾನು ಕಾಯಬೇಕಾದ್ದೋ? ಎಂಬುದು ಒತ್ತಿ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇನ್ನೂ ಕಾಯಬೇಕೆ? ಶತಮಾನಗಳು ಕಳೆದವು ಈ ಕಾಯುವಿಕೆಗೆ. ನಿನ್ನೆಯ ದಿನ ಅದನ್ನೇ ಹೇಳಿದ್ದು. ಇಂದಿರೇಶ ನೋಡಲಾರೆ ಈ ಕಾಳಗವನ್ನು, ಎಂದಾದರೀ ಕಾಯ ಎರವಿನೊಡನೆ ಜೀಯ. ನಾನು ಇನ್ನೂ ಕಾಯಬೇಕೆ? ಇನ್ನೆಲ್ಲಿ ಮಾತಿನ ದಿಕ್ಕು ತಪ್ಪುವುದೋ ಎಂಬ ಆತಂಕದಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ, ಹೆಣ್ಣು ಅಲ್ಲದ ಗಂಡು ಅಲ್ಲದ ಒಂದು ಅದು ಉಂಟು. ಹೆಣ್ಣಿಗೆ ಭೀಷ್ಮ ಇದುವರೆಗೆ ಸೋಲಲಿಲ್ಲ. ಇನ್ನು ತನ್ನನ್ನು ಸೋಲಿಸುವ ಗಂಡು ಹುಟ್ಟಿ ಬರುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಅತ್ತ ಗಂಡೂ ಅಲ್ಲದ ಇತ್ತ ಹೆಣ್ಣು ಅಲ್ಲದ ಅದು ಭೀಷ್ಮನ ಎದುರು ನಿಲ್ಲುವ ಕಾಲ ಬಂತು ಎಂದಾದರೆ ಈ ಭೀಷ್ಮನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಆಯುಧ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ಗೊತ್ತಿದ್ದ ಬಹಿರಂಗ ರಹಸ್ಯ. ಆದರೂ ಭೀಷ್ಮನ ಬಾಯಿಯಿಂದಲೇ ಒಂದು ಟಿಪ್ಪಣಿ, ಮುದ್ರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕಿದರೆ....? ಆಗ ಭೀಷ್ಮ ಹೇಳುವ ಮಾತಿದೆ, ಬೇರೆ ಯಾರು ಬಂದು ಕೇಳಿದರೂ ಇದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೆನೋ ಇಲ್ಲವೋ ಆದರೆ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ನೀನು ಕೇಳುವ ರೀತಿ ಇದೆಯಲ್ಲ ಅದು ಎಲ್ಲವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಧರ್ಮ ಸಂಸ್ಥಾಪನಾರ್ಥಾಯ ...ಎಂಬ ನಿನ್ನ ಸಂಕಲ್ಪಕ್ಕೆ ಈ ಭೀಷ್ಮನೇ ಅಡ್ಡಗಾಲಾಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಆ ಕಾಲನ್ನೇ ಇಂದು ಹಿಡಿಯುವುದಕ್ಕೆ ಪಾಂಡವರಿಗೆ ಆಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಿಯಾ? ಬೇರೆ ಯಾರು ಯಾವ ವಿಧದಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದರೂ ನಾನು ಹೇಳುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ನಿನ್ನ ಕಾಳಜಿ ನಿನ್ನ ಮನದ ಇಂಗಿತ ಪಾಂಡವರನ್ನು ಎರಗುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಿದೆ. ದೇವನಾದ ನೀನು ಕೈ ಹಿಡಿದಿರುವೆ. ಪಾಂಡವರನ್ನು ಕಾಲು ಹಿಡಿವಂತೆ ಹೇಳುತ್ತಿರುವೆ. ನಿನ್ನ ಉದ್ದೇಶ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಇನ್ನು ನಾನು ಕಾಯ ಬೇಕಿಲ್ಲ. ನನ್ನ ಕಾಯ ಮಾತ್ರ ಬೇಕಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ನಾನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಕೃಷ್ಣ ಕಾಯಬೇಕೀ ತರಳರ.

        ಯಕ್ಷಗಾನ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆ ಅದು ಕೇವಲ ಗದ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪಾತ್ರೋಚಿತ ಸ್ಪಂದನೆಗಳು ಜತೆಗೂಡಿದಾಗ ಅದು ಗದ್ಯವಾಗದೆ, ಕಾವ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.