ಅಮೃತ ಭವನ

ಜನ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಜೀವಂತವಾಗಿ ಇದೆ ಎಂದಾದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಕಲೆಯೂ ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಬೀರಿ ಬೆಳೆದಿದೆ ಎಂದರ್ಥ. ಕಲೆಗೂ ಜನ ಜೀವನಕ್ಕೂ, ಆ ಜೀವನವು ಬಿಂಬಿಸುವ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗೂ ಅವಿನಾಭಾವ ಸಂಬಂಧ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕಲೆಯನ್ನು ಜನಜೀವನದ ಕನ್ನಡಿ ಎಂದು ಕರೆಯುವುದು.  ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಬೇರುಗಳು ಜನ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ವಿಶಾಲವಾಗಿಯೂ ಆಳವಾಗಿಯೂ ಹಬ್ಬಿರುತ್ತದೆ. ಕಲೆ,  ಆ ಬೇರಿಗೆ ಜೀವ ಜಲದಂತೆ.  ಒಬ್ಬ ಕಲಾವಿದ ಸಮಾಜದಿಂದ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಾಗ, ಆತನ ಕಲೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದಂತೆ. ಆ ಕಲಾವಿದನನ್ನು ಅಂಗೀಕರೀಸಿದಾಗ ಆ ಕಲೆ ಆತನಿಂದ ಜೀವಸೆಲೆಯನ್ನು  ಹೀರಿಕೊಂಡಿದೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸಬಹುದು.   ಕಲೆ ಗೌರವಿಸಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯೂ ಗೌರವಿಸಲ್ಪಟ್ಟಂತೆ. ಕಲಾವಿದನಿಂದ ಕಲೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿದಂತೆ ಆ ಮುಖೇನ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ದರ್ಶನವೂ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರಲ್ಲೂ ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಬೆಳೆದು ಬಂದ ಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಪ್ರಭಾವೇ ಪ್ರತಿಫಲಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಸುಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಕಲಾವಿದನ ಅಸ್ತಿತ್ವವೂ  ಬಹಳ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಕಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಕಲಾವಿದನನ್ನು ಗೌರವಿಸಿದಾಗ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಜೀವಂತಿಕೆಯನ್ನೂ ಅಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಶುದ್ದ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಎಂಬುದು ಉಜ್ವಲ ಜನಜೀವನದ ಸಂಕೇತ.

ಕರ್ನಾಟಕದ ಕರಾವಳಿಯ ಜನಪ್ರಿಯ ಕಲೆ ಯಕ್ಷಗಾನ. ಇಲ್ಲಿನ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖವಾದ ಯಕ್ಷಗಾನ ಗೌರವಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ಕಂಡಾಗ ಶುದ್ದ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಅಭಿಮಾನವೂ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಲೆಯನ್ನು ಗೌರವಿಸುವುದು ಕಲಾವಿದನನ್ನು ಗೌರವಿಸುವುದೂ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಇನ್ನೊಂದು ಅಂಗವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಕಲೆಯ ಅವಿನಾಭಾವ ಸಂಬಂಧಂತೆ ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲೂ ಒಂದು ಅವಿನಾಭಾವ ಸಂಬಧವನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು.  ಯಕ್ಷಗಾನದ ಹಲವು ಕಲಾವಿದರನ್ನು ಕಂಡಾಗ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೇ ಕಂಡಂತೆ ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಲೆಗೂ ಕಲಾವಿದನೀಗೂ ಇರುವ ಅವಿನಾಭಾವ ಸಂಭಂಧ ಅಂತಹದು . ಅಂತಹ ಕಲಾವಿದರಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯ ಭಾಗವತ ಶ್ರೀ ಬಲಿಪ ನಾರಾಯಣ ಭಾಗವತರು ಅಗ್ರಗಣ್ಯರು.  ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಬೆಳೆದು ಬಂದ ಕಲೆ ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಅದೇ ಪರಂಪರೆಯ ಹಾಡುಗಾರಿಕೆಯಿಂದ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಡುವವರು ಬಲಿಪ್ಪರು. ಇವರು ಇದ್ದಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿಯಾದರೂ ಯಕ್ಷಗಾನದ  ವಾತಾವರಣ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಯಕ್ಷಗಾನವೂ ವ್ಯಕ್ತಿಯೂ ಅನ್ವರ್ಥವಾಗಿ ಬೆಳೆದ ಬಗೆ ಇದು.  ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನು ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡಂತೆ ಅಭಿಮಾನಿಗಳು ಇವರ ಭಾಗವತಿಕೆಯನ್ನು ಒಂದರ್ಥದಲ್ಲಿ ತಬ್ಬಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ ಅಂತಲೇ ಹೇಳಬಹುದು. ಈ ಅಭಿಮಾನದ ಸಂಕೇತವೆಂಬಂತೆ ಅಭಿಮಾನಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ಸೇರಿ  ತಮ್ಮ ಅಭಿಮಾನದ ದ್ಯೋತಕವನ್ನು ಶ್ರೀಬಲಿಪ್ಪರಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿ ಸಲ್ಲಿಸಲಿದ್ದಾರೆ.

ಬಲಿಪ್ಪರ ನಿವಾಸದ ಮಗ್ಗುಲಲ್ಲೇ ತಲೆ ಎತ್ತಿ ನಿಂತಿದೆ ಬಲಿಪ ಅಮೃತ ಭವನ. ಬಲಿಪ ಎಂಬುದು ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಅಮೃತ ಸದೃಶವಾದಂತಹ ಹೆಸರು. ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಬಲಿಪ ಎಂಬ ಹೆಸರೇ ಒಂದು ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಸಾರುತ್ತದೆ. ಯಕ್ಷಗಾನದಂತಹ ಪರಂಪರೆಯ ಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪ್ರಾಚೀನ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಉಳಿಸಿ ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿದೆ ಬಲಿಪ ಮನೆತನ. ಅದರಲ್ಲೂ ಈಗಿನ ಹಿರಿಯ ಬಲಿಪ ನಾರಾಯಣ ಭಾಗವತರು ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಸರಿ ಸುಮಾರು ಒಂದು ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮದ ಅವಧಿಯನ್ನು ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಮೀಸಲಾಗಿರಿಸಿ ಅದನ್ನೇ ಬದುಕು ಎಂದು ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟವರು. ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಆಗಲಿ ಅಥವಾ ಇತರ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಕಾರಗಳಲ್ಲಾಗಲೀ ಒಬ್ಬ ಕಲಾವಿದ ಹೇಗಿರಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ತನ್ನ ಸಾಧನೆಯಿಂದಲೂ ತನ್ನ ವೈಯಕ್ತಿಕ ನಿಸ್ವಾರ್ಥ ಗುಣಗಳಿಂದಲೂ ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟವರು ಬಲಿಪ್ಪರು. ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಬದಲವಾಣೆಗಳು ಆವಿಷ್ಕಾರಗಳು ಬೆಳೆದು ಬಂದಿರಬಹುದು. ಕಲೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಕಲಾವಿದರು ಮತ್ತು ಅವರ ಶೈಲಿಗಳು ವೈಯಕ್ತಿಕವಾದ ಗುಣ ಸ್ವಭಾವಗಳು ಬದಲಾವಣೆ ಕಂಡಿರಬಹುದು. ಆದರೆ ಬಲಿಪ್ಪರು ಮಾತ್ರ ಬದಲಾಗದೇ ವಯಸ್ಸು ಒಂದು ಬಿಟ್ಟರೆ ಅದೇ ಬಲಿಪ್ಪರಾಗಿ ಇಂದಿಗೂ ಉಳಿದು ಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಮುಖದಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಮುಗ್ಧ ನಗು ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಾರಿ ಸಾರಿ ಹೇಳಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಓರ್ವ ಮಹಾನ್ ಕಲಾವಿದನಿಗೆ ಅಭಿಮಾನಿಗಳು ಕೇವಲ ಅವರ ಮೇಲಿನ ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಮೇಲಿನ ಅಭಿಮಾನದಿಂದಲೂ ಒಂದು ಭವನ ನಿರ್ಮಾಣವನ್ನು ಗೈದು ತೋರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇದೀಗ ಈ ಭವನ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡು ಸಮರ್ಪಣೆಗೆ ಸಿದ್ದವಾಗಿ ಎದ್ದುನಿಂತಿದೆ. ಸುತ್ತಲೂ ತೋಟ ಗುಡ್ಡದ ಹಸಿರಿನ ನಡುವೆ ಶುದ್ದ ಗುರುಕುಲದ ಸ್ಮೃತಿಯನ್ನು ಮೂಡಿಸುತ್ತಾ ಈ ಭವನ ಎದ್ದು ನಿಂತಿದೆ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಅನುದಾನವನ್ನು ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು ನೀಡಿದಂತಹ ಯಕ್ಷಗಾನ ಮಿತ್ರರಲ್ಲಿ ಅಭಿಮಾನಿಗಳಲ್ಲಿ  ಇದೀಗ ಒಂದು ಧನ್ಯತಾಭಾವ.

ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಹಲವು ರೀತಿಯ ಸನ್ಮಾನ ಪುರಸ್ಕಾರಗಳು ಸಂದಿರಬಹುದು, ಆದರೆ ಓರ್ವ ಕಲಾವಿದನಿಗೆ ಈ ರೀತಿಯ ಒಂದು ಪುರಸ್ಕಾರ ಸಲ್ಲುವುದು   ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಇದು ಮೊದಲು ಎನ್ನಬಹುದು.  ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಸನ್ಮನಸ್ಸಿನ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿ ಬಲಿಪ್ಪರಂತಹ ಒಬ್ಬ ಪರಿಪೂರ್ಣ ಕಲಾವಿದರು, ಇದಕ್ಕೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಹರೆಂಬುದು ಅತಿಶಯದ ಮಾತಲ್ಲ. ಹಾಗಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಹಿಂಜರಿಕೆ ಇಲ್ಲದೆ ಇದಕ್ಕೆ ಸಂಪನ್ಮೂಲ ಕ್ರೋಢೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಇದರ ಸಂಚಾಲಕ  ಸಮಿತಿ ಮತ್ತು ಬಲಿಪ ಮಿತ್ರವೃಂದ ಬಹಳಷ್ಟು ಶ್ರಮವಶಿಸಿ ಮುತುವರ್ಜಿಯಿಂದ ದುಡಿದಿದೆ. ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯಾತ್ಮಕವಾದ ಒಂದು ಗೌರವ ಹೇಗೆ ಸಲ್ಲಿಸಬಹುದು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಇದು ಉತ್ತಮ ನಿದರ್ಶನವಾಗಬಲ್ಲುದು.

ಆಡಂಬರದ ಸನ್ಮಾನ ಪುರಸ್ಕಾರಗಳಿಗಿಂತ ಇಂತಹ ಕ್ರಿಯಾತ್ಮಕವಾದ ಸನ್ಮಾನ ಸಲ್ಲಬೇಕು. ಆಗ ಕಲಾವಿದನಿಗೂ ಆಮೂಲಕ ಕಲೆಗೂ ನೈಜ ರೀತಿಯ ಅಭಿಮಾನದ ಸಲ್ಲಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾವಿರ ಸಾವಿರ ಖರ್ಚು ಮಾಡುವುದು ಹಿರಿಮೆಯಲ್ಲ. ಅದರ ವಿನಿಯೋಗ ಸಮರ್ಪಕವಾಯಿತೇ ಎಂಬುದು ಗಮನಾರ್ಹ ಸಂಗತಿ. ಅದ್ಧೂರಿಯ ಸಮಾರಂಭ ಮಾಡಿ ಒಂದಷ್ಟು ಆಡಂಬರದ ಅಬ್ಬರವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕಲಾವಿದನ ಜೇಬಿಗಿಳಿಯುವುದು ಬೆರಳೆಣಿಕೆ ಮಾತ್ರ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅಭಿಮಾನ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ನೆಲೆಯೂರುವಂತೆ ಸುಂದರ ಭವನ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿ ಇದೇ ಪೆಬ್ರವರಿ ಒಂದನೇ ತಾರೀಕಿಗೆ  ಸಮರ್ಪಣೆಗೊಳ್ಳಲಿದೆ. ಯಕ್ಷಗಾನ ಅಭಿಮಾನಿಗಳಿಗೆ ಇದೊಂದು ಸಂತಸದ ಸಂಭ್ರಮದ ವಿಷಯ. ಆಡುವ ಮಾತಿಗಿಂತ ಆಡದೇ ಇರುವ ಮಾತು ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿರುವಂತೆ, ಭಾಗವತರ ಮುಖವನ್ನೊಮ್ಮೆ ನೋಡಿದರೆ ಈ ಮಾತಿನ ಸತ್ಯ ಅರಿವಾಗುತ್ತದೆ. ಧನ್ಯತೆಯ ಕಿರುನಗೆಯೊಂದು ಅಲ್ಲಿ ಮೂಡುತ್ತದೆ. 

ಭಾಗವತ ಶಿರೋಮಣಿಯ ಈ ಅಮೃತ ಭವನವು ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಅಮೃತ ಸಿಂಚನವನ್ನು ನೀಡಲಿ ಎಂದು ಹಾರೈಸುತ್ತಾ,  ದೇಣಿಗೆಯನ್ನು ನೀಡಿ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಿದ ಮಿತ್ರರು, ಯಕ್ಷಗಾನ ಅಭಿಮಾನಿಗಳು, ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಎಲೆ ಮರೆಯ ಕಾಯಿಯಂತೆ ನಿಸ್ವಾರ್ಥವಾಗಿ ದುಡಿದವರು, ಹೀಗೆ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರಿಗೂ ಈ ಮೂಲಕ ಹೃತ್ಪೂರ್ವಕ ಕೃತಜ್ಞತೆಗಳು.

ಯಕ್ಷಗಾನಂ ಗೆಲ್ಗೆ

ಶರತಲ್ಪ ಶಯನ..ಭೀಷ್ಮ

ಹಣೆಯ ರಕುತವೊನೊರಸಲೀಪರಿ |

ರಣದಿ ಸಂದುದು ದಿವಸ ಒಂಭ |

ತ್ತನೆಯ ನಿಶಿಯಲಿ ಭೀಷ್ಮನುರುಬೆಗೆ ಯಮಜ ಚಿಂತಿಸಿದ ||

          ಒಂಭತ್ತನೆಯ ದಿನದ ಯುದ್ದ ಇಂದಿಗೆ ಸಂದು ಹೋಯಿತು. ಇನ್ನೆಷ್ಟು ದಿನ ಈ ಭೀಷ್ಮನ ಶರೀರ ದುಡಿದೀತು.   ಯುದ್ದಾರಂಭದ ಕೆಚ್ಚು ಛಲವಾದಿಯಂತೆ ಭೀಷ್ಮನಲ್ಲಿ ಉಳಿದುಬಿಟ್ಟಿತ್ತು.  ಇರುಳು ಬಿಡದಿಯ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಭೀಷ್ಮ ಯೋಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇನ್ನೆಷ್ಟು ದಿನ ಈ ಯುದ್ದ?  

“ಜಗದ ಕಲಿಗಳನುಳಿದು ತೊಗಲು ಸಡಲಿದ ಮುದುಕ’  ನೆಂದು ಜರೆದ ನಾಲಿಗೆ ಮೇಲೆಳದಂತೆ ಮಾಡುವ ಛಲದಿಂದಲೋ ಏನೋ ಯುದ್ದಾರಂಭದ ಶಪಥವನ್ನು ಅಕ್ಷರಶಃ ನಿಜವಾಗಿಸಿದ್ದ ಭೀಷ್ಮ. ಸುದರ್ಶನ ಗ್ರಹಣ ಪ್ರಕರಣದ ನಂತರ ಮತ್ತಷ್ಟು ವಿಜ್ರಂಭಿಸಿತು ಭೀಷ್ಮನ ಕೆಚ್ಚು. ಆದರೂ ತೃಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ಇದು ಒಂದು ಅಪರಾಧೀ ಭಾವದ ಸಂಕೇತವೇಕೆ ಆಗಿರಬಾರದು. “ ಎನ ಮಾಡುವುದಿನ್ನು ಈ ಭೀಷ್ಮ ಸವರಿದನು” ತನ್ನ ಮೊಮ್ಮಗನ ಅಂತರಾಳದ ಧ್ವನಿ ಇರಬಹುದೇ?

 ತಮ್ಮ ಮರಣದ ಬಗ್ಗೆ ಅರಿವಿಲ್ಲದ ಅದೆಷ್ಟು ಮಂದಿ ಮುಕುಟ ಮರ್ದನರು ತಮ್ಮ ಕಿರೀಟವನ್ನು ಈ ಭೀಷ್ಮನ ಬಾಣಕ್ಕೆ ಮಾರಿಕೊಂಡರು? ಮರಣದ ಅರಿವಿಲ್ಲ ಎಂದರೆ ಸರಿಯೇ? ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ  ಭೀಷಣ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಯನ್ನು ಮೊಳಗಿಸಿದ್ದು ವೈರಿಪಾಳಯದ ಸಮಸ್ತರಿಗೂ ತಿಳಿದಿತ್ತು. ಆದರೂ,  ಪರಿಣಾಮದ ಅರಿವಿದ್ದರೂ ಬಲಿ ಪಶುಗಳಂತೆ ಭೀಷ್ಮನ ಇದಿರೇ ಮುಂದೊತ್ತಿ ಬಂದರಲ್ಲ? ಭೀಷ್ಮನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಅರಿವಿಲ್ಲವೇ?    ಸಾಮಾರ್ಥ್ಯದ ಅರಿವಿಲ್ಲವೇ?  ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಮುಂದೆ ಬಂದರಲ್ಲಾ? ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗೆ  ಸಮರದ ಪ್ರೀತಿಯೂ ಮರಣದ ಪ್ರೀತಿಯೂ ಒಂದೇ.ಇವರೆಲ್ಲರ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಇಲ್ಲಿಯೇ ಕಂಡ  ಇಚ್ಛಾ ಮರಣಿಯಾದ ನನಗೇಕೆ ಹೀಗೆ?  ತಾನು ಬೇಕಾದಾಗ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ನನ್ನ ಪಾಲು. ಎನಗೆ ತಂದೆ ಕೊಟ್ಟ ಪಾಲು ಎಂದರೆ ಅದೊಂದೇ....’ಇಚ್ಛಾ ಮರಣಿ’. ಆದರೂ ಆ ಪಾಲು ಇನ್ನೂ ಉಳಿಸಿಕೊಂಡು ಜೀವಂತವಾಗಿ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ ವೃದ್ಧ ಭೀಷ್ಮ . ಹಲವರು ಯೋಚಿಸಬಹುದು ಈ ಭೀಷ್ಮನಿಗೆ ಇನ್ನೂ ಸಾಕು ಎಂಬ ತೃಪ್ತಿ ಅದೇಕೆ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ?  ಆದರೆ ಭೀಷ್ಮ ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ತೃಪ್ತಿ ಕಾಣಬೇಕು?  ಈಗ ತೊಡಗಿಯಾಗಿದೆ ಇದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುವುದೆಲ್ಲಿ? ನಾಳೆ ಹತ್ತು ನಾಡಿದ್ದು ಮತ್ತೂ ಒಂದು. ಭೀಷ್ಮನಿಗೆ ನಿಲುಗಡೆಯೇ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ಒಮ್ಮೆ ವಿರಮಿಸಿಬಿಡಬೇಕು ಅನ್ನಿಸಿದರೂ ಎಲ್ಲಿ ವಿರಮಿಸಲಿ? ಒಂದರ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಂದರ ಆದಿ . ಕೊನೆಗೆ ಈ ಸೇನಾಪತಿತ್ವ..... ಹಿಡಿದಾಗಿದೆ ಬಿಟ್ಟರೆ?   ಬಿಟ್ಟರೆ ಬಿದ್ದು ನಾಶಹೊಂದುತ್ತದೆ. ಬಿಡದೇ ಇದ್ದರೆ ಕೈ ಸುಡುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೊಂದು ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಕಾಣಲಾರದೆ ಭೀಷ್ಮ ವಿರಮಿಸಲಾರ. ಭೀಷ್ಮ ವಿರಮಿಸದೆ ಅಂತ್ಯವೂ ಕಾಣಲಾರದು.

ಇವರ ಬರವನು ಚರರು ಗಂಗಾ |

ಭವನಿಗರುಹಲು ಬಂದರೇ ಪಾಂ |

ಡವರು ಮರಣವ ತಂದರೇ ಕುರುರಾಯಗಕಟೆಂದ ||

ತವಕದಲಿ ಕರೆದಂತರಂಗದ |

ಭವನದಲಿ ಬೆಸಗೊಂಡ ರಿಪುಗಳ |

ನಿವಹಕೀ ರಾತ್ರಿಯಲಿ ಬಹುದನುಚಿತವು ನಿಮಗೆಂದ ||

ಅದೋ ಅದಾರು  ಪಾಂಡವರು ಇತ್ತ ಕಡೆಗೆ ಬಂದರೇ? ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಇರುಳು ಬಂದ ಸುಯೋಧನ ಒಂದು ಉರುಳನ್ನು ಭೀಷ್ಮನ ಕೊರಳಿಗೆ ಸುತ್ತಿದ. ಈಗ ಇದು ಇನ್ನೊಂದು ಉರುಳು ಇದ್ದರೂ ಇರಬಹುದು. ಅದೇ ಬಂದು ಬಿಟ್ಟರಲ್ಲ. ಬಂದರೇ ಪಾಂಡವರು. ತಂದರೇ ಮರಣವನು ಕೌರವನಿಗೆ. ಬಂದರೇ ಅದು ಈ ಅವೇಳೆಯಲ್ಲಿ. ಅದೂ ಧರ್ಮರಾಯನಂತಹವನು ಶತ್ರುಪಾಳಯದ ಸೇನಾಧಿಪತಿಯ ಶಿಬಿರಕ್ಕೆ ಕದ್ದು ಮುಚ್ಚಿ ಬರುವುದು ಎಂದರೇನು? ಅವನ ಹೆಸರೂ ಹಾಳು ಜತೆಗೆ ಈ ಭೀಷ್ಮನ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆ ಸಂಶಯಕ್ಕೆ ಎಡೆ ಮಾಡಿಕೊಡುವುದಲ್ಲ? ಪಾಂಡವರಿಗೆ ಏನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಮೊದಲೆ ಹೇಳಿದವನು ನಾನು ಆದರೂ ಪಾಂಡವರು ಬರುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಅದೂ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಜತೆಗೆ. ಬಂದರಲ್ಲ...ಬರಬೇಕು ಬರಬೇಕು. ಮಗೂ ಯುಧಿಷ್ಠಿರ..

ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಪಾಂಡವರೈವರಿಗೂ ಕಾಲಿಗೆರಗುವಂತೆ ಸನ್ನೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ವಿಚಿತ್ರ. ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಯಾವ ವರ್ತನೆಗೆ ಅರ್ಥಕಲ್ಪಿಸುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಕಾಲಿಗೆರಗುವಂತೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನಲ್ಲ. ಕೃಷ್ಣಾ ಏನಿದು ? ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಕಾಲಿಗೆರಗುವಂತೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಿರುವೆಯಲ್ಲ. ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಅದರಲ್ಲು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಂತಹ ಒಬ್ಬ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಿಗೆ ಅಜ್ಜನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡುವಂತೆ ಹೇಳಬೇಕೆ?

ಮುರವಿರಾಮನ ಶ್ರೀಕರಾಂಘ್ರಿಗೆ |

ಶಿರವ ಚಾಚಲು ನೆಗಹಿ ಭೀಷ್ಮನ |

ಚರಣದಲಿ ಪಾಂಡವರ ಕೆಡಹಿಸು  ತಿರದೆ ನುಡಿದ ||

ಸ್ವಾಮಿ ಬಂದ , ನನ್ನ ದೇವ ಬಂದ, ಈ ಸಂದರ್ಭ ಇಷ್ಟು ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ನನಗೆ ಸಿದ್ಧಿಸಿರಲಿಲ್ಲ. ಮರವು ವಿಶಾಲವಾಗಿ ತನ್ನ ರೆಂಬೆಗಳನ್ನು ನಾಲ್ಕು ಕಡೆಗೆ ಚಾಚಿದ್ರು ಕೂಡ, ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಬುಡದ ಬೇರುಗಳನ್ನು ಜಲಾಶಯದ ಎಡೆಗೇ ಚಾಚಿಕೊಂಡೆ ಬೆಳೀತದೆ. ನನ್ನ ಜೀವನವೂ ಹಾಗೆ.  ಹೊರಗಿನಿಂದ ನಾನು ಕೌರವನ ಪಕ್ಷದಿಂದ ಹೋರಾಟಕ್ಕೆ ಬಂದವ, .  ಅಂದಿನಿಂದ ಇಂದಿನವರೆಗೂ ಪಾಂಡವರಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾದ ಸಂಸ್ಕೃತ್ರಿಯನ್ನುಳವರ ಒಡನಾಟದಲ್ಲಿಯೇ ಇದ್ದವ. ಆದರೂ ಅಂತರಂಗದ ನನ್ನ ಬೇರುಗಳು ಸಾಗರ ಶಯನನಾದಂತಹಾ ವಾಸುದೇವನಾದ ನಿನ್ನಲಿಯೇ ಹಾಸು ಹೊಕ್ಕಾಗಿ ಸೇರಿಕೊಂಡಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿದ್ದಂತಹ ಅನುಗ್ರಹವನ್ನು ಹೀರಿಯೇ ಭೀಷ್ಮ ಈವರೆಗೆ ಪ್ರಪಮ್ಚದಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ಕಡೆಗೂ ತನ್ನ ವಿಕ್ರಮವನ್ನು ಚಾಚಿ ಉಳಿದಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದು ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವಾದ ನನ್ನ ಅನಿಸಿಕೆ. ಆದರೆ ನಾಲ್ಕು ಜನ ಕಾಣುವ ಹಾಗೆ ಅಲ್ಲದೇ ಇದ್ದರೂ ನನ್ನ ಆತ್ಮೀಯರಾದ ನಾಲ್ಕು ಜನ ಕಾಣುವಂತೆ ಒಮ್ಮೆ ನಾನಿದ್ದಲಿಗೆ ಸನ್ನಿಧಾನ ಬಂದು, ನಿಂದು ನನ್ನಿಂದ ಉಪಚಾರಗೊಂಡು ಆಮೇಲೆ ನನ್ನ ಸಾಷ್ಟಾಂಗ ಪ್ರಣಾಮವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿಕೊಂಡು ಒಂದು ಅನುಗ್ರಹ ಹಸ್ತವನ್ನು ತಲೇ ಮೇಲೆ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಒಂದು ಸುಖಾನುಭವಿಸಿದರೆ ಸಾಕು.  ಜೀವನ ಪೂರ್ಣವಿಕಾಸ ಆಯಿತು ಅಂತ ಎನಿಸಿದ್ದೇ,  ನನ್ನ ಹರಕೆ ನನ್ನ ಬಯಕೆ ಇಂದು ಪೂರ್ತಿಯಾಯಿತು. ಸಾರ್ವಜನಿಕರು ಕಾಣುವಂತೆ ಈ ವೃದ್ದ ಭೀಷ್ಮ ಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ಸಾಷ್ಟಾಂಗ ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಯಾವುದೋ ನೈತಿಕತೆ ಅಡ್ಡ ಬರ್ತಾ ಇತ್ತು. ಈಗ ಹಾಗೇನು ಇಲ್ಲ. ಈಗ ಏಕಾಂತ. ಏಕಾಂತ...ಲಕ್ಷ್ಮೀಕಾಂತ...  ಧನ್ಯನಾದೆ.

ಕಾಯಬೇಕೀ ತರಳರೈವರ |

ಕಾಯಗಳನೆನಲೆಂದ ಸರ್ವರ |

ಕಾಯುವರೆ ಕೊಲುವರೆ ಸ್ವತಂತ್ರದ ಕಾಯ ನೀನೆ ||

ಭೀಷ್ಮರೇ,  ಈ ರಾತ್ರಿಯ ಹೊತ್ತು, ಮಹತ್ತರ ಕಾಯಕವನ್ನು ಗುರಿಯಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ನಿಮ್ಮ ಶಿಬಿರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶ ಮಾಡಿದ್ದೇವೆ. ಯುದ್ದ ವಿರಾಮದ ಹೊತ್ತು. ಈ ವಿರಾಮ ಇಲ್ಲಿಗೇ ಅಲ್ಪವಿರಾಮ ಆಗಕೂಡದು. ಇದು ಪೂರ್ಣವಿರಾಮವನ್ನು ಕಾಣಬೇಕು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಹಿರಿಯರಾದ ನೀವು ಸರದಿಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗರಾಗಿ ನಿಂತು ಸಕ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದೀರಿ. ನಿಮ್ಮ ಸೇನಾಧಿಪತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಒಂದು ಪೂರ್ಣವಿರಾಮ ಕಲ್ಪಿಸಬೇಕು. ನೋಡಬಾರದೇ ಈ ಐವರನ್ನು,. ನಿಮ್ಮ ರಕ್ಷಣೆಯ ಆ ಬಾಹುಗಳನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಅಗಲಿಸಿ ಆ ಪರಿಧಿಯೊಳಗೆ ಈ ಐವರನ್ನೂ ಸೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ನೀವು ಈಗ ಇವರನ್ನು ಕಾಯಬೇಕು, ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ನಿಮ್ಮ ಕಾಯ ಈಗ ಇವರಿಗೂ ಲಭ್ಯವಾಗಬೇಕು. ನಿಮ್ಮ ಮುಖದಿಂದಲೇ ಒಂದು ಪರಿಹಾರ ಸೂತ್ರವನ್ನು ತೋರಬೇಕು.

ನೀನು ಗುಪ್ತವಾಕ್ಯರಚನೆಯಿಂದ ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಹೇಳಿದೆ.ನಾನು ಇಷ್ಟೇ ಹೇಳಬಲ್ಲೆ.  ಈ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಕಾಯುವೆಡೆಯು ಕೊಲುವೆಡೆಯು ಸರ್ವತಂತ್ರ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಮಹಾ ಸನ್ನಿಧಾನದಿಂದ ಬೇರೆ ಯಾರಿಗೂ ಈವರೆಗೆ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲ. ಸ್ವಾಮಿ ಮತ್ತೆ ನಾವೆಲ್ಲ ಕಾಯುವುದಕ್ಕೆ ಕೊಲ್ಲುವುದಕ್ಕೆ ಯಾರು? ನಿನ್ನ ಅನುಗ್ರಹ ವಿಶೇಷ ಹೀಗೆ ನಡುರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಾದರೂ ಯಾವಾಗ ಆದಿತೋ ಎಂದು ನಾವು ಕಾಯುವುದು ಬಿಟ್ರೆ. ಕಾಯುವುದಕ್ಕೂ ಕೊಲ್ಲುವುದಕ್ಕೂ  ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಅರ್ಥವನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಲಾದೀತೆ? 

ಇದಲ್ಲವೇ ಭಗವಂತನಾದ ನಿನ್ನ ಹೃದಯ ವೈಶಾಲ್ಯತೆ?  ಕೃಷ್ಣಾ ಆ ಧ್ವನಿ ನನಗೆ ಹೃದಯಂಗಮವಾಯಿತು. ಈ ವರೆಗೆ ಬದುಕಿನ ಕಷ್ಟಗಳ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ  ನಾನಿದ್ದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಮರುಗುತ್ತಿದ್ದೆ,  ಆದರೆ ಕೃಷ್ಣಾ,  ಈ ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅರಿವಿಗೆ ಬರ್ತಾ ಇದೆ ಭಗವಂತನಿಲ್ಲದ ಜಾಗವೇ ಇಲ್ಲ...ಎಂದು.   ನಿನ್ನೆ ನನ್ನ ಮನದಿಂಗಿತವನ್ನು ಅರಿತು ಚಕ್ರ ಹಿಡಿದ. ಚಕ್ರವದು ಭೀಷ್ಮನ ಹೃದಯವನ್ನು ಬೆಳಗಿಸಿತು. ಇಲ್ಲಿ ನೋಡಬಾರದೆ  ತನಗೆ ಅರಿವಿದ್ದೂ ಕಾಯಬೇಕು ಎಂದು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಬೇಡುವುದಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ. ಇದು ಭೀಷ್ಮನಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣನದ್ದಾದ ವೈಯಕ್ತಿಕ ರಾಯಭಾರ. ಇನ್ನೆಷ್ಟು ಇವರು ಈ ಕಾಯಕ್ಕೆ ಕಾಯಬೇಕು?  ಅಲ್ಲವೇ?  ಈ ’ಕಾಯ’ ಬೇಕು. ಇಚ್ಛಾಮರಣಿ ನಾನು ಆದರೆ ಮರಣ ಒಂದು ಬಿಟ್ರೆ,  ಬೇರೆಲ್ಲ ನನ್ನ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿ ಉಂಟು ಅಂತ ಅನ್ನಿಸುವುದಿಲ್ಲ.  ಅಂದರೆ  ಈ ಇಚ್ಛಾ ಮರಣಿ ಭೀಷ್ಮ ಇಚ್ಛೆ ಮಾಡಬೇಕು...ಮತ್ತು ಸಾಯಬೇಕು. . ಕೃಷ್ಣಾ ಈ ಕಾಯದಿಂದ ಭೀಷ್ಮ ಈವರೆಗೆ ಸಾಧಿಸುವಂತದ್ದೇಲ್ಲ ಬಹಳಷ್ಟು ಸಾಧಿಸಿ ಆಗ್ಯದೆ, ಇನ್ನು ಈ ಕಾಯದಿಂದ ಭೀಷ್ಮನಿಗೆ ಆಗಬೇಕಾದ್ದೇನೂ ಇಲ್ಲ. ಆವಾಗ ಹೇಳಿದ ಹಾಗೆ, ಈ ಕಾಯ ಕಾಯುವುದಕ್ಕಷ್ಟೆ ಸೀಮಿತ. ಈಗಲೂ ಕಾಯ್ತಾ ಇದ್ದೇನೆ.  ಈ ಕಾಯ ನನಗೆ ಯಾವಾಗಲೋ ಬೇಡ ತೋಚಿ ಆಗಿದೆ.  ಈಗ ನೀನು ಹೇಳ್ತಾ ಇದ್ದಿ. ಈ ಕಾಯ ಬೇಕು. ನಾನು ಬಿಟ್ಟು ಬಿಡಬಹುದು ಸ್ವಾಮೀ,   ಆದರೆ ಒಂದು,  ನಾನಾಗಿ ಸೋಲುವ ಕಾಲ ಇದಲ್ಲ. ನಾನು . ಇಚ್ಷಾಮರಣಿ  ಸೋತರೆ ಮುದುಕ ಏನೋ ವಂಚನೆ ಮಾಡಿದ.  ನಾನು ಈಗ ಸತ್ತರೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೆದರಿ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಎಂದಾಗ್ತದೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ನನಗೆ ಕೆಟ್ಟ ಹೆಸರು ಬಂದರೂ, ಈ ಮೂಲಕ ಸಿಗುವ ಪಾಂಡವರ ಜಯವೂ ನ್ಯಾಯ ಬದ್ದವಾದದ್ದಲ್ಲ, ಧರ್ಮ ಬದ್ದವಾದದ್ದಲ್ಲ ಎಂದಾಗುತ್ತದೆ.  .... ಕೃಷ್ಣಾ  ಕ್ಷತ್ರಿಯ ನಾನು.  ಕ್ಷತ್ರಿಯನಾದಂತಹ ನಾನು ಹೋರಾಟದಲ್ಲಿ ಎಳ್ಳಿನ ಏಳು ಭಾಗದಷ್ಟೂ ಕ್ರಿಯಾಲೋಪವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಲಾರೆ. ಪಾಂಡವರೂ ಕೂಡ ಭೀಷ್ಮನ ಕ್ರಿಯಾಲೋಪವೇ ತಮ್ಮ ಜಯ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬಾರದು. ಜಯಿಸಿಕೊಳ್ಳಿ. ನಾನು ಮೊದಲೇ. ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ.. ಯಥೋ ಧರ್ಮಃ ತಥಃ  ಜಯಃ ಇದು ಆರ್ಷ್ಯ ನುಡಿ. ನಾನು ನಮ್ಮವರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ. ಯಥೋ ಧರ್ಮಃ ತಥಃ  ಕೃಷ್ಣಃ. ಧನುಸ್ಸು ಹಿಡಿದರೆ ಭೀಷ್ಮನಿಗೆ ಲೋಕ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ . ಗುರು ಸೇವೆ ಮಾಡಿ ಕಲಿತಂಥಹಾ ವಿದ್ಯೆ. ವಿದ್ಯೆ, ಅಮೃತತ್ವವನ್ನು ಕರುಣಿಸಬೇಕು. ಅಮೃತತ್ವ ಎಂದರೆ ಅದು ಕೇವಲ ಜೀವ ಭಾವದಿಂದ ಅಲ್ಲ.  ಈ ದೇಹಕ್ಕೆ ಅಮೃತತ್ವ ಬಂದೇನು ಪ್ರಯೋಜನ?  ಏನಿದ್ದರೂ ನಾನು ಕೊನೆಯ ಉಸಿರು ಬಿಡುವವರೆಗೂ ಪ್ರಬುದ್ಧನಾದಂತಹ ಒಬ್ಬ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಆ ರತ್ನ ಸಿಂಹಾಸನದಲ್ಲಿ ಮೂರ್ಧಾಭಿಷೇಚನವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಸುದ್ದಿ ನನಗೆ ಬರಬೇಕು. ಅದನ್ನು ಕೇಳಿದಲ್ಲಿಗೇ ನನಗೆ ಪೂರ್ಣವಾದ ವಿಶ್ರಾಂತಿ. ನನ್ನ ತಂದೆಗೆ ನಾನು ಕೊಟ್ಟ ಮಾತು.

ಆದ್ದರಿಂದ ಕೃಷ್ಣಾ,  ಈಗಾಗಲೇ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಗೊತ್ತುಂಟು. ನಿನಗೂ ಗೊತ್ತುಂಟು. ಆದರೆ ನನ್ನ ಒಪ್ಪಿಗೆ ಬೇಕು ಅದಕ್ಕೆ ಅನ್ನುವುದು ಸಜ್ಜನಿಕೆ ಪಾಂಡವರದ್ದು ಮತ್ತು ನಿನ್ನದು. ಪರಿಹಾರ ನಿನಗೆ ತಿಳಿಯದ್ದೇನಲ್ಲ. ಇದೂ ಚಕ್ರದರ್ಶನದಂತೆ ಹೃದ್ಯವಾಗುವ ಒಂದು ಉದ್ಯಮ  ಇದು ನಿನ್ನ ಹೃದಯ ವೈಶಾಲ್ಯತೆ. ಹೇಳಿಯೇ ಬಿಡ್ತೇನೆ.

ಎನ್ನೊಳೇಕೀ ಮಾತ ನುಡಿವಿರಿ |

ಇನ್ನು ಬರಿದೇ ತಿಳಿದೆನಾದರೆ |

ಎನ್ನ ಮನದಾಯತವ ಕೇಳ್ ಸಂಪನ್ನಶೀಲ ||

ಧುರಕೆ ನಾಳೆ ನಪುಂಸಕನ ತಂ

ದಿರಿಸಲಾತನ ಮುಂದೆ ಚಾಪವ |

ಭರದೊಳಿಳುಹುವೆನೆನಲು ಧರ್ಮಜ ಮರುಗಿ ನುಡಿದಾ ||

ಕೃಷ್ಣಾ ,  ಅವಶ್ಯ ಮೇವ ಹೋಕ್ತವ್ಯಂ  ಕೃತಂ ಕರ್ಮ ಶುಭಾಶುಭಂ . ತಸ್ಮೈ ನಮಃ ಕರ್ಮಣೇ ಅಂತ ಹೇಳೂವುದಕ್ಕೆ ಅದೂ ಒಂದು ಕಾರಣ. ಕಾಶೀರಾಜನ ಮಗಳಾದಂತಹ ಅಂಬೆ, ಅವಳ ವಯಸ್ಸಿಗೆ ಅವಳ ಸಂಸ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಅನುಯೋಜ್ಯವಾಗಿ, ಏನೋ ಹೊಂಗನಸನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾ ನನ್ನ ರಥವನ್ನು ಏರಿ ಬಂದವಳು. ನನ್ನ ಉದ್ದೇಶವೇನೇ ಇರಲಿ., ಅದನ್ನು ಅವಳು ತಿಳೀಲಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಗೆ ಏನಾಯಿತು? ಗೆದ್ದು ತಂದ ನನ್ನನ್ನೇ ವರಿಸಬೇಕು ಎನ್ನು ಹಟಬಂತು ಅವಳಿಗೆ. ಅವಳ ಕೇಳಿಕೆಯೂ ಅಸ್ಥಾನದಲ್ಲ ಅನ್ನೋಣ. ಆದರೇನು ಮಾಡೋಣ,? ಕೊನೆಗಂತೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲಾಂತ ನಾನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದಾಗ ಅನೇಕ ವಿಧವಾದಂತಹ ಅವಳ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಮಾಡಿ, ಕೊನೆಗೆ ನನ್ನ ಗುರುಗಳಾದಂತಹಾ ಭಾರ್ಗವರಾಮರಲ್ಲಿಗೆ ದೂರ ಒಯ್ದು,  ಅವರನ್ನೂ ನನಗೆ ಇದಿರೊಡ್ಡಿ ನನ್ನ ಸತ್ವ ಪರೀಕ್ಷೆಯಾಗಿ ಅಲ್ಲಿಯೂ ಅವಳು ಹತಾಶಳಾದಳು. ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಗೆ ದೇಹವನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸಿಕೊಂಡಳು. ಆವಾಗ ಒಂದು ಮಾತನ್ನಾಡಿದಳು. ಭೀಷ್ಮಾ ಈ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಗಂಡುಸರಲ್ಲಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಇದಿರಿಸುವ ಗಂಡುಸಿಲ್ಲ. ಹೆಂಗಸರಿಗಂತೂ ನೀನು ಸೋಲುವುದಿಲ್ಲ. ಆದಕಾರಣ ಬರುವ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಇದು ಎರಡೂ ಆಗಿ ಅಥವಾ ಎರಡು ಅಲ್ಲದ ಒಂದು ದೇಹವನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಾದರೂ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಹಗೆಯನ್ನು ತೀರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಅಂಬೆಯ ಸಂಕಲ್ಪ ಇದು ಭೀಷ್ಮನ ಪಾಲಿಗೆ ಒಂದು ಶಾಪವೇ ಅಂತ ಭಾವಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಆ ಒಂದು ಪ್ರಕರಣ ಇಂದಿಗೂ ಭೀಷ್ಮನ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನಾರ್ಥಕ ಚಿಹ್ನೆಯಾಗಿ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿದೆ. ಈಗಲೂ ಹೇಳಿಬಿಡ್ತೆನೆ ಎರಡೂ ಆಗಿ ಎರಡೂ ಅಲ್ಲದೇ ಇದ್ದವರು ಬಂದರೆ ನಾನು ಶಸ್ತ್ರವನ್ನು ಕೆಳಗೆ ಹಾಕ್ತೇನೆ. ಆಯುಧಗ್ರಹಣವನ್ನೇ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ನಿರಾಯುಧನಾಗಿ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಿಬಿಡ್ತೇನೆ.

ದ್ರುಪದನ ಹಿರಿಯ ಮಗಳಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿದವನು ಮಗನಾದದ್ದು....ಅವನು ಈ ಹೊತ್ತು ಮಹಾರಥಿ. ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯನ ಶಿಷ್ಯನೇ.  ಆದರೆ ಎಷ್ಟು ಮಂದಿಗೆ ಗೊತ್ತುಂಟೋ ಅವನು ಹಾಗಿದ್ದವನು ಅಂತ. ಈಗಂತೂ ಗಂಡುಗಲಿಯೇ. ವಿವಾಹಿತ. ಆದರೂ ಹೆಣ್ಣು ಅಲ್ಲದ ಗಂಡು ಅಲ್ಲದ ಆ  ಒಂದು ಜೀವ ಈ ಜೀವಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅಲೆಯುತ್ತಾ ಉಂಟು. ಸೂಚನೆ ಇದು ಕೌರವನಿಗೂ ಗೊತ್ತುಂಟು. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ದ್ರೋಣಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಗುಟ್ಟಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದು.  “ಅಪರ್ಯಾಪ್ತಂ ತದಸ್ಮಾಕಂ ಬಲಂ ಭೀಷ್ಮಾಭಿರಕ್ಷಿತಂ”  ಭೀಷ್ಮನನ್ನು ಒಬ್ಬನನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.  ಆವಾಗಲೇ ಡಂಗುರ ಸಾರಿದ್ದಾನೆ ಕೌರವ. ಆ ದ್ರುಪದ ಪುತ್ರನಾದಂತಹ ಶಿಖಂಡಿಯನ್ನು ಯಾರು ತಡೆ ಹಿಡಿಯುತ್ತಾರೆ ಯಾರು ಸೆರೆ ಹಿಡಿಯುತ್ತಾರೆ ಯಾರು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾರೆ ಅವರಿಗೆ ಅರ್ಧರಾಜ್ಯ ಕೊಡ್ತೇನೆ. ಪಾಂಡವರಿಗೆ ಕೊಡಲಾಗದ ಅರ್ಧ ರಾಜ್ಯ....ಶಿಖಂಡಿಯನ್ನು ಗೆದ್ದವರಿಗೆ ಕೊಡುವುದಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧ. ಇದು ನಿಮ್ಮ ಪಕ್ಷದವರಿಗೂ ಗೊತ್ತಾಗಿದೆ.  ಆಮೇಲೆ ಅವನು ಅರ್ಜುನನಿಂದಲೇ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಅರ್ಜುನನ ಹಿಂದೆಯೇ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ ಇದ್ದಾನೆ. ಹೀಗೆ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ವ್ಯಕ್ತವೂ ಅವ್ಯಕ್ತವೂ  ಆಗಿದ್ದಂತಹ ಒಂದು ಸತ್ಯವದು. ನಾನು ಈಗ ಹೇಳುವುದಿಷ್ಟೆ. ನನಗೂ ಕರ್ಮದೋಷ ನಿವೃತ್ತಿಗೆ ಮಾರ್ಗವಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಜೀವದ ಹಟವೂ ತೀರಿ ಅದಕ್ಕೂ ಸದ್ಗತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಹುಟ್ಟಿದವನಂತೂ ಸಾಯಲೇಬೇಕು. ನಾನು ಆಯುಧ ಹಿಡಿದ್ರೆ ಯಾರಿಗೂ ಬಗ್ಗಲಾರೆ.  ನನ್ನ ರಕ್ತದ ಗುಣವದು. ಆಯುಧಪಾಣಿಯಾದನೋ ಭೀಷ್ಮನಿಗೆ ಪ್ರಪಂಚಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇನ್ನು ನಾನು ಹೇಳ್ಬೇಕೆ? ನಾಳೆ ಅವನ್ನು ಮುಂದಾಗಿಸಿ. ಆವಾಗ ನಾನು ಆಯುಧ ಕೆಳಗೆ ಹಾಕ್ತೇನೆ. ಆಗ ನನಿಗೊಂದು ಹಟ. ಅವನ ಬಾಣ ನನ್ನನ್ನೇನೂ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಿಲ್ಲ. ಶಿಖಂಡಿಯ ಬಾಣ, ಅದು ನನಗೆ ತೃಣ. ವೀರ ಕ್ಷತ್ರಿಯನಾದಂತಹ ಅರ್ಜುನ ಶರ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡ್ಲಿ..ಸತ್ತಲ್ಲಿಗೂ ನನಗೊಂದು ಹೆಸರು ಬರ್ಬೇಕು. ಮೂರು ಲೋಕದ ವಿಜಯಿಯಾದ ಪಾರ್ಥನ ಬಾಣದಿಂದ ಭೀಷ್ಮ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದ.

ಪೊಡವಿ ಲಾಭಕೆ ನಿಮ್ಮ ಧುರದಲಿ|

ಮಡುಹಿ ಸಿರಿತನವಾಳ್ವ ತನಿವಿದ |

ಸುಡಲಿವಿಪಿನಕೆ ನಮಗನುಜ್ಞೆಯ  ಕೊಡಿಸಿರೆಂದ||

ಅಜ್ಜಯ್ಯಾ, ಕೇವಲ ಐಹಿಕ ಸುಖಭೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಈ ರಾಜ್ಯ. ಆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಅಜ್ಜಾ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಕೊಂದು ಪಡೆಯಬೇಕೆ ನಾವು. ಹುಟ್ಟಿದಂದಿನಿಂದ ಹೇಗಾದರೂ ಬದುಕಿಕೊಳ್ಳಲೀ ಎಂದು ಎಮ್ಮನ್ನು ಕಂಡವರು ನೀವು. ಒಂದು ಕ್ಷಣವಾದರೂ ನಾವು ಸಾಯಲಿ ಅಂತ ಬಯಸಿದವರಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅಜ್ಜ ಈ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ದುರ್ದೈವ ನೋಡಿ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಮಡುಹಿ ಕೊಂದು ಈ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನಾನು ಪಡೆಯಬೇಕಿದೆ. ನಿಮ್ಮನ್ನೆಲ್ಲ ಮಡುಹಿ ಆ ರಾಜ್ಯದ ಸುಖಾಭೋಗಗಳನ್ನು ನಾನು ಅನುಭವಿಸಬೇಕೆ? ಬೇಡ ಈ ವರೆಗೆ ಆದದ್ದು ಸಾಕು. ಬಂಧುಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ತರಿದು ಎಲ್ಲವೂ ಮುಗಿದ ಮೇಲೆ ನನಗೇಕೆ ಈ ರಾಜ್ಯ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಮಗೆ ಬೇಡ ಈರಾಜ್ಯ. ಕೌರವನೇ ಆಳಿಕೊಳ್ಳಲಿ. ನಮಗೆ ಅಪ್ಪಣೆ ಕೊಡಿ ನಾವು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗ್ತೇವೆ.

ಎಲೆ ಯುಧಿಷ್ಠಿರ ಸತ್ಯದ

 ಫಲಕೈಸೇರುವುದು ಹಂ |

ಬಲಿಸುವೆಯ ಮುಂದಿನ್ನರಣ್ಯವ ಮರುಳಲಾ ಮಗನೇ||

ಕೊಲುವರಾರೆನ್ನನು ಜಗತ್ತ್ರಯ |

ದೊಳಗೆಸಾಕಿದು ಪಡೆವೆ ಮುಕ್ತಿಯ |

ನಳಲ ಬೇಡೆಂದೊರೆದು ಕೃಷ್ಣಗೆ ನಮಿಸಿ ಕಳುಹಿದನು. ||

ಯುಧಿಷ್ಠಿರಾ,. ಸಣ್ಣ ಮಕ್ಕಳಂತೆ ಮಾತಾಡಬೇಡ. ಕಿರಿಯರನ್ನು ಬದುಕಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಬೇಕಾಗಿ ಹಿರಿಯರ ಬಲಿದಾನವಾಗಬೇಕಾದ್ದು ಕರ್ತವ್ಯ. ಈ ಮುದುಕ ಬದುಕಿ ಎನಾಗಬೇಕಾಗಿದೆ?  ನೀನು ಪುಣ್ಯಾತ್ಮ . ಪುಣ್ಯಾತ್ಮನಾದವನು ನೀನು ಸೋತು ಹೋಗುವುದು,  ಪಾಪ ಮಾಡಿದವರು ಗೆದ್ದು ಬದುಕುವುದು, ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ನಾನು ನಂಬಿದ ತತ್ವಕ್ಕೆ ವಿಪರೀತ ಅರ್ಥವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿದಹಾಗೆ ಆಗ್ತದೆ, ನೀನು ಜಯಿಸುತ್ತಿ, ಯುಧಿಷ್ಠಿರ ನೀನು. ಯಮಧರ್ಮನ ಸೂನು...ಇವೆಲ್ಲದರ ಸೂಕ್ಷ್ಮವನ್ನು ಅರಿಯದವನೇನಲ್ಲ. ನಿನ್ನಂತಹ ಸತ್ಯಾತ್ಮ, ಧರ್ಮಾತ್ಮ ಈ ಅಜ್ಜನಿಗಾಗಿ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಕೂತುಕೊಳ್ಳುವುದಂದರೇನು? ಈ ಸಿಂಹಾಸನಕ್ಕೆ ನಿನಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಯಾರಿರುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯ? ನನ್ನ ಈ ಆರುನೂರು ವರ್ಷದ ಜೀವಿತದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನಂತಹ ಪರಿಪೂರ್ಣ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿ ನಾನು ಕಂಡಿಲ್ಲ. ಹಾಗಾಗಿ,  ನನಗೆ ಯಾವ ಬೇಸರವೂ ಇಲ್ಲ, ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕವನ್ನು ಮಾಡಿಕೋ, ಹಿರಿಯರು ಆಳಿದ ಸಿಂಹಾಸನದಲ್ಲಿ ರಂಜಿಸು. ನಾನು ಈಗ ಸಾಯುವುದಿಲ್ಲ. ದಕ್ಷಿಣಾಯನ ಈಗ. ಉತ್ತರಾಯಣದವರೆಗೆ ಕಾಯ್ತೇನೆ. ಆ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಬಾ. ನಿನಗೆ ಹೇಳಬೇಕಾದದ್ದು ಕೆಲವುಂಟು. ಆ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಹೇಳ್ತೇನೆ. ಆ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಬಂದು ದರ್ಶನ ಕೊಟ್ಟರೆ ಸಾಕು.

ತರಣಿಯದಯದಿ ಯುಗ್ಮ ಕಟಕವಿದಿರಾಗಿ ಸಂ |

ಗರದಿ ನಾಯಕವಾಡಿಗಳ್ ಬಳಲಿದಾ ಪಾರ್ಥ|

ನಿರದೆ ಗಾಂಗೇಯನೊಳು ಕಾದುತಿರಲಚ್ಯುತನ ನೇಮದಿಂದ ಶಿಖಂಡಿಯು||

ಶರವೆಸುತ ಪೊರೆಗೈಯಲೀಕ್ಷೀಸಿ ನಪುಂಸಕನ |

ಧುರವು ತನ್ನಯ ಬಾಳ್ವೆಗಂದವಲ್ಲೆನುತವನ |

ಸರಿಸದೊಳು ಧನುವಿಳುಹಿ ನರನಸ್ತ್ರಮಂಚದೊಳ್ ಪವಡಿಸಿದನಾ ಭೀಷ್ಮನು ||

ಅದೋ ಅದೋ ದ್ರುಪದ ಪುತ್ರ ನಪುಂಸಕ ಎದುರು ನಿಂತು ಬಾಣಗಳೆಸೆಯುತ್ತಿರುವನಲ್ಲ?  ಇಂದು ಹತ್ತನೆಯ ದಿನ ಪಾರ್ಥನ ರಕ್ಷೆಯಿಂದ ಹೊರಬಂದು ಗಹಿ ಗಹಿಸಿ ನಗುತ್ತಾ ಶರ ಸಂಧಾನವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಯುದ್ದಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನಲ್ಲ? ದೇಹದ ವೃಣಕ್ಕೆ ಹಚ್ಚುವ ಔಷಧಿಯಂತೆ ಬಾಣಗಳು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ನಾಟುತ್ತಿವೆ. ಅಹಾ...ಭೀಷ್ಮನ ದೇಹದ ವೃಣ ಒಂದರ ಶಮನಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇದು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಅನುಗ್ರಹ. ತೊಡಗಿಸಿದ ಯುದ್ದ ಹೇಗೆ ನಿಲ್ಲಿಸಲಿ? ಆರಂಭಿಸಿದ ಓಟ ನಿಂತರೆ ಸಂತುಲನೆ ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ,  ಓಡಿದರೆ ದೇಹ ಶಕ್ತಿಹೀನವಾಗುತ್ತದೆ.ಆಗಲೇ ಅಗಲೇ ತೂವರನಾ ಷಂಢನ ಆಕ್ರಮಣ. ಸಾಕು ಸಾಕು ಇನ್ನು ಈ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಬಿಸುಟಿದ್ದೇನೆ....ಅದೇನು ?

          ಚಿತ್ತದಲಿ ಕಳವಳಿಸಿ ಕುರುಭೂ

          ಪೋತ್ತಮನ ಕರೆದವ ನುಡಿದ ತ್ರಿ

          ನೇತ್ರ ಭಾರ್ಗವ ಮುಖ್ಯರೊಮ್ಮಿಗೆ ಬೆದರೆ ನಾನಿಂದು ||

          ಪಾರ್ಥನಸ್ತ್ರದಿ ನೊಂದೆನಕಟಾ |

          ಸತ್ವ ಹಿಂಗಿತು ದೇಹದಲಿ ಬಹ |

          ಳಾಯ್ತು  ಸಂಕಟ ನಮ್ಮ ಹಂಬಲಂ ತ್ಯಜಿಸು ನೀನೆಂದಾ||

ಅಹಾ...ಇದು ಪಾರ್ಥನಸ್ತ್ರವಲ್ಲವೇ? ಕೌರವಾ, ನನ್ನ ಆಧಿಪತ್ಯಕ್ಕೆ ಇದೋ ಇದೋ ಅರ್ಜುನ ಅಂತ್ಯರೇಖೆಯನ್ನು ಎಳೆದಾಯ್ತು. ಆ ಪರಶಿವನೇ ಬಂದರೂ ಗುರು ಭಾರ್ಗವರೂ ಬಂದರೂ ಅಳುಕಿಲ್ಲ ಎಂದಿದ್ದೆ.  ಅರ್ಜುನಾ... ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಎಷ್ಟೇ ಉಪದೇಶ ಮಾಡಲಿ, ಕೊನೆಗೂ ನೀನು ಹೇಳಿದೆಯಂತೆ, ಕೃಶ್ಣಾ ನೀನು ಹೇಳಿದ್ದೆಲ್ಲ ಹೌದು. ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿಯೂ ಹೋರಾಟ ಮಾಡಿ ಕೊಂದೇನು, ಆದರೆ ಭೀಷ್ಮದ್ರೋಣರ ಮೇಲೆ ನಾನು ಅಸ್ತ್ರ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾರೆ.  ಹೌದದು,    ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಆವಾಗ ಒಂದು ಮಾತು ಹೇಳಿದ್ದಂತೆ ನೀನು ಎಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲುತ್ತಿಯಾ? ಅವರನ್ನೆಲ್ಲ ಈ ಮೊದಲೇ ಕಾಲರೂಪನಾಗಿ ನಾನು ಕೊಂದಾಗಿದೆ. ನೀನು ಕೇವಲ ನಿಮಿತ್ತ ಮಾತ್ರನಾಗು. ಅದು ಸತ್ಯ. ನಾವೆಲ್ಲ ಕಾಲದಿಂದಲೇ ಈ ಮೊದಲು ಸ್ವಲ್ಪ ಸ್ವಲ್ಪವೇ  ಅಳಿಯುತ್ತಾ ಬಂದವರು. ಅದರೆ ಅರ್ಜುನ    ಈವರೆಗೆ ಈ ಯಾವ ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ಬಾಣವೂ ಈ ಭೀಷ್ಮನ ದೇಹವನ್ನು ನೋಯಿಸಿದ್ದಿಲ್ಲ. ಧನ್ಯೋಸ್ಮಿ. ಭಗವಂತನದ್ದಾದ ಪ್ರಸಾದವನ್ನು ನೀಡಿದವನು ನೀನು. ಇದೋ ನಿನ್ನ ಗುರುಗಳು ಕೊಟ್ಟಂತಹ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಇದೆಯಲ್ಲ? ಪಾರ್ಥಏವ ಧನುರ್ಧರಃ ಅದಕ್ಕೆ ಈ ಕುರುಕುಲ ವೃದ್ಢ ಪಿತಾಮಹ  ಮುದ್ರೆಯನ್ನೊತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಆದರೆ ಪಾರ್ಥನ ಅಸ್ತ್ರದ ಉರಿ ಏನೂ ಎಂದು ಅರಿವಾಗಿದೆ. ಅರ್ಜುನಾ  ದೇಹದಲ್ಲಿ ಶಕ್ತೀ ಕ್ಷಯಿಸುತ್ತಾ ಇದೆ. ಆದರೆ ಒಂದು ಆಶೆ ಉಂಟು ನನಗೆ ವೀರೋಚಿತವಾದಂತಹ ತಲ್ಪವೇ ಬೇಕು. ಶರತಲ್ಪ. ಬಾಣಗಳ ನೋವನ್ನು ಈ ವರೆಗೆ ಅನುಭವಿಸದ ಭೀಷ್ಮ, ಈ ಅಂತ್ಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವೀರೋಚಿತವಾಗಿಯೇ ಅದನ್ನು ಅನುಭವಿಸಬೇಕು. ಅದೋ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆಯಲ್ಲ? ಹಾ  ದಾಹವಾಗಿದೆ ಅರ್ಜುನ...ಅದೋ ಅದೋ ನನ್ನಮ್ಮ ನನ್ನಮ್ಮ...ಪಾರ್ಥನ ಬಾಣದ ಮುಖೇನ ಮುಖತೋರಿದಳಲ್ಲಾ? ತನ್ನ ಬಾಣದಿಂದಲೇ ಗಂಗೆಯನ್ನು ತರಿಸಿದ ಅರ್ಜುನ. ಅರ್ಜುನ ಅಂತ್ಯಕಾಲದ ನನ್ನ ಮನದಿಂಗಿತವನ್ನು ಅರಿತೆಯಲ್ಲಾ.... ಕೃಷ್ಣಾ ಕೃಷ್ಣಾ... ಈ ತಲ್ಪದಲ್ಲಿ  ಯೋಗಾರೂಢನಾಗಿ ಒರಗಿಬಿಡುತ್ತೇನಂತೆ. ಕೃಷ್ಣಾ...ಕೃಷ್ಣಾ.... 

ಸುದರ್ಶನ ಗ್ರಹಣ

ತಂದೆಯಳಿದ ದಿವಸದಿಂದ ನಮ್ಮ ರಕ್ಷಿಸಿ |

ಇಂದು ಕುರು ನೃಪಗೆ ಸಹಾಯದಿಂದ  ಗರ್ಜಿಸಿ

ಬಂದು ಪಸುಳರೊಡನೆ ಕಾದುವುದು ವಿವೇಕವೆ |

ಕಂದರುಭಯ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ನಿಮಗೆ ಭೇದವೆ |

          ಶೂನ್ಯ ಹಸ್ತನಾಗಿ ತನ್ನ ತಾಯಿ ಕುಂತಿಯ ಕೈಬೆರಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಋಷಿಗಳ ಜತೆಯಲ್ಲೇ ಹಸ್ತಿನಾವತಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಅದೇ ಶಿಶು, ಬಹಳಷ್ಟು ಸಾಧನೆ ಮಾಡಿ ಇಂದು ಭೀಷ್ಮನಲ್ಲಿ ಕೇಳುವ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇದು..ಕಂದರುಭಯ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ನಿಮಗೆ ಭೇದವೆ? ಅಜ್ಜನಲ್ಲಿ ಕೇಳುವಲ್ಲಿವರೆಗೆ  ಈ ಮಗುವಿನ ಸಾಧನೆ ಮುಂದುವರೆದು ಬಿಟ್ಟಿತಲ್ಲ? ಏದುಸಿರು ಬಿಡುತ್ತಾ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಗಾಂಢೀವವನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿದು ಅರ್ಜುನ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ?. ಭೀಷ್ಮ ತಾನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದೊಮ್ಮೆ ಗೋಗ್ರಹಣ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಎದುರಾದ ಬಗೆಗೂ ಇಂದು ಎದುರು ನಿಂತ ಬಗೆಗೂ ಅಜಗಜಾಂತರ ವೆತ್ಯಾಸ.

           ತಂದೆ ಮಡಿದ ದಿವಸದಿಂದ ಎಮ್ಮ ರಕ್ಷಿಸಿ..... ಆ ರಕ್ಷಣೆಯ ನೆನಪುಂಟಲ್ವ. ಅಂದಿನ ಆ ರಕ್ಷಣೆಗೂ ಇಂದಿನ ಈ ಹಸ್ತಿನಾವತಿಯ ಸೇನಾಧಿಪತ್ಯದ ರಕ್ಷಣೆಗೂ ಅರ್ಥ ಒಂದೇ...ಅದು ಈ  ಅರ್ಜುನನಿಗೆಲ್ಲಿ ಅರಿವಾಗಬೇಕು? ನಾನೂ ಇಂದು ಅದನ್ನೇ ಕೇಳಬೇಕು..ಎನ್ನ.ತಂದೆಯಳಿದ  ದಿವಸದಿಂದ......ಈ ಹಸ್ತಿನೆಯ ಸಿಂಹಾಸನದ ರಕ್ಷಣೆ, ಆದರೆ ಯಾರಲ್ಲಿ ಕೇಳುವುದು?  ಅಣ್ಣತಮ್ಮಂದಿರು ಜಗಳ ಮಾಡುವುದು ಊರವರಿಗೆ ವಿನೋದ ಇರಬಹುದು ಆದರೆ ಆದರೆ ಹೆತ್ತ ತಾಯಿಗೆ?

 ಯುದ್ದಾರಂಭದ ಮೊದಲೇ ಸಾವಿರ ಮುಕುಟ ಮರ್ದನರ ಶಿರವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದರೂ ಪಾಂಡವರನ್ನು ಏನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿದವನು ನಾನು. ಬಹುಶಃ ಅದರ ಅರಿವಿದ್ದೇ ಇಂದು ಎದುರು ಬಂದು ನಿಂತಿದ್ದಾನೋ? “ಕಂದರುಭಯ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ನಿಮಗೆ ಭೇದವೆ.” ಇದು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಪ್ರಚೋದನೆಯ ಮಾತೇ?   ಅಲ್ಲ ಶ್ರೀಕೃಷ್ನನ ಇರಾದೆಯೇ ಇದಾಗಿರಬಹುದೇ? ಯಾವುದು ತಪ್ಪು? ಯಾವುದು ಸರಿ?  ಎಂದು ಇತ್ಯರ್ಥಕ್ಕೆ ಸಿಗದೇ ಇರುವಾಗ ಕ್ಷತ್ರಿಯರಾದವರು ನಾವು ಮಾಡುವುದೊಂದೆ, ಹಿಂದೆ ಗುರು ಪರಶುರಾಮರಲ್ಲಿಯೂ ಅದನ್ನೇ ಕಂಡವನು ಹಾಗಾಗಿ ಇಂದು ಅದೇ ಶಸ್ತ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಈ ವರೆಗೆ ಪಾರ್ಥನ ಹಲವು ಪರಾಕ್ರಮಗಳ ವರದಿಯನ್ನಷ್ಟೆ ಕೇಳಿದವನು,, ಇಂದು ಈ ಮೊಮ್ಮಗ ಕ್ಷತ್ರಿಯೋಚಿತ ರೀತಿಯಲ್ಲೇ ಯುದ್ದ ಅರಂಭಿಸಿದ.  ಪಿತಾಮಹನಾದ ತನಗೆ, ಶರಸಂಧಾನದ ಮೂಲಕವೇ ಅಭಿವಾದನವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ ಶರಗಳೆರಡನ್ನು ತನ್ನ ಚರಣಗಳ ಮಧ್ಯೆಯೇ ನೆಟ್ಟುಬಿಟ್ಟನಲ್ಲ?

  ಇದೀಗ ಅವನ ಅಸ್ತ್ರಗಳ ಮೊನಚು ಎಂಥಾದ್ದು ಎಂದು ಕಾಣುವ ಬಯಕೆ. ಅದೋ ಅದೋ ನರನಾರಾಯಣರು ಎದುರೇ ನಿಂತ ಮೇಲೆ ತೋರಬೇಕಲ್ಲವೇ ಪರಶುರಾಮರಿಂದ ಕಲಿತದ್ದು.

ಭೀಷ್ಮ ಬಾಣಗಳ ಸುರಿಮಳೆಯನ್ನೇ ಸುರಿಸುತ್ತಾನೆ.

          ಶರವರ್ಷ ಧಾರೆಯನ್ನು ಹರಿಸುವಾಗ ಮೊಮ್ಮಗನ ಬಗ್ಗೆ ಯೋಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಭೀಷ್ಮ. ಗುರು ಸೇವೆ ಮಾಡಿ ಕಲಿತ ಧನುರ್ವೇದವದು. ಅಲ್ಲಿ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಹೆದೆ ಏರಿಸಿದಾಗ ಭೀಷ್ಮನಿಗೆ ಲೋಕ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ . ಈವರೆಗಿನ ಯುದ್ದಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿದೆ. ಮಾತ್ರವಲ್ಲ.... ಸೋಲಿಸುವ ಪಣವನ್ನು ಇಬ್ಬರೂ ಕಟ್ಟಿಯಾಗಿದೆ.   ಯುದ್ದಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಮಾತು ಪಾಂಡವರನ್ನೇನು ಮಾಡಲಾರೆ ಎಂಬುದು ಆದರೂ ಬಾಣಗಳ ಪ್ರವಾಹ, ಅಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣನಿದ್ದಾನೆ, ಹಾಗಾಗಿ ಭೀಷ್ಮ ನಿಶ್ಚಿಂತೆಯಿಂದ ವೈವಿಧ್ಯಮಯವಾಗಿ ಯುದ್ದ ಪ್ರಕಟನೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಬಹುಶಃ ತನ್ನದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ತೋರುವ ತವಕವೂ ಸೇರಿಕೊಂಡಿತ್ತು. ಎದುರಿಗೆ ತನ್ನ ಮೊಮ್ಮಗ ಜಗತ್ತು ಕಂಡ ಮೂರು ಲೋಕದ ಗಂಡು ಪಾರ್ಥನಲ್ಲವೇ?  

       ಯುಕ್ತವಾದಂತಹ ಶರಸಂಧಾನ ಮಾಡಿದರೆ. ಭೀಷ್ಮ ಆಶ್ಚರ್ಯ ಚಕಿತನಾಗಿ ತುಟಿಗೆ ಬೆರಳನ್ನು ತೋರುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ಒಂದು ಅಸ್ತ್ರವೂ ಅರ್ಜುನನ್ನು ಘಾಸಿಗೊಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ !!. ಆದರೆ ಆತನ ಅಸ್ತ್ರ ನೇರಾಗಿ ತನ್ನನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತದೆ. ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ತನ್ನ  ಸಾರಥಿಯೂ ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡನಲ್ಲಾ,  ಏನಿದು? ತಿಳಿಯದೇ ಕೃಷ್ಣನತ್ತ ದೃಷ್ಟಿ ಹರಿಸಿದರೆ...... ಆತ ಅದೇ ಕಿರುನಗುವಿನಲ್ಲಿ ಸಾರಥ್ಯದಲ್ಲೇ ಮಗ್ನನಾಗಿದ್ದಂತೆ ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ.

          ಎಲಾ ಎಲಾ ಕೃಷ್ಣಾ ನಿನ್ನ ಜಾಣತನವೇ? ನಿನ್ನ ಸಾರಥೀತನದ ಪಾತ್ರ ತನ್ನ ಸೀಮೆಯನ್ನು ಮೀರುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಪಾರ್ಥ ಸಂರಕ್ಷಣೆ. ಆ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಕಡೆಗಿನ ಗಮನ ಕಡೆಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತೇ.? ಇದೆಯಲ್ಲಾ ಆತನದ್ದೇ ಇನ್ನೊಂದು ರೂಪ,  ಗುರುವಾಗಿ ದಯಪಾಲಿಸಿದ್ದು, ಪರಶುರಾಮ ದತ್ತ ಶರ...

ಭಳಿರೆ ವಂಜರೆ ಪಾರ್ಥ ಎನುತ ಸಕಲ ಶಸ್ತ್ರದಿ |

ಹಳಚಲಪಜಯವು ಕಿರೀಟಿಗಾಗದಂದದಿ ||

ನಳಿನನಾಭ ರಥವ ನಡೆಸುತಿರಲು ಭೀಷ್ಮನು |

ಬಳಲಿ ಹರಿಯ ಗೆಲುವೆನೆಂದು ಕ್ರೋಧಗೊಂಡನು||

ಪರಶುರಾಮದತ್ತ ಶರವ ತೆಗೆದು ಪೂಡಲು |

ಉರಿಯನುಗುಳ್ವ ಶರವು ಹರಿಯ ಹಣೆಗೆ ನಾಂಟಲು

ಪೊರಳಿದವು ತುರಗ ಹನುಮನಳುಕೆಸ್ಯಂದನ |

ತಿರುಗುಲಸುರಹರನ ನೊಸಲು ಬಿರಿದುದಾಕ್ಷಣ ||

          

ಗುರುಗಳಾದ ಪರಶುರಾಮರು ನೀಡಿದ್ದ ಅಸಿರತ್ನವೆಂಬ ಶರ ಗುರುವಿನ ಇನ್ನೊಂದು ಅವತಾರವಾದ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಬಾರಿ ಭೀಷ್ಮನ ಬಾಣ ಗುರಿತಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ. ಕೃಷ್ಣನ ನೊಸಲು ಒಡೆದು ರಕ್ತ  ಚಿಮ್ಮುತ್ತದೆ. ಪಾರ್ಥನ ರಥದ ಕುದುರೆಗಳು ನಿಯಂತ್ರಣದಿಂದ ಹೊರಬರುತ್ತವೆ.  ತ್ರೇತಾಯುಗದ ಯುದ್ದವನ್ನು ಕಂಡು  ಈ ಯುದ್ದವನ್ನು ಕಾಣಲಾರೆ ಎಂದು ತಿರುಗಿದ ಹನುಮ ಒಂದು ಕ್ಷಣ ಕಂಪಿಸುತ್ತಾನೆ.,

ನೊಸಲೊಡೆದು ರಕ್ತ ಸೂಸಲು ದೃಗುದ್ವಯದಿ ಕಿಡಿ |

ಮಸಗಲೌಡ್ಜಗಿದು ಘನರೋಷದಿಂ ಕುರುಬಲವ |

ನಸಿಯರೆದು ಭೀಶ್ಮನ ವಿಭಾಸುವೆನೀರೇಳು ಜಗವೆರಸಿ ಶತಕೋಟಿಯು ||

ಬಿಸಜಪೀಠ ಮಹೇಷ ಶಕ್ರ ವೈವಸ್ವತರ್ |

ಮುಸುಕಿದಂ ಬಿಡೆನೆಂದ ಗರ್ಜಿಸುತ ವಾಘೆಯಂ |

ಬಿಸುಟು ಚಕ್ರವಗೊಂಡು ದುಮ್ಮಿಕ್ಕಲಾಗ ಚತುರ್ದಶಭುವನ ತಲ್ಲಣಿಸಿತು ||

          ನೊಸಲೊಡೆದು ರಕ್ತ ಚಿಮ್ಮುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಶ್ರೀಹರಿ ಕುದುರೆಯ ವಾಘೆಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತೆಸೆಯುತ್ತಾ ರಥದಿಂದ ದುಮ್ಮಿಕ್ಕುತ್ತಾನೆ. ಸಕಲ ತತ್ವ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪಾರಂಗತನಾದ ಓರ್ವ ಜ್ಞಾನಿ ಭೀಷ್ಮ,  ಹೀಗೆ ವರ್ತಿಸುವುದೇ? ಭೀಷ್ಮ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಈ ವರೆಗೆ ಕರ್ಮ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯಲ್ಲಿ ಹೋರಾಟಕ್ಕೆ ನಿಂತವನು, ಈವಾಗ ನೇರ ಹೋರಾಟಕ್ಕೆ ಇಳಿದುಬಿಟ್ಟನಲ್ಲ?   ಪ್ರಳಯ ರುದ್ರನಾಗಿ ಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಕಣ್ಣುಗಳು ದಾವಾನಲವನ್ನು ವಮನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೆ ಭೂಮಿಯೇ ಕಂಪಿಸುತ್ತದೆ, ವಾಘೆಯನ್ನು ಬಿಸುಟ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಸುದರ್ಶನ ಜ್ವಲಿಸುತ್ತದೆ. ಶತರುದ್ರರೇ ಬರಲಿ, ಯಾವ ಶಕ್ತಿಯೇ ಇದಿರಾಗಲಿ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಧರ್ಮ ಯುದ್ದ ಧರ್ಮವನ್ನು ಮರೆತ ಭೀಷ್ಮನ ಶಿರಸನ್ನು ಕಡಿದು ಚೆಲ್ಲುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಆರ್ಭಟಿಸುತ್ತಿರಬೇಕಾದರೆ, ಕೈಯಲ್ಲಿ ವಾಘೆಯ ಬದಲು ಸುದರ್ಶನ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಯಾರು ಬೇಕಾದರೂ ಬರಲಿ ಎಂದು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಭೀಷ್ಮನ ರಥದತ್ತ ಧಾವಿಸಬೇಕಾದರೆ ಚತುರ್ದಶ ಭುವನ ತಲ್ಲಣಿಸಿತು.

ಯಾರಕೈಯಲ್ಲಿ ಸುದರ್ಶನವನ್ನು ಕಾಣಬೇಕೆಂದು ಬಯಸಿದನೋ...ಯಾರನ್ನು ಸಾರಥೀ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ಕೆಳಕ್ಕಿಳಿಯುವಂತೆ ಪ್ರೇರೆಪಿಸಿದನೋ ಆತ ಅವೆರಡನ್ನೂ ಪೂರೈಸಿ ಇತ್ತಲೇ ಧಾವಿಸಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ದಾವಾನಿಲ ತನ್ನನ್ನೇ ಸುಡುವುದಕ್ಕೆ ಧಾವಿಸಿ ಬರುತ್ತದೆ. ತನ್ನನ್ನು ಸುಡಬಲ್ಲುದೇ? ಇಲ್ಲ ಈ ಸಮಸ್ತ ಭೂಮಂಡಲವನ್ನು ಸುಡುವುದೇ? ಸುಡುವುದೋ ಇಲ್ಲವೋ ಆ ತರ್ಕವಲ್ಲ, ಆದರೆ... ಆದರೆ  ಈ ಭೀಕರ ರುದ್ರ ರೂಪವನ್ನು ಕಾಣುವ ಶಕ್ತಿಯಾದರೂ ಯಾರಿಗಿದೆ?

ಹರಿಯ ಖಾತಿಯ ತಡೆವಾರೆಂ |

ದೆರಡು ಬಲ ಬೆರಗಾಗಿ ಕಣ್ಮು |

ಚ್ಚಿರಲು ಭೀಷ್ಮನು ಬೆದರಿ ರಥದಿಂದಿಳಿದು ನಡೆತಂದು ||

ದುರಿತವನದಾವಾಗ್ನಿ ಲಕ್ಶ್ಮೀ |

ವರ ಮುಕುಂದ ಮುರಾರಿ ಜಯವೆನಂ |

ತೆರಗಿ ಮಗುಳೆದ್ದಚ್ಯುತನ ಮೃದುಕರವ ಪಿಡಿದೆಂದಾ ||

          ಸಿಟ್ಟಿನಿಂದ ಕಂದನಿಗೆ ತಾಯಿ ಹೊಡೆಯುವುದಕ್ಕೆ ಕೈ ಎತ್ತಿದಾಗ, ಆ ಮಗು ತಾಯಿಯ ಆ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಲಾಗದೆ, ತಾಯಿಯ ಏಟನ್ನೂ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲೂ ಅಗದೇ ತಾಯಿಯನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಬಿಗಿದಪ್ಪಿ ಹಿಡಿಯುತ್ತದೆ. ತಾಯಿಯ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬೇರೆ ಯಾವುದನ್ನೂ ಆ ಪುಟ್ಟ ಕಂದನೂ ಆಶ್ರಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ ಆಮ್ಮನ ಸಿಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾದಷ್ಟು ಅಮ್ಮನನ್ನೇ ತಬ್ಬಿ ಹಿಡಿವಂತೆ ಭೀಷ್ಮ ಮಗುವಾಗಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಲೋಕವನ್ನೇ ಸುಟ್ಟುಬಿಡುವ ದಾವಾಗ್ನಿಯನ್ನು ಶಮನ ಮಾಡುವ ಯಾವ ಶಕ್ತಿಯೂ ತನ್ನ ಬಳಿ ಇಲ್ಲ. ತನ್ನಮ್ಮನ ಜನ್ಮ ಸ್ಥಾನ ಅದೇ ಹರಿಪಾದವಲ್ಲವೇ? ಭೋರ್ಗರೆದು ಉಕ್ಕಿ ಬರುವ ತನ್ನವ್ವೆ ಗಂಗಾ ಮಾತೆಯನ್ನೇ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಈ ಪ್ರವಾಹವನ್ನು ಬೇರಾವುದೇ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಎದುರಿಸಲಾಗದು. ಭೀಷ್ಮ ತನ್ನ ಅಸ್ತ್ರ ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಬಿಸುಟು ಕೈ ಎತ್ತಿ ಬರುವ ಹರಿಯ ಮೃದುಕರವನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾ....ಸ್ವಾಮೀ ಸ್ವಾಮಿ.....

ಶ್ರೀಮನೋಹರ ಸ್ವಾಮಿ ಪರಾಕು |

ಪ್ರೇಮದೊಳೆನ್ನಯ ಮಾತ ಲಾಲಿಸಬೇಕು ||

ಎನ್ನಯ ಕಂಠವ ನಿರಿಯಲು ಚಕ್ರವ |

ಚಿನ್ಮಯ ಕೈಯಲಿ ಪಿಡಿದಿಹೆಯಾ ||

ಚೆನ್ನಾಯ್ತು ಸೇವಕ ಜಯವ ಪಾಲಿಸೆ ಲೋಕ |

ವನ್ನು ರಕ್ಷಿಪ ದೇವ ಮಹಾನುಭಾವ ಶ್ರೀಮನೊಹರ ||

ಓ ಚಿನ್ಮಯ ಮೂರ್ತಿಯೇ, ನಿನ್ನ ಅಭಿನಯ ಚೆನ್ನಾಗಿದೆ. ರಾಗಾದಿ ವಿಕಾರಗಳು ನಮ್ಮಂತಹ ಪ್ರಾಕೃತ ಪುರುಷರ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ. ಪ್ರಕೃತಿಯ ಪರಿಧಿಯನ್ನು ಮೀರಿ ನಿಂತಿರುವ ಕೇವಲ ಚಿನ್ಮಾತ್ರವಾದಂತಹ ದಿವ್ಯ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವಂತಹ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ, ಪ್ರಕೃತಿ ಜನ್ಯವಾದಂತಹ ರಾಗಾದಿ ವಿಕಾರಗಳು ಹುಟ್ಟುವುದಾದರೂ ಹೇಗೆ ಸ್ವಾಮಿ? ಪ್ರಕೃತಿಯ ನಿಯಮದಂತೆ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡವನೋ ಹೇಳು. ವಸುದೇವ ದೇವಕಿಯರ ಮಡಿಲಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಬೇಕು ಎಂಬಾಗ ಅವತರಿಸಿದವನು ನೀನು. ನಿನಗೆ ಬೇಕೂಂತ ಹಾಲು ಕುಡಿದವನೂ ಅಲ್ಲ ಬೇಡಾಂತ ಎಸೆದವನೂ ಅಲ್ಲ. ನಗು ಬಂದ್ರೆ ಅದು ನಗುವು ಅಲ್ಲ ಅತ್ತರೆ ಅದು ಅಳುವೂ ಅಲ್ಲ. ಎಲ್ಲವೂ ನಿನ್ನ ಲೀಲೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡವರು ಸ್ವಾಮಿ ನಾವು.

ಕೌರವನ ಅನ್ನದ ಋಣ, ಕೆಟ್ಟ ಅಹಾರ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಕೆಟ್ಟ ಪರಿಣಾಮವನ್ನೇ ಉಂಟು ಮಾಡಿದಂತೆ ಅದು ನನ್ನಿಂದ ಏನೆಲ್ಲ ಹೇಳಿಸಿತು. ಏನೆಲ್ಲ ಪ್ರೇರೇಪಣೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿತು. ಅಸಿರತ್ನ ಶರ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ್ದು ಹೌದು. ನಿನ್ನ ನೊಸಲು ಒಡೆದದ್ದು ಹೌದು ರಕ್ತ ಬಂದದ್ದೂ ಹೌದು. ಅಪರಾಧ ಆಗಿದ್ರೆ ಮನ್ನಿಸಬೇಕು. ನನ್ನಿಂದ ಯಾವುದನ್ನು ಮಾಡಿಸಬಾರದೋ ಅವನ್ನೆಲ್ಲ ಮಾಡಿಸಿತು.ಆದರೆ ಈಗ   ವಿಶುದ್ದ ಅಂತಃ ಕರಣ ನಾನು. ಕೆಟ್ಟದ್ದು ಎಲ್ಲ ತೊಳೆದು ಹೋಯಿತು ಸ್ವಾಮಿ.

ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಗೆಲ್ಲಿಸ್ತೇನೆ ಅಂತ ವಾಘೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದೆ. ಈಗ ಅದನ್ನು ಬಿಸುಟು ಚಕ್ರವನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದಿಯಲ್ಲ.  ಯಾಕೆ ನನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದಕ್ಕೆಯೇ? ಅಲ್ಲ, ಇದು ನನ್ನನ್ನು ಗೆಲ್ಲಿಸುವುದಕ್ಕೇಯೇ?  ಅರ್ಜುನ ಗೆದ್ದರೆ ಅಜ್ಜ ನಾನು ಗೆಲ್ಲಬೇಕಲ್ಲ?   ಹರಿಯ ಮಾಯವನುಳಿದು..ಎಂದು ದ್ರೋಣರು ಸುಯೋಧನನಿಗೆ ಯುದ್ದಾರಂಭದ ಮೊದಲೇ ಹೇಳಿದ ಬಗೆಯಲ್ಲಿ,  ಈ ಹರಿಯನ್ನು ಇದಿರಿಸುವಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಮಾಡಿದ್ದು ನನ್ನನ್ನು. ಇಂದು ಇದಿರಾದದ್ದು ಹೌದು ಸ್ವಾಮಿ ಆದರೆ ಆ ಮಾಯೆಯನ್ನು ಕಂಡೆನಲ್ಲಾ ಸ್ವಾಮಿ. ಕಣ್ಣುಗಳು ದಾವಾನಲವನ್ನು ಉಗುಳ್ತಾ ಇದೆ. ಉಸಿರು ಬುಸುಗುಡುತ್ತಾ ಇದೆ. ಇದು ಹರಿಯ ರೂಪವೇ? ಕೈಯಲ್ಲಿ ಚಕ್ರ ತಿರುಗುತ್ತಾ ಇದೆ...ಈ ರೂಪ ಯಾರನ್ನು ಶಿಕ್ಷಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ? ಚಕ್ರವನ್ನು ಹಿಡಿವ ಕೈಯಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಮೊಮ್ಮಗನ ರಥದ ಕುದುರೆಯ ವಾಘೆಗಳನ್ನು ಕಂಡು,  ಅಲ್ಲಿ ಚಕ್ರವನ್ನು ಕಾಣುವ ಬಯಕೆ ಆದದ್ದು ಸತ್ಯ. ಆದರೆ ಸ್ವಾಮಿ ಅದು ನನ್ನ ತರಿಯುವುದಕ್ಕೆ ಎಂದಾದರೆ,  ಹಲವು ದುರುಳರನ್ನು ತರಿದ ಚಕ್ರ. ಆಗ ರೂಪ ಇದೇ ಇತ್ತೋ ತಿಳಿಯದು. ಹೆಚ್ಚೇಕೆ ಶಿಶುಪಾಲನನ್ನು ಸಹನೆಯಿಂದಲೇ ತರಿದೆ. ಸ್ವಾಮಿ ಅವರೆಲ್ಲರಿಗಿಂತಲೂ ದುರುಳ ನಾನಾದೆನಾದರೆ, ಇಗೋ ತಲೆ ತಗ್ಗಿಸಿದ್ದೇನೆ, ಕೊರಳು ಬಗ್ಗಿಸಿದ್ದೇನೆ ಕಡಿದುಬಿಡು. ಹೋಗಲಿ ಈ ಜೀವ. ನಿನ್ನ ಆಗ್ರಹಕ್ಕೆ ತುತ್ತಾದ ಜೀವಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಬದುಕುವ ಹಕ್ಕು ಇಲ್ಲ. ಮತ್ತಿನ್ನು ಈ ಭೀಷ್ಮನಿಗೆ ಬೇಕೆ ಹೇಳು?

ಅಲ್ಲ ಸ್ವಾಮಿ ಇದು ವಾಸ್ತವ ಅಲ್ಲ.  ಇದು ಅಭಿನಯ. ಯಾಕೆ ಹೇಳ್ತಾ ಇದ್ದೇನೆ?  ಹಿಂದೆ ಇದೇ ಅವತಾರದಲ್ಲಿ ಚಾಣೂರ ಮುಷ್ಠಿಕರನ್ನು ಕೊಂದೆ, ಕಂಸನನ್ನು ಕೊಂದೆ ಆವಾಗ ನಿನ್ನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಚಕ್ರವಿತ್ತೇ?  ಹಿರಣ್ಯ ಕಶಿಪುವನ್ನು ಕೊಂದೆಯಲ್ಲ. ಪ್ರಹ್ಲಾದನನ್ನು ಉದ್ದರಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಆವಾಗ ಚಕ್ರ ಹಿಡಿದಿಯೋ? ಈಗ ಬೇರೆ ಯಾವ ಅಯುಧವೂ ಸಿಕ್ಕಲಿಲ್ಲ. ಚಕ್ರ ಹಿಡಿದಿದ್ದಿ . ನಿನಗೆ ಕೊಲ್ಲುಬೇಕೆಂಬ ಬಯಕೆ ಇದ್ದಲ್ಲಿ ಚಕ್ರವೇ ಆಗಬೇಕೆಂದೇನೂ ಇಲ್ಲ. ಕೈಯ  ಶಂಖವಾದರೂ ಸರಿಯೇ. ಅದರ ನಾದದಿಂದ ಪಾತಾಳ ಗರ್ಭದ ರಕ್ಕಸರ ಎದೆಯನ್ನು ಬಗೆಯುವ ನೀನು,  ಈ ಯುದ್ದಾರಂಭದ ಮೊದಲು ಅದನ್ನು ಮೊಳಗಿಸಿ ಶತ್ರುಪಾಳಯದ ಎದೆಯನ್ನೇ ಬಿರಿಯುವಂತೆ ಮಾಡಿದವನು . ಅದರಿಂದಲೇ ಊದಿ ನನ್ನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಬಹುದಿತ್ತಲ್ಲವೇ? ನೀನು ಹಾಗೆ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಚಕ್ರವನ್ನು ಹಿಡಿದೆ. ನಿನ್ನ ಹರಿ ಎಲ್ಲೇಲ್ಲು ಇದ್ದಾನೋ? ಈ ಕಂಬದೊಳಗೂ ಇದ್ದಾನೋ? ಇದ್ದಾನೆ. ಎಂದು ಪ್ರಹ್ಲಾದ ಹೇಳಿದಾಗ ಕಂಬಂದಿಂದ ಒಡೆದು ಬಂದವನು ನೀನು. ಯಾಕೆ. ಆ ಭಾಗವತೋತ್ತಮ ಪ್ರಹ್ಲಾದನ ಮಾತುಗಳು ಸುಳ್ಳಾಗಬಾರದಲ್ಲಾ? ಇಲ್ಲೂ ಹಾಗೆ, ಸಾಯುವ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಈ ಮುದುಕ ಏನೋ ಹೇಳಿದ.  ನಿನ್ನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಚಕ್ರ ಹಿಡಿಸುತ್ತೇನೆ ಎಂದು. ಪ್ರಹ್ಲಾದನ ಹಾಗೆ ಪೂರ್ಣ ಜ್ಞಾನದಿಂದಲೂ ಅರ್ಪಣಾ ಭಾವದಿಂದಲೂ ಹೇಳಿದ ಮಾತುಗಳಲ್ಲ. ಕೇವಲ ನಾನು ನಿನ್ನ ಭಕ್ತ ಎಂಬ ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಒದರಿದ ಮಾತುಗಳು. ಸ್ವಾಮೀ ಆದರೂ ಅದು ನಿನ್ನ ಅನುಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತಲ್ಲ? ಚಕ್ರ ಹಿಡಿಯದೇ ಇದ್ದರೇನಂತೆ? ಬದಲು ಪಾಂಡವರನ್ನೇ ಆಯುಧಗಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡವನು ನೀನು. ಮೂಢ ಕೌರವ ಇದು ತಿಳಿಯದೇ ಹೋದ.

ಇಂದಿರೇಶನೆ ನಾನು ಇವರ  ಜಗಳವನ್ನು

ನಿಂದು ಈಕ್ಷಿಸಲಾರೆ ತಿಳಿದು ಕಣ್ಣಾರೆ ||

ಎಂದಾದರೀ ಕಾಯ ಎರವಿನೊಡವೆ ಜೀಯ

ಇಂದೇ ಪೋಗಲಿ ತೀರ್ಚು | ಚಕ್ರವನೆಚ್ಚು || ಶ್ರೀಮನೋಹರ ||

ಸ್ವಾಮೀ..ಈವರೆಗೆ ನನ್ನ ಮಾತು ಕೇಳು ಎಂದು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದವನಲ್ಲ. ಇಂದು ಈಗ ಹೇಳ್ತಾ ಇದ್ದೇನೆ..ಸ್ವಾಮೀ ಎನ್ನ ಮಾತ ಕೇಳು. ಬೇರೆ ಯಾರಾದರೂ ನನ್ನ ಮಾತು ಕೇಳ್ತಾರೆಯೇ? ಆ ವಿಶ್ವಾಸ ಹೊರಟು ಹೋಯಿತು ಸ್ವಾಮಿ. ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಭೀಷ್ಮ ಹೇಳಿದ ಮಾತು ಶಿಲಾ ಲೇಖವಾಗಿತ್ತು..ನನ್ನ ಹೆಸರೇ ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳುವಂತೆ ಮಾಡ್ತಿತ್ತು. ಆದರೆ ಇಂದು ಸ್ವಾಮಿ ಪ್ರಪಂಚ ಬಿಡಿ ನನ್ನ ಮಕ್ಕಳು ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ.  ಭೀಷ್ಮ ಈ ವರೆಗೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಸೋತ ಇತಿಹಾಸವಿಲ್ಲ. ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಗೆದ್ದು ಬಂದ ಭೀಷ್ಮನ ಸೋಲು ಅರಿವಾಗುವಾಗುವುದು... ಈ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ನೋಡುವಾಗ. ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಈ ವರೆಗೆ ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾ ಬಂದೆ ಸ್ವಾಮಿ. ಗೆಲ್ಲುತ್ತೇನೆ ಎಂದುಕೊಂಡೇ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶ ಮಾಡಿದೆ. ಆದರೆ ಸ್ವಾಮಿ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದ ಯುದ್ದ ಆರಂಭವಾಯಿತು ಎಂದರೆ ಅದು ಭೀಷ್ಮನ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಸೋಲು. ಇದನ್ನು ತಿಳಿಯದವನಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅಭಿನಯಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರವಾಗಿ ವೇದಿಕೆ ಏರಿದ ಮೇಲೆ ತನ್ನ ಹೆಂಡತಿಯೋ ತಾಯಿಯೋ ಬಂದಳು ಎಂದು ಮಾತನಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಆಗುವುದೇ? ಹಾಗಾಯಿತು ಸ್ವಾಮಿ.

          ಬದುಕುಬೇಕು ಎಂಬ ಬಯಕೆಯಿಂದ ನಾನು ಈವರೆಗೆ ಬದುಕನ್ನು ಸಾಗಿಸಿದವನಲ್ಲ. ಆಹಾರದಲ್ಲಾಗಲೀ ನಿದ್ರಾ ಭಯ, ಮೈಥುನಾದಿಗಳಲ್ಲಾಗಲೀ ನನ್ನನ್ನು ನಾನು ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡವನೂ ಅಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕೆ ನಾನು ದಾಸನಾದವನೂ ಅಲ್ಲ. ಎಳವೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಈ ವಂಶದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ನಾನು ಕಂಕಣತೊಟ್ಟವನು. ಕೃಷ್ಣಾ ಒಳ್ಳೆಯದಾಗಲೀ ಅಂತ ಬಯಸಿದೆ. ನನ್ನ ಬಯಕೆ ಅಸ್ಥಾನದ್ದೂ ಅಲ್ಲ ಆಪಾರ್ಥವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುವಂಥದ್ದೂ ಅಲ್ಲ.  ಮಾಡಿದ್ದೆಲ್ಲ ಒಳ್ಳೆಯದಕ್ಕೆಂತಲೇ ಮಾಡಿದ್ದು.  ನಿನಗೆ ಗೊತ್ತುಂಟು. ಆದರೆ ಹಾಗೆ ಆಗಲಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲ ವೈಪರೀತ್ಯವನ್ನೇ ಉಂಟು ಮಾಡಿತು. ಸಾಕಾಯಿತು. ನನ್ನ ಮಕ್ಕಳು ನನ್ನ ಮಕ್ಕಳು, ಒಳ್ಳೆದಾದರೂ,  ತುಂಬಿದ ಸಂಸಾರ ಕಂಡು ಕೃಷ್ಣಾ ಅಂತ ಕಣ್ಣು ಮುಚ್ಚಿಯೇನು. ಇವರ ಹೆಗಲ ಮೇಲೆ ಹೋದೇನು ಅಂತ ತಿಳ್ಕೊಂಡೆ. ಆಗೋದಿಲ್ಲ ಕೃಷ್ಣ. ಆಗು ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ನಿನ್ನಿಂದಲೂ ಆಗಲಿಲ್ಲ ಯುದ್ದವೇ ಆಗ್ತಾ ಇದೆ. ಯಾರೆ ಸಾಯಲಿ ಸೂತಿಕ ನನಗೆ ತಾನೆ. ಆದಕಾರಣ ಯುದ್ದದಲ್ಲಿ ಯಾರು ಉಳೀತಾರೆ ಯಾರು ಅಳೀತಾರೆ ಇನ್ನು ಕಾಣಲಾರೆ. ಇನ್ನು ನೋಡಲಾರೆ. ಹಾಗಂತ ಜೀವಗಳ್ಳನಾಗಿ ಸಾಯಲಾರೆ. ನಾನು ಇಚ್ಛಾಮರಣಿ  ಆದರೆ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಬದುಕುವ ಆಶೆ ತುಂಬುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ನನ್ನಪ್ಪ ಆ ವರ ದಯಪಾಲಿಸಿದನೋ ಏನೊ? ಈ ವರೆಗೆ ಮರಣದ ಇಚ್ಛೆ ಆಗಲೇ ಇಲ್ಲ. ಬದುಕಿದೆ ಬದುಕಿದೆ, ಇಂದಲ್ಲ ನಾಳೆ ಸರಿಯಾದೀತು.  ಕೃಷ್ಣಾ ಯಾಕೆ ಹುಟ್ಟಿಸಿದೆಯೋ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ.  ಹುಟ್ಟಿಸಿದ್ದಕ್ಕೆ ಈವರೆಗೆ ಬದುಕಿಸಿದೆ. ಸಾಕು ಮಾಡು ನಮ್ಮ ತಂದೇ ಚಕ್ರ ಬಿಡು. ಹೋಗಲಿ ಈಜೀವ.

ಎನಲು ಕಿರುನಗೆಗೂಡಿ ಚಕ್ರವ |

ದನುಜದಲ್ಲಣ ಮುಚ್ಚಿ ವರಸ್ಯಂ |

ಬಲಿಸುವೆಯ ಮುಂದಿನ್ನರಣ್ಯವ ಮರುಳಲಾ ಮಗನೆ ||

ಕೊಲುವರಾರೆನ್ನನು ಜಗತ್ಪ್ರಯ |

ದೊಳಗೆ ಸಾಕಿದು ಪಡೆವೆ ಮುಕ್ತಿಯ |

ನಳಲಬೇಡೆಂದೊರೆದು ಕೃಷ್ಣಗೆ ನಮಿಸಿ ಕಳುಹಿದನು ||

ಇದು ಭೀಷ್ಮರನ್ನು ತರಿಯುವುದಕ್ಕೆ ಹಿಡಿದ ಚಕ್ರವಾ? ಚಕ್ರ ಎಲ್ಲಿ? ಹಿಡೀತೇನೆ ಚಕ್ರ ಎಂದು ಈವರೆಗೆ ಕೃಷ್ಣ ಚಕ್ರವನ್ನು ಹಿಡಿದವನಲ್ಲ. ಚಕ್ರ ಹಿಡಿವ ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾತ್ರ ಸಾಕು.   ಭೀಷ್ಮ ಹೇಗೆ ವೇದಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ಪಾತ್ರವಾಗಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದನೋ..ಹಾಗೇ...ಇದು ಕೃಷ್ಣನ ಅಭಿನಯ. ಈಗ ಭೀಷ್ಮ ವೇದಿಕೆ ಬಿಟ್ಟು ಇಳಿದನೋ? 

ಭೀಷ್ಮರೆ? ಈವರೆಗೆ ಕೌರವನ ಉಪ್ಪಿನ ಋಣ ಅಂತ ಹೇಳಿದವರು ನೀವು. ಏನು ಕೌರವ ಹುಟ್ಟುವ ಮೊದಲು ಉಪ್ಪನ್ನು ತಿಂದಿಲ್ಲವೇ? ಆ ಉಪ್ಪಿನ ಋಣ ತೀರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಚಕ್ರ ಹಿಡಿದದ್ದು. ಇನ್ನು ಸಾಲ ಉಂಟೋ ಕೌರವನಲ್ಲಿ ? ಇಲ್ಲ. ಈಗ ಶರಣಾಗಿದ್ದೀರಿ ನನಗೆ. ನೊಂದೆ, ಇನ್ನು ನೋಯುವುದಕ್ಕೆ ಈ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಶಕ್ತಿಯಿಲ್ಲ. ಆದಕಾರಣ ಈ ಬಂಧನದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಬಿಡಿಸು ಎಂಬ ಧ್ವನಿ ತಾನೆ? ಇವರ ಕಲಹವ ನೋಡಿ ಸಹಿಸಲಿಕ್ಕೆ ಆಗುದಿಲ್ಲ ಕೃಷ್ಣಾ. ಈಗ ಹೇಗೆ ತೃಪ್ತಿಯಾಯಿತೇ? ಯುದ್ದಾರಂಭದ ಮೊದಲು ನಿಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಕೌರವನಿಗೂ ಕರ್ಣನಿಗೂ ಒಂದು ಅನುಮಾನವಿತ್ತು. ಎಂತಹ ಶಪಥವನ್ನು ಮಾಡಿದರೂ ಪಾಂಡವರನ್ನೇನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಎಂಬ ಮಾತು, ಭೀಷ್ಮರನ್ನು ಪಾಂಡವ ಪಕ್ಷಪಾತಿಯನ್ನಾಗಿ ಅನುಮಾನದಿಂದ ಕಾಣುವ ಹಾಗೆ ಮಾಡಿತ್ತು. ಈಗ ಅರ್ಜುನನ ಆಯುಧ ಸಾಲದೆ ಕೃಷ್ಣ ಚಕ್ರ ಹಿಡಿದ.... ಸಾಲದೇ ಇಷ್ಟು. ಇನ್ನು ಕೌರವನ ಉಪ್ಪಿನ ಋಣ ತೀರಿತಲ್ಲ? ಭೀಷ್ಮ ಕೌರವನಿಗಾಗಿ  ದುಡಿದ. ತೃಪ್ತಿಯಾಯಿತಲ್ಲಾ?

          ಅರ್ಜುನಾ.... ಅಗೋ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತವಾಗ್ತಾ ಇದೆ. ಇಂದಿಗೆ ಈ ಯುದ್ದ ಸಾಕು. ಬಿಡದಿಗೆ ನಡೆಯೋಣ. 

ಕೃಷ್ಣಾಭಿರಕ್ಷಿತಂ

ಪಾರ್ಥನ ಸಾರಥ್ಯವನ್ನು ವಹಿಸಿಕೊಂಡ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ತಾನು ಪಾರ್ಥ ಸಾರಥಿ ಎಂದು ಕರೆಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲೂ ವಾತ್ಸಲ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟ ಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪಾರ್ಥನ ರಥ ತನ್ಮೂಲಕ ಪಾಂಡವರ ರಥಕ್ಕೆ ಹಾದಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನಾದರೆ, ಈ ಭೀಷ್ಮನ ರಥ ಎಂಟುನೂರು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ನಿಂತಲ್ಲೇ ನಿಂತಿರುವುದು ಗಮನಕ್ಕೆ ಬಾರದೇ ಹೋಯಿತಲ್ಲ? ಈ ಭವದ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮದ ಭಾಧೆಯಿಂದ ಒಬ್ಬ ನರಳುತ್ತಾನೆ ಎಂದರೆ ನಾರಾಯಣನ ನಾಮಸ್ಮರಣೆಯಿಂದ ಕರ್ಮಬಂಧನವನ್ನು ತೊಲಗಿಸಿ ಈ ಭವದ ಜೀವಕ್ಕೆ ಒಂದು ಲಕ್ಷ್ಯವನ್ನು ತೋರಬಹುದು. ಭೀಷ್ಮ ನಗುವುದು ಅದಕ್ಕೆ. ತನ್ನ ನೋವಿನಿಂದ ಬಂದ ವಿಷಾದದ ನಗುವಲ್ಲ. ಯಾವಾತನು ಕರ್ಮಬಾಧೆಯಿಂದ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಕರುಣಿಸಬೇಕೋ ಆತನೇ ಸ್ವತಃ ಕರ್ಮದ ಬಾಧೆಯಿಂದ ನರಳಿ ಈಗ ಪಾರ್ಥನ ಸಾರಥಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದಾದರೆ ಭೀಷ್ಮ ತನ್ನ ಬಂಧನವನ್ನು ಕ್ಷಣ ಹೊತ್ತು ಮರೆಯುತ್ತಾನೆ. ಸಾಕ್ಷಾತ್  ಶೂಲಿಯಾದ ಪರಮೇಶ್ವರನಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮನ ಕಪಾಲ ಬಿಡಲಿಲ್ಲ. ಅತ್ತ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನಾದ ಬ್ರಹ್ಮ ನಿರಂತರ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತಾ ಭೂಮಿಯ ಕೂಲಿಯಾಳುವಿನಂತೆ ಭಾಧೆಗೆ ಒಳಗಾದ ಇವರಿಬ್ಬರನ್ನು ಬಿಡದ ಕರ್ಮ ಬಾಧೆ  ಸರ್ವ ಶಕ್ತ ಆದಿನಾರಾಯಣನಾದ  ನಿನಗೂ ಅಂಟಿಕೊಂಡು ನೀನು ಕರ್ಮ ಬದ್ಧನಾದ ದೇವನೇ ಆದೆ.

ಗರುಡಧ್ವಜನದ ಕೇಳುತ ಗಂಗಾ | ತರಳನ ನುಡಿಗಳನು ||

ದುರಿತಗಳೊದಗದ ತೆರದೊಳು ಶರಣರ | ಪೊರೆವುದೆ ಬಿರುದೆನ್ನ||

ಭೀಷ್ಮ ಪರ್ವದ ಆದಿ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಗೀತೋಪದೇಶ ಪ್ರಸಂಗವೂ ಬರುತ್ತದೆ. ಮೋಹವಶನಾದ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಬಂಧುಮೋಹವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವಂತೆ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ತನ್ನ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಪಂಚದ ಸಕಲ ಆಗು ಹೋಗುಗಳಿಗೂ ಮೂಲ ಸ್ವರೂಪದ ನಿಮಿತ್ತ ರೂಪನೇ ನಾನು ಎಂದು ತೋರಿಸಿ ಯುದ್ದಕ್ಕೆ ಅಣಿಯಾಗುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಭೀಷ್ಮ ದ್ರೋಣ ಮೊದಲಾದವರು ಕಾಲದ ಘಾತಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ಹತರಾದವರು. ನೀನು ನಿಮಿತ್ತ ಮಾತ್ರದವನು, ಹೀಗೆ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಜಗದ್ಗುರುವಾಗಿ ಉಪದೇಶ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಬದುಕಿನ ಬಗ್ಗೆ ವಿರಳವಾಗಿ ಪಾರ್ಥನಿಗೆ ಭೋಧಿಸುವ ಪ್ರಸಂಗವದು. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅದೇ ಬಗೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಕುಚೋದ್ಯದಿಂದಲೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಥವ ಉತ್ತರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದರೂ ಸರಿಯೇ. ಯಾಕೆಂದರೆ ಅರ್ಜುನ ಶುದ್ಧ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ತಾನು ಏನೂ ಅಲ್ಲ ತನ್ನಲ್ಲೇನೂ ಇಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವದಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅತ್ಯಂತ ವಿನಮ್ರ ವಿಧೇಯಕನಂತೆ ಹರಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಭೀಷ್ಮ ವಯೋವೃದ್ಧ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತನ್ನಿಂದ ಅದೆಷ್ಟೊ ಪಾಲು ಹಿರಿಯ, ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಸಕಲ ತತ್ವ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪಾರಂಗತ. ಇಂಥವನಲ್ಲಿ ಸಮದಂಡಿಯಾಗಿಯೇ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಒಂದೇ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ (ಭೀಷ್ಮ ಪರ್ವ) ಎರಡು ಬಗೆಯನ್ನು ಕಾಣುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ಹಲವಾರು ಕರ್ಮ ಬಂಧ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಯ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸಿದಾಗ ಪೆರ್ಲ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಭಟ್ಟರ ಕೃಷ್ಣ ನನಗೆ ಬಹಳ ಇಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಅತ್ಯಂತ ಸರಳವಾದ ವಿವರಣೆ. ಸಂಭಾಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಹಂತ ಹಂತವಾಗಿ ಮೇಲೆ ಹೋಗುವ ರೀತಿ ಅಂತಿಮ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿ ತಲಪಬೇಕೋ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಗುರಿಮುಟ್ಟಿಸುವ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯದು. ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಗಮನವಿಟ್ಟು ಕೇಳುವಂತೆ ಮಾಡುವುದಲ್ಲದೆ ಆ ಸಂದರ್ಭದ ಸಾರಾಂಶವನ್ನು ಮನವರಿಕೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮಬಂಧ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಗೆ ಸವಾಲೆನಿಸುವ ಪ್ರಸಂಗ. ಯಕ್ಷಗಾನ ಪದಗಳ ಒಳ ಭಾವಾರ್ಥವೇನು? ಆ ಸನ್ನಿವೇಶವೇನು? ಮತ್ತು ಆ ಪಾತ್ರದ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವೇನು? ಇದಿಷ್ಟನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಗಮನಿಸಿರಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಬಹಳಷ್ಟು ಅರ್ಥಧಾರಿಗಳು ತಾಳ ಮದ್ದಲೆ ಎಂದರೆ ತಮ್ಮ ಪಾಂಡಿತ್ಯದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಇರುವ ರಹದಾರಿ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಔಚಿತ್ಯ ಮೀರಿ ಈ ಪ್ರಸಂಗದ ಮೂಲ ಸ್ವಭಾವವನ್ನೇ ಮರೆಸಿಬಿಡುವ ಪ್ರಮೇಯ ಕಾಣಬಹುದು. ಚಂಡೆ ಬಡಿಲಿಕ್ಕೆ ಪರಿಣತಿ ಇದ್ದರೆ ಸಾಲದು ಭಾಗವತರ ಪದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ನುಡಿಸುವ ಜಾಣ್ಮೆಇರಬೇಕು. ಹಾಗೆಯೆ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆ ಸಂದರ್ಭೋಚಿತವಾಗಿ ಹರಿದುಬಂದರೆ ಅದು ಕಾವ್ಯಮಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ಇಲ್ಲೊಂದು ಸಾಮಗರ ಭೀಷ್ಮ ಮತ್ತು ಪೆರ್ಲ ಪಂಡಿತರ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಬಹಳ ಸ್ವಾರಸ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಸಂಭಾಷಣೆಯಲ್ಲಿ ವಿಷಯ ಮಂಡನೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಅಂತಿಮ ಹಂತ ಬಹಳ ಮಾರ್ಮಿಕವವಾಗಿ ಮೂಡಿಬಂದಿತ್ತು.

“ಆದಿನಾರಾಯಣ ಎಂಬ ಒಂದು ತತ್ವ!      ಈ ಆದಿನಾರಾಯಣ ಎಂಬುದನ್ನು ನಾವು ಯಾವುದನ್ನು ಉದ್ದರಿಸಿ ಹೇಳುತ್ತೇವೊ, ಆದಿ ಅಂದರೆ ಎಲ್ಲದಕ್ಕೂ ಕಾರಣೀಭೂತವಾದದ್ದು,  ಎಲ್ಲ ಶಕ್ತಿಗೂ ಮೂಲಭೂತವಾದದ್ದು, ಎಲ್ಲದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮೊದಲು ಇರುವಂತಹುದು, ಅಂತಹ ಒಂದು ತತ್ವ…..ಆ ತತ್ವವನ್ನು ಕಂಡವರು ಯಾರು? ವೇದ ಮಂತ್ರಗಳ ಆಧಾರದಿಂದ ಋಷಿಮುನಿಗಳು ತಾವು ಕಂಡ ಸತ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಈ ವಿಶಾಲವಾದಂತಹ ಸೃಷ್ಟಿಗೆ ಆದಿಯಾದಂತಹ ಒಂದು ಶಕ್ತಿ ಇರಬೇಕು. ಸರ್ವಶಕ್ತಿ,  ಅದು ಈಶ್ವರನ ಅಸ್ತಿತ್ವ ಎಂದು ಸಾಧಿಸಬಹುದಾದರೆ, ಆ ಈಶ್ವರನ ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಯಾರು ಕಾರಣ? ಆ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಅನಾಸ್ಥಾ ಎಂದು ಕರೆದರು. ಇದನ್ನೆಲ್ಲ ಯೋಚಿಸಿ ಆ ಸ್ಥಿತಿ ಪರ ಬ್ರಹ್ಮ ಎಂಬ ತತ್ವ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ತತ್ವ ಎಂಬುದು ಜ್ಞಾನ ರೂಪವಾಗಿ ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಯಾಕೆಂದರೆ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಕಂಡವರು ಯಾರು? ಯಾರೂ ಕಾಣದಿದ್ದ ಒಂದು ತತ್ವ!! ಹೀಗೆ ತತ್ವ ಮಾತ್ರ ಲೋಕದ ಮುಂದಿದ್ದರೆ, ಅದನ್ನು ಕಂಡವರು ಯಾರು? ಈ ತತ್ವ ಯಾರಿಗೂ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬಂದದ್ದಿಲ್ಲ. ಸ್ವತಃ ಭೀಷ್ಮನೂ ಈ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಅನುಭವ ರಹಿತನೇ. ಆದರೂ ಆತನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ ಅದು ಕೇವಲ ಜ್ಞಾನ. ಜ್ಞಾನ ಬೇರೆ ಅನುಭವ ಬೇರೆ. ಜ್ಜಾನ ಮತ್ತು ಅನುಭವದ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಬಹಳ ಸುಲಭ. ಜ್ಞಾನ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಇರಬಹುದು. ಆದರೆ ಅನುಭವ ಇರಲಾರದು. ಯಾರಿಗೆ ಈ ಎಕಂ ಸತ್... ಈ ಸತ್ಯ ಒಂದೇ, ಅಥವಾ ಪರಬ್ರಹ್ಮದ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ ಅವರಿಗೆ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಉದ್ಭವಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರಿಗೆ ಈ ಜೀವರು ಬೇರೆಯಲ್ಲ. ಇದೊಂದೇ ಸತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದು ಉಳಿದವೆಲ್ಲ ಮಿಥ್ಯ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿರುತ್ತಾರೆ. ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಮುಖ್ಯವಲ್ಲ, ಪರಬ್ರಹ್ಮದ ಅನುಭವವಾಗಬೇಕು. ಅನುಭವ ಹೊಂದಿದವನು ಈ ಕರ್ಮದ ಬಗೆಗಿನ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯನ್ನು ಮಂಡಿಸುವುದೇ ಇಲ್ಲ.  ಹೀಗೆ ಭೀಷ್ಮನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲೇ ಉತ್ತರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಪರಬ್ರಹ್ಮದ  ಅನುಭವ ಭೀಷ್ಮನಿಗಾಗಲಿಲ್ಲ. ಹಾಗಿರುವಾಗ ಇಲ್ಲಿ ಇದು ವ್ಯಾವ ಹಾರಿಕ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಇದ್ದುಕೊಂಡು ಯೊಚಿಸುವಾಗ ಭಗವಂತ ಅವತರಿಸುವಾಗ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿದ್ದುಕೊಂಡೇ ತನ್ನ ನಿರ್ಗುಣ ನಿರಾಕಾರಗಳನ್ನು ಬದಿಗಿಟ್ಟು ವ್ಯವಹರಿಸುತ್ತಾನೆ.  ಭಗವಂತ ಇಲ್ಲಿ ಆಕಾರವನ್ನು ತಾಳುತ್ತಾನೆ. ಅಕಾರಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಹಲವು ಅವತಾರಗಳನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಒಂದು ಅವತಾರದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮದ ಫಲ ಮತ್ತೊಂದು ಅವತಾರದಲ್ಲಿ ಅನುಭವಿಸಿದ್ದು ಯಾರಾದರೂ ಕಂಡದ್ದುಂಟೇ? ಮತ್ಸಾವತಾರದ ಕರ್ಮ ಫಲ ಕೂರ್ಮಾವತಾರದಲ್ಲಿ ಕಂಡಬಗ್ಗೆ ನಿದರ್ಶನ ಇದೆಯೇ? ಇಲ್ಲ.  ಯಾವುದೋ ಅವತಾರದ ಫಲ ಇನ್ನೊಂದು ಅವತಾರ ಎತ್ತುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೇ ಅಲ್ಲ. ಹಾಗಿರುವಾಗ ಇದು ಕರ್ಮದಿಂದ ಬಂದಂತಹಾ ಅವತಾರಗಳಲ್ಲ.

ಕರ್ಮ ಬಾಧೆ ಇಲ್ಲ ಎಂದಾದಾಗ ಭವವಂತನ ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಇದರ ದರ್ಶನವಾದರೂ ಯಾಕೆ? ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತರು ಎಂದು ಕರೆಸಲ್ಪಡುವವರಿಗಾಗಿ ಈ ಕರ್ಮ ಬಂಧನದ ಪ್ರದರ್ಶನ. ಅದಕ್ಕೆ ಸೂಕ್ತವಾದ ಒಂದು ಉದಾಹರಣೆ, ಬಾಯಿಬರದ ತೊದಲುತ್ತಿರುವ ಮಗುವಿನೊಡನೆ ತಾಯಿ ತೊದಲು ನುಡಿಯಲ್ಲೇ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾಳೆ. ಹಾಗೆಂದು ತಾಯಿಗೆ ಮಾತುಬರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದಾಗುತ್ತದೆಯೇ? ಇಲ್ಲ. ಕೇವಲ ಮಗುವಿಗಾಗಿ ಆ ಕರ್ಮವನ್ನು ಅಂಟಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಬಾಯಿಬರದವಳಂತೆ ನಟಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಮಗುವಿಗಾಗಿ ಅವಳು ಹಾಗೆಯೇ ಮಾತನಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲವಾದಲ್ಲಿ ಆ ಮಗುವಿಗೆ ಅರ್ಥವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಈ ವ್ಯವಹಾರಗಳನ್ನು ಮಗು ಕಲಿಯುವುದೂ ಇಲ್ಲ.  ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಬರುವ ಇಂತಹ ಶರಣರನ್ನು ಪೊರೆಯುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಪ್ರಪಂಚದ ವ್ಯವಹಾರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಕರ್ಮಕ್ಕೆ ಅಧೀನನಾದವನಂತೆ ವ್ಯವಹರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಎಲ್ಲರೂ ಭೂಮಿಗೆ ಪತನ ಹೊಂದಿ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತ ಅವತಾರ ಎತ್ತುತ್ತಾನೆ. ಪತನ ಎಂದರೆ ಬೀಳುವುದು. ಒಬ್ಬ ಆನೆಯ ಮೇಲಿನಿಂದ ಸವಾರ ಇಳಿದು ಬರುವುದಕ್ಕೂ ಬೀಳುವುದಕ್ಕೂ ವೆತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಹೀಗೆ ಅವತಾರ ಎತ್ತಿಬಂದ ಭಗವಂತ, ಕೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದ ಮಗುವನ್ನು ಎತ್ತುವುದಕ್ಕೋಸ್ಕರ ತಾಯಿ ಆಲ್ಲಿರುವ ಕೆಸರನ್ನು ಮೆತ್ತಿಸಿಕೊಂಡಹಾಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಿಗೆ  ಕರ್ಮಬಂಧ. ಮಗುವನ್ನು ಎತ್ತಿ ಆದನಂತರ ಕೆಸರನ್ನು ತೊಳೆದುಕೊಂಡಹಾಗೆ ಆ ಕರ್ಮವನ್ನು ಭಗವಂತ ಅಂಟಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್ ಆ ಕರ್ಮಕ್ಕೆ ಮತ್ತೊಂದು ಜನ್ಮವನ್ನು ಎತ್ತುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಕೆಸರಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದ ಶರಣರನ್ನು ಪೊರೆಯುವುದು ಭಗವಂತನ ಕೆಲಸ. ಭಗವಂತನದ್ದು ಎಲ್ಲವೂ ಅಭಿನಯ. ಪರ ಇಚ್ಛಾಪ್ರಾರಭ್ದ ದಂತೆ ಶರಣರಿಗಾಗಿ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಅಭಿನಯಿಸುವುದು. ಹಾಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನ ಶರಣನಾಗಿ ಕ್ಷಣ ಕ್ಷಣವೂ ತನ್ನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೃಷ್ಣಾ...ಎಂದು ಮೊರೆಯಿಡುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಅವನ ಉದ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಈ ಸಾರಥ್ಯ ಹೊರತು ಇದು ಯಾವುದೋ ಅವತಾರ ಕರ್ಮದ ಪ್ರಭಾವವಲ್ಲ.

ಪಂಕಜಾಕ್ಷ ಭೇದವೇಕೊ | ಕಿಂಕರನಲ್ಲವೆ ನಾನು ||

ಶಂಕೆಯೇನೈ ಪಾರ್ಥನಧಿಕ | ಕಿಂಕರನಾಗಿಹನೇ ನಿನಗೆ ||

ನಿರ್ಗುಣನೂ ನಿರಾಕಾರಿಯೂ ಆದಂತಹ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ವ್ಯವಹಾರಿಕ ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಹೇಳಿದಾಗ, ಆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಹೊಂದಿಕೊಂಡೆ ಭೀಷ್ಮ ಪಂಕಜಾಕ್ಷ ಎಂದು ಉದ್ಧರಿಸಿ ರೂಪಸಾದೃಶವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಾವರೆ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಕಂಡು ಅರಳುತ್ತದೆ. ತಾವರೆ ಅರಳುವುದೋ ಅಲ್ಲ ಸೂರ್ಯ ತಾನು ಅರಳಿಸುವುದೋ ಎಂಬ ಸಂಶಯ ಇದ್ದರೂ ತಾವರೆ ಸೂರ್ಯನಿಗಾಗಿ ಅರಳುವುದೋ ಅಥವಾ ತಾವರೆಗಾಗಿ ಸೂರ್ಯ ಉದಯಿಸುವುದೋ ತಾವರೆ ತನಗಾಗಿ ಅಂತ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಕವಿಕಲ್ಪನೆ ಏನೆ ಇದ್ದರೂ,  ಅರಳಿದ ತಾವರೆ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಅಭಿಮುಖವಾಗಿ ತನ್ನೆಲ್ಲ ಎಸಳುಗಳನ್ನು ಚಾಚುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲ ಎಸಳುಗಳೂ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಕಂಡು ಸಮಾನವಾದ ಸಂತೋಷವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಂದು ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಸೂರ್ಯ ಕೇವಲ ತಾವರೆಗಾಗಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲವಲ್ಲ ಅರಳುವುದು? ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ಬೆಳಕನ್ನು ಕೊಡುವ ಸೂರ್ಯ ಯಾರಲ್ಲೂ ಭೇದವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

ಶರಣರ ಪೊರೆವುದೆ ಬಿರುದೆನ್ನ ಎನ್ನುವ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ  ಶರಣರಲ್ಲಿ ಭೇದವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಾನೆಯೆ? ಶರಣರಲ್ಲಿ ಕುಂಟನೋ ಕುರುಡನೋ ಕುರೂಪಿಯೋ ಎಂಥವನೇ ಆಗಿರಲಿ, ಶರಣರ ಪೊರೆವುದು ಇದರಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನತೆಯಿಲ್ಲ. ವೆತ್ಯಾಸವಿದ್ದರೂ ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಭೀಷ್ಮನಿಗಿಂತ ಅದೆಂತಹಾ ವೆತ್ಯಾಸವನ್ನು ಭಗವಂತ ಗುರುತಿಸಿದ?

“ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣ, ಅರ್ಜುನ ಶರಣನೆಂದು ಅವನನ್ನು ಪೊರೆದೆ, ಎನಗೆ ಮತ್ಸರವಿಲ್ಲ.  ಈ ಒಂಭತ್ತು ದಿನ ಆತನ ರಥದ ಸಾರಥಿಯಾದೆ, ಹೌದಲ್ಲ? ಇನ್ನು ಒಂದಷ್ಟು ದಿನ ದಿನ ಯಾಕೆ ಒಂದಷ್ಟು ಘಳಿಗೆ ನನ್ನ ರಥದ ಸಾರಥಿಯಾಗು. ಅಷ್ಟನ್ನೂ ಮಾಡಲಾಗದ ನೀನು ನನ್ನಿಂದಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಅವನಲ್ಲಿ ಏನು ಕಂಡೆ?

ಇಲ್ಲಿ ನೀನು ಪೊರೆಯುವುದನ್ನು ಅಭಿನಯ ಎಂದು ಹೇಳಬೇಡ. ಅಭಿನಯ ಎಂಬುದು ಕೃತ್ರಿಮ. ಒಬ್ಬಾತ ರಂಗದ ಮೇಲೆ ಅಭಿನಯಿಸುತ್ತಾ ತನ್ನ ಹೆಂಡತಿ ಸತ್ತಳೂ ಎಂದು ದುಃಖಿಸಿದರೆ, ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಅವನ ಹೆಂಡತಿ ರಂಗದ ಎದುರಿಗೇ ಕುಳಿತು ಇವನ ಅಭಿನಯವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿರುತ್ತಾಳೆ.!! ಅಂದರೆ ಅಭಿನಯ ಎಂಬುದು ಕಲೆ, ಹಾಗಾಗಿ ಕಲೆ ಎಂಬುದು ಕೃತ್ರಿಮ. ಅದು ಯಥಾರ್ಥತೆಗೆ ವಿರೋಧವಾದದ್ದು.  ಅದು ನಿಜವಾದರೆ ಕಲೆಯಾಗಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.  ಒಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನೇ ಬಂದು ನಿಂತರೆ ಆಶ್ಛರ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯನಂತಿರುವ ಮಣ್ಣಿನ ಬೊಂಬೆಯನ್ನು ತಂದಿರಿಸಿದರೆ ಬೆರಗಾಗುತ್ತೇವೆ. ಬೊಂಬೆ ಎಂಬುದು ನಿಜವಾದ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲದೇ ಇದ್ದರೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕಲೆಯಾಗಿ ಗೋಚರಿಸುತ್ತದೆ. ಅಳು ಬರದಿದ್ದರೂ ಅತ್ತವನಂತೆ ಬೇರೆಯವರು ಭ್ರಮೆಗೊಳಗಾದವನಂತೆ ಆಳಬೇಕು. ಇಲ್ಲಿ ಕೃತ್ರಿಮವೇ ಕಲೆಯೆಂದು ಕರೆಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ವಾಸ್ತವಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿರವಾಗಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ನೀನು ಇದಕ್ಕೆ ಸ್ಪಷ್ಟ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಲೇಬೇಕು.

 ನನ್ನಿಂದಲೂ ಅಧಿಕ ವಿಶೇಷತೆ ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಅದೇನು ಕಂಡೆ? ಅರ್ಜುನ ನಿನಗೆ ಹೇಗೆ ಕಿಂಕರನೋ ನಾನು ನಿನ್ನ ಕಿಂಕರ ಎಂಬ ಮನೋಭಾವದಲ್ಲೇ ಜೀವಿಸಿದವನು. ಅರ್ಜುನನ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿ ನನ್ನ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿರುವೆಯಲ್ಲ ಕೃಷ್ಣ. 

ಭೇದವು ನಿಮ್ಮೊಳಗುಭಯರ ಪಾಲಿಪ | ನಾದಿಪಿತಾಮಹನು |

ಕಾದಿಹ ತೈಲವ ತೊಡೆದನೆ ಧರ್ಮಜ | ಹೋದೆಯೊ ಕುರುಬಲಕೆ ||

ಭೀಷ್ಮ ಸಹಜವಾಗಿ ಉದ್ವೇಗಭರಿತನಾದ. ತನ್ನಿಂದ ಬಹಳ ಕಿರಿಯನಾದ ಅರ್ಜುನನಿಂದ ತಾನು ಭಾಗವತ ಧರ್ಮವನ್ನು ಕಲಿಯುವಂತಾಯಿತೇ? ಹಾಗಾಗಿ ಬೇಡ ಬೇಡವೆಂದರೂ  ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ಸರ್ಯ ಸಿಡಿಯಿತು. ತನ್ನ ಮೊಮ್ಮಗನ ರಥದ ಆಳಾಗಿ ಭಗವಂತ ಇಳಿಯುತ್ತಾನೆ ಎಂದಾದರೆ, ತನ್ನ ಜೀವನ ರಥದ ಸಾರಥ್ಯವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿದಂತೇ ಅಲ್ಲವೇ?

ಭೀಷ್ಮನ ಉದ್ವೇಗ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಸರಿಯಾಗಿ ಅರ್ಥವಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಯಾವ ಭೇದವನ್ನು ತನ್ನ ಮೇಲೇ ಆರೋಪಿಸುವಾಗ ಸ್ವತಃ ತಾನು ಅದೇ ಭೇದವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾ ಅದಕ್ಕೆ ವಶವರ್ತಿಯಾಗಿ ವ್ಯವಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನಲ್ಲ. ಶರಣರ ಪೊರೆಯುವುದು ಇದು ತನ್ನ ಬಿರುದು ಆದರೂ ಶರಣ ಎಂಬುದಾಗಿ ಅರ್ಜುನನ್ನು ಒಬ್ಬನನ್ನೇ ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಾನಲ್ಲ. ಸ್ವತಃ ಹಿರಿಯನಾದ ಭೀಷ್ಮ ಸ್ಥಾನ ಗೌರವವನ್ನು ಅರ್ಥವಿಸಬೇಕಿತ್ತು. ಅದನ್ನು ಬಿಂಬಿಸಿಯೇ ತುಸು ಕಠಿಣವಾಗಿಯೇ ಮೊನಚಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಒಂದು ತಾಯಿಗೆ ಮಕ್ಕಳು ಹಲವರಿರಬಹುದು. ಆ ಮಕ್ಕಳೆಲ್ಲರನ್ನು ಸಮಾನವಾಗಿ ಪಾಲಿಸುವ ಗುಣವನ್ನು ತಾಯಿಗೆ ತಿಳಿಸುವ ಅಗತ್ಯ ಇದೆಯೇ? ಆದರೂ ಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ವೆತ್ಯಾಸ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯನ್ನು ತೋರಬೇಕಾದ್ದು ಅನಿವಾರ್ಯ. ಹಿರಿಯ ಮಗನಾದವನು  ತನ್ನಿಂದಲೂ ಅತಿ ಕಿರಿಯನಾದ ಮಗುವಿಗೆ ತನ್ನಮ್ಮ ಎದೆಹಾಲನ್ನು ಉಣಿಸುತ್ತಿದ್ದರೆ, ನನಗೂ ಉಣ್ಣಿಸು ಎಂದು ಹಿರಿಯನಾದವನು ಹೇಳಬಹುದೇ.? ಭಾವವೆತ್ಯಾಸ ಪ್ರೀತಿಯ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುವುದಿಲ್ಲ. ಹಲವು ಮಕ್ಕಳ ಮೇಲೂ ತಾಯಿಯಾದವಳ ವಾತ್ಸಲ್ಯ ಒಂದೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಬೆಳೆದ ಮಗನಿಗೂ ಎಳೆಯ ಶಿಶುವಿಗೂ ಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ವೆತ್ಯಾಸವಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಭೇದ ಎಂದು ದೂಷಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವೇ?  ಸ್ವತಃ ಪಿತಾಮಹನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದವನು ಭೀಷ್ಮ, ಆತ ಮಾಡಿದ್ದೇನು? ಹಾಗಾಗಿ ಇರಿದೇ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ.

“ ಭೀಷ್ಮರೇ,  ಭೇದ ಅದು ನಿಮ್ಮಲ್ಲೇ ಇದೆ. ನೀವು ಪಿತಾಮಹರರಾಗಿರುವುದು ಕೇವಲ ಕೌರವರಿಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲವಲ್ಲ.  ಇಂದು ಕೌರವ ಪಾಂಡವರನ್ನು ಸಮಾನವಾಗಿ ಕಾಣಬೇಕಾದ ನೀವು, ಕೌರವನ ಆಯುಧವಾಗಿ ಪಾಂಡವರನ್ನು ಅದೂ ನಿಮ್ಮ ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳನ್ನು ತರಿಯುವುದಕ್ಕೆ ಹೊರಟಿದ್ದೀರಲ್ಲ. ಸ್ವಗೋತ್ರ ನಾಶದ ಈ ಯುದ್ದದಲ್ಲಿ ನೀವು ತೊಡಗುವುದೇ? ಕೌರವನ ಪರವಾಗಿ ಆಯುಧ ಹಿಡಿಯುವ ನಿಮಗೆ ಧರ್ಮರಾಯ ಏನು ಮಾಡಿದ ಕಾದ ಎಣ್ಣೆಯನ್ನು ಎರಚಿದನೇ? ನೀವು ಭೇದವನ್ನು ಬಿಡುವ ಮನಸ್ಸಿದ್ದರೆ ಇಷ್ಟು ದಿನ ಕೌರವನ ಪಕ್ಷ ಹಿಡಿದಿದ್ದಿರಿ ಇನ್ನು ನಿಮ್ಮ ಸೇನಾಧಿಪತ್ಯ ಪಾಂಡವರ ಕಡೆಯಿಂದ ಸಾಗಲಿ. ಆದುದರಿಂದ ಭೇದ ನಿಮ್ಮಲ್ಲೇ ಇದೆ.”

ತನ್ನ ಬಂಧನವನ್ನು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಭೇದ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಿದ್ದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಒಂದು ರೀಲಿಯಲ್ಲಿ ಮೂದಲಿಕೆಯನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಹುಟ್ಟಿದ ಮೇಲೆ ಸಂಭಂಧಗಳ ಒಳಗೆ ಬದುಕಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂಬಂಧಗಳು ಬೇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಆ ಸಂಬಂಧ ಬೇಡವೆಂದು ಬಗೆದರೆ ಜೀವನದ ಸಾರ್ಥಕತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಾದರೂ ಹೇಗೆ. ಪಿತಾಮಹನಾದರೂ ತಾನೂ ಅದಕ್ಕೂ ಮೊದಲು ಒಂದು ಸಂತಾನ ಪುತ್ರನೇ ತಾನೆ? ಸಂಬಂಧಗಳ ನಡುವೆ ಹಂಗು ಎಂಬುದು ಇದೇ ರೀತಿ ಬೆಳೆದು ಬಿಡುತ್ತದೆ. ಹಸ್ತಿನಾವತಿಯಲ್ಲಿ ಭೀಷ್ಮ ಎಂದು ಅರಸನಾಗಲಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಅರಸೊತ್ತಿಗೆಯ ಮುಳ್ಳು ದೇಹಕ್ಕೆ ಚುಚ್ಚಿದ್ದು ಕಿತ್ತು ಹಾಕುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹಸ್ತಿನೆಯಲ್ಲಿ ಭೀಷ್ಮ ಅರಸನಲ್ಲ ಎಂದಾದರೆ  ಹಸ್ತಿನಾವತಿಯ ಸಿಂಹಾಸನದ ಹಂಗು ತಾನಾಗಿ ಮುತ್ತಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ಇದು ಅರಿವಿಲ್ಲದೇ ಏನೂ ಅಲ್ಲ. ಶುದ್ಧ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮನೋಭಾವದಿಂದಲೇ ಕೃಷ್ಣ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಮಾತೇ ಹಾಗೆ. ಅದನ್ನು ಅವರವರ ದೃಷ್ಣಿಕೋನಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಅವರವರ ಬೌದ್ಧಿಕ ಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಯೋಚಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಆತ ಹೇಳುವುದಾದರೂ ಏನು? ತಾನು ಕೇವಲ ಕೌರವನ ಸೇನಾಧಿಪತ್ಯದ ಪದವಿಯಿಂದ ವಿರಮಿಸುವುದಲ್ಲ.. ಈ ದೀರ್ಘ ಬದುಕಿನಿಂದಲೇ ವಿರಮಿಸಬೇಕಿದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಆ ಹಾದಿಯನ್ನೇ ತೋರುತ್ತಿದ್ದಾನೆಯೇ? ಹೌದು ಇದು ಭೀಷ್ಮನ ಅಂತಿಮ ದಿನದ ಯುದ್ದವಾಗಲಿ ಎಂಬ ಅಶಯವೇ? ಹಾಗಾಗಿ ತನ್ನ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಇನ್ನು ಅರ್ಜುನನ ಉಮೇದ್ವಾರಿಕೆ ಎಂದು ಸಾರುತ್ತಿದ್ದಾನಲ್ಲ.?  ಹಾಗಾದರೆ ಈ ಉಮೇದ್ವಾರಿಕೆಯನ್ನೂ ಪರೀಕ್ಷಿಸುವಂತೆ ಪ್ರೇರೇಪಣೆ ಯಾಕೆ ಇದಾಗಿರಬಾರದು?

ತನಗೆ ಕೌರವನ ಅನ್ನದ ಋಣ. ಹಸ್ತಿನಾವತಿಯ ಸಿಂಹಾಸನದ ಹಂಗು. ಆದರೆ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ಜಗದ ಹಂಗು ಇದೆ. ಆ ಹಂಗಿನಂದಲೇ ಧರ್ಮ ಸಂಸ್ಥಾಪನಾರ್ಥಾಯ ಎಂದು ಹೊರಟದ್ದು. ಒಂದು ವೇಳೆ ಇಂದು ಭೀಷ್ಮ ಜಯಿಸಿದರೆ...,   ಆ ಜಯ ಸಲ್ಲುವುದು ಭೀಷ್ಮನಿಗಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಭೀಷ್ಮನ  ಧರ್ಮಪ್ರವೃತ್ತಿ  ಗೆಲ್ಲುವುದಲ್ಲ.  ಅಧರ್ಮಿಯಾದ ಕೌರವನಿಗೆ ಆ ಗೆಲುವು ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಆಗ ಕೌರವ ನಡೆದುಕೊಂಡದ್ದೇ ಸರಿ ಎಂದಾಗಬಹುದಲ್ಲವೇ? ಧರ್ಮ ಇದ್ದಲ್ಲಿ ಜಯ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದಾದರೆ ಭಗವಂತನ ಇರಾದೆ ಹಾಗಿರಲಾರದು. ಮತ್ತೇನು ಇರಬಹುದು? ಯಥೋ ಧರ್ಮಃ ತಥೋ ಜಯ: ಈ ವೇದವಾಕ್ಯ ಸತ್ಯವಾಗದೇ ಇದ್ದೀತೆ? ಹಾಗಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಇರಾದೆ ನನ್ನ ಪ್ರವೃತ್ತಿಗೆ ನಿವೃತ್ತಿಯನ್ನು ತರುವುದಿರಬಹುದಲ್ಲವೇ? ಹಾಗಿರುವಾಗ ತನಗೇಕೆ ಈ ಛಲ? ಅದು ಭಗವಂತನಿಗೆ ವೇದ್ಯವಾಗಲಿ ಎಂಬುದೇ ನನ್ನ ಪ್ರಯತ್ನ. ಆದನ್ನು ಭಗವಂತನ ಮುಂದೆ ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಇರಿಸಿಯಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅಲ್ಲವೇ ಆತ ತಾಯಿ ಪ್ರೇಮದ ರೀತಿಯನ್ನು ಒರೆದದ್ದು. ಸಮಾನತೆ ಅದು ಶಬ್ದ ಒಂದೇ, ಆದರೆ ಆಂತರಿಕ ಸಮಾನತೆ ಬಾಹ್ಯ ಭಿನ್ನತೆ ಎಂದಿದೆ. ಆಂತರಿಕ ಸಮಾನತೆಯಲ್ಲಿ ತಾಯಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಮಕ್ಕಳಲ್ಲೂ ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಪ್ರೀತಿ ಮಮಕಾರ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಬಾಹ್ಯದ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನತೆಯುಂಟು. ಹಾಗಾಗಿ ಆಂತರಿಕ ಸಮಾನತೆಯಲ್ಲಿ ಭೀಷ್ಮನಿಗೂ ಭಗವಂತನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನ ಉಂಟು ಅಂತ ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಸಾರಿದ ಹಾಗಾಯಿತು. ಹಾಗಾಗಿ ಅದನ್ನು ಕಾಣಬೇಕಲ್ಲ. ಧರ್ಮದ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಗಾಗಿ ಗುರುವಿನಲ್ಲೇ ಕ್ಷತ್ರಿಯತ್ವ ಮೆರೆದ ಭೀಷ್ಮನಿಗೆ ಇಂದು ಭಗವಂತನ ಎದುರು ಅದೇ ದಾರಿ. ತನ್ನವ್ವೆಗೆ ಹಾದಿಯನ್ನು ತೋರಿಸಿದ ಹರಿಪಾದ ನಖ, ನನಗೊಂದು ಹಾದಿಯನ್ನು ತೋರದೇ ಇರಲರಾದು.

 ಧರ್ಮ ರಕ್ಷಣೆಗಲ್ಲವೇ ಅರ್ಜುನನ ರಕ್ಷಣೆ. ನೋಡೋಣ ರಕ್ಷೆ ಹೇಗಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾದಲ್ಲಿ ನಾನು ವಿರಾಮವನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಬಹುದು ಅದುವರೆಗೆ ಈ ಭೀಷ್ಮ ವಿರಮಿಸುವ ಪ್ರಶ್ನೇಯೇ ಇಲ್ಲವೆಂದು ದೃಢನಿಲುವು ತಾಳಿ ದೃಢವಾಗಿ  ನೆಲಕ್ಕೆ ಊರಿದ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಭೀಷ್ಮ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಎತ್ತಿ ಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ . 

ಯಕ್ಷ ಸನ್ಮಾನ

ಯಕ್ಷಗಾನ ಲೋಕದ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಸಂಸ್ಥೆಯೊಂದರ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಆದಿತ್ಯವಾರ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ರವೀಂದ್ರ ಕಲಾಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ನಡೆಯಿತು. ಹಾಗಾಗಿ ಅದನ್ನು ಕಾಣುವ ಒಂದು ಅವಕಾಶವೂ ಒದಗಿಬಂತು. ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಲಾರಂಗ ಉಡುಪಿ,  ಯಕ್ಷಗಾನದ ಒಂದು ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಸಂಸ್ಥೆ.  ಹಾಗಾಗಿ ಅದರ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಸಹಜವಾಗಿ ಬಹಳ ನಿರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟು ಹಾಕಿತ್ತು. ನಲ್ವತ್ತರ ಪ್ರಬುದ್ಧ ವಯಸ್ಸಿನ ಒಂದು ಸಂಸ್ಥೆಯ ಸಂಭ್ರಮದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ. ಸಂಭ್ರಮದ ಸ್ಮರಣೆಯಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನ ರಂಗದ ಬಹುಮಾನ್ಯ ಹಿರಿಯ ಕಲಾವಿದರಿಗೆ ಸನ್ಮಾನ. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಯಕ್ಷಗಾನ ಅಭಿಮಾನಿಯೂ ಅಭಿಮಾನ ಪಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದ ಒಂದು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ. ಇದು ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಲಾರಂಗದ ಶಿಸ್ತುಬದ್ಧ ಚಟುವಟಿಕೆಗೆ ಸಾಕ್ಷಿ ಎಂಬಂತೆ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಸಂಘಟಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಕೇವಲ ನಲ್ವತ್ತರ ಸಂಭ್ರಮ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಉಡುಪಿಯ ಒಂದು ಸಂಘಟನೆ ತನ್ನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿ ಒಂದು ಯಶಸ್ವೀ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಸಂಘಟಿಸುವುದು ಸಹ ಒಂದು ಸಂಭ್ರಮವಾಗಿತ್ತು.

ಛಾಯ ಚಿತ್ರ ಕೃಪೆ : ಶಮಂತ್ ಭಟ್ ಕೋಳ್ಯೂರು

ನಿಗದಿತ ಸಮಯಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಆರಂಭವಾಗಿತ್ತು. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಪಂಚಶರ ಪಂಚಶಿರವೆಂಬ ಪ್ರಸಂಗ ತೆಂಕುತಿಟ್ಟಿನ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಜರಗಿ ನಂತರ ಸಾಕ್ಷ್ಯಚಿತ್ರ ಮತ್ತು ಸಭಾ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದೊಂದಿಗೆ ಸನ್ಮಾನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ. ಆನಂತರ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಸಂಧಾನ ಎಂಬ ಯಕ್ಷಗಾನ ಬಡಗುತಿಟ್ಟಿನ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಜರಗಿತ್ತು. ಬಹಳಷ್ಟು ಸಮಯಕ್ಕೆ ಆರಂಭವಾಗಿ ಹಾಗೇ ಮುಕ್ತಾಯವನ್ನು ಕಂಡರೂ ಸನ್ಮಾನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಒಂದಷ್ಟು ಹೊತ್ತು ಲಂಬಿಸಿತು.

ವೇದಿಕೆಯ ಮುಕ್ಕಾಲು ಭಾಗ ಸನ್ಮಾನಿತರು, ಅಭ್ಯಾಗತರು, ಅತಿಥಿವರೇಣ್ಯರಿಂದ ತುಂಬಿಕೊಂಡು ಅತ್ಯಂತ ವಿಶಿಷ್ಟ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಎನಿಸಿತು. ಹದಿನೇಳು ಮಂದಿ ಯಕ್ಷಗಾನದ ವಿಶಿಷ್ಟರಿಗೆ ಸನ್ಮಾನ. ಇದುವೇ ಕಲ್ಪನೆಗೆ ಮೀರಿದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ. ಸರಕಾರದ ರಾಜ್ಯೋತ್ಸವ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗೆ ಇದೇ ರೀತಿ ಸನ್ಮಾನಿತರಿಂದ ವೇದಿಕೆ ತುಂಬಿರುವುದು ಬಿಟ್ಟರೆ ಮತ್ತೆ ಆ ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದೇ ಹೇಳಬೇಕು. ಯಕ್ಷಗಾನದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಈ ಸರಕಾರೀ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಮೀರಿಸುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿ ನಡೆದುದು ಒಂದು ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆಯೇ ಸರಿ. ಇಷ್ಟು ದೊಡ್ಡಮಟ್ಟಿಗೆ ಅಷ್ಟೇ ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿ ಒಂದು ಸನ್ಮಾನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಕಾಣುವುದು ಸಾಧ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ ಎನ್ನಬಹುದು. ಸನ್ಮಾನಿತರೆಲ್ಲರೂ ಇಂತಹ ಮನ್ನಣೆಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಅರ್ಹರೆನ್ನುವುದು ಒಂದು ಮಾತಾದರೆ ಅವರನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿ ಒಂದು ಸೂರಿನಡಿಯಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ಗೌರವಿಸಿದ್ದು ಕೂಡ ಅಷ್ಟೇ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಒಂದು ಸನ್ಮಾನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವಾಗಿಯೇ ಕಾಣಬೇಕು. ಯಾಕೆಂದರೆ ಒಂದು ದೊಡ್ದ ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನು ನೋಡಬೇಕು ಎಂದು ಬಂದವರಿಗೆ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಆ ಒಂದು ನಿರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಪೂರೈಸಲಿಲ್ಲ ಎಂದೇ ಹೇಳಬೇಕು. ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನು ಕಂಡ ತೃಪ್ತಿಯಂತು ಸಿಕ್ಕಿರಲಾರದು ಎಂದೇ ನನ್ನ ಅನಿಸಿಕೆ. ತೆಂಕು ತಿಟ್ಟಿನ ’ಪಂಚಶರ ಪಂಚ ಶಿರ’ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಯಕ್ಷಗಾನದಂತೆ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಗೀತನಾಟಕದಂತೆ ಇನ್ನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ನಾಟಕದಂತೆ ಭಾಸವಾಗಿತ್ತು. ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ರೂಪಿಸುವವಲ್ಲಿ ಬಹಳಷ್ಟು ಶ್ರಮ ವಿನಿಯೋಗವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಕಂಡಾಗ ಅನಿಸಿತು. ಹಿಮ್ಮೇಳ ಅತ್ಯಂತ ಉತ್ತಮವಾಗಿದ್ದರೂ ಸ್ವತಂತ್ರ ಮನೋಭಾವದ ಕೊರತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ತೆಂಕುತಿಟ್ಟಿನ ಅತ್ಯಂತ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯತೆಯ ಕಿರೀಟವೇಷ ಬಣ್ಣದವೇಷವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಷ್ಟೇ ಈ ಪ್ರಸಂಗ ಸೀಮಿತವಾದ ಹಾಗಿತ್ತು. ಅವುಗಳ ಯಾವ ಪರಿಣಾಮವೂ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನಲ್ಲಿ ಆಗಲೇ ಇಲ್ಲ. ಹೆಚ್ಚೆಂದರೆ ಒಂದು ಪೌರಾಣಿಕ ನಾಟಕವನ್ನು ನೋಡಿದ ಅನುಭವಾಗಿತ್ತು. ಯಕ್ಷಗಾನ ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ವೇಷ ನಾಟ್ಯ ಇಷ್ಟಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಲ್ಲ. ಎಲ್ಲದರಲ್ಲೂ ಹೊಸತನ್ನು ನವ್ಯರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕೊಡಬೇಕು ಎನ್ನುವ ಕಳಕಳಿಯಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನ ಕೇವಲ ವೇಷಕ್ಕಷ್ಟೇ ಸೀಮಿತವಾಗಿತ್ತು.  ದೇವೇಂದ್ರನ ಒಡ್ದೋಲಗ ಉತ್ತಮ ಎನ್ನಬಹುದಾದರೂ ಬಣ್ಣದ ಅಸುರ ವೇಷಗಳ  ರಂಗ ಪ್ರವೇಶ ಅಷ್ಟು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಬಹಳ ಹಿಂದೆ ರಂಗ ತುಂಬಿದ ದೇವೇಂದ್ರನ ಒಡ್ದೋಲಗ ಕಂಡ ನೆನಪು ಪುನಃ ಮರುಕಳಿಸಿತು. ಈಗೀಗ ದೇವೇಂದ್ರನ ಒಡ್ದೊಲಗ ಎಂದರೆ ದೇವೇಂದ್ರನ ಎಡಬಲಕ್ಕಷ್ಟೇ ಸೀಮಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆಯ ಸಮಯಾವಕಾಶದಲ್ಲೂ ಮಿತಿಯೊಳಗೆ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಒಡ್ಡೋಲಗವನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಶ್ಲಾಘನೀಯ. ಆದರೂ ಎಲ್ಲವೂ ಕಿರೀಟ ವೇಷ(ರಾಜವೇಷ) ವನ್ನೇ ತೋರಿಸಿದ್ದು ದೇವೇಂದ್ರನನ್ನು ಅವುಗಳ ಮಧ್ಯೆ ಹುಡುಕುವಂತೆ ಮಾಡಿತ್ತು. ಇನ್ನು ದೇವ ದಾನವರ ಯುದ್ದದ ಸನ್ನಿವೇಶ ಯಕ್ಷಗಾನ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬಹಳ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಬಗೆಯ ಯುದ್ದ ಸನ್ನಿವೇಶ ಸಿನಿಮಾದಲ್ಲಷ್ಟೇ ಕಾಣಬಹುದು. ಇದು ಅಷ್ಟು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ಮೂಡಿಬರಲಿಲ್ಲ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಇದನ್ನು ಇನ್ನು ಯಾರೂ  ಅನುಸರಿಸದಿರಲಿ ಎಂದೇ ಆಶಯ.  ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ದ ಕಲಾವಿದರ ಆಟ ಉಂಟು ಅಂತ ಬಂದವರಿಗೆ ಆ ಕಲಾವಿದರನ್ನು ಈಬಗೆಯಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬಹಳ ನಿರಾಶೆಯೇ ಆಯಿತು ಎನ್ನಬೇಕು. ಯಕ್ಷಗಾನದ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವನ್ನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಬದಿಗಿಟ್ಟು ನೋಡಿದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ  ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಎನ್ನಬಹುದು. ಒಂದೇ ತೆರನಾದ ಏಕತಾನತೆ ಅನುಭವಿಸಿದ್ದ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನಿಗೆ ಇದು ಭಿನ್ನವಾದ ಅನುಭವವಾಗಿರಬಹುದು.

ಛಾಯ ಚಿತ್ರ ಕೃಪೆ: ಮಿಥುನ್ ಪ್ರಕಾಶ್ ಸುಣ್ಣಂಗುಳಿ

ಎಲ್ಲಾ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲೂ ಎದ್ದು ಕಂಡ ಅಂಶವೆಂದರೆ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಒಂದು ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಳಕಳಿ. ಅದನ್ನು ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಶ್ಲಾಘಿಸಬೇಕು. ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಒಂದು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಅಕಾಡೆಮಿಯ  ಸ್ಥಾಪನೆ, ಇದು ಬಹಳ ಹಿಂದಿನ ಬೇಡಿಕೆ. ಆ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು   ಮಾನ್ಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಸಚಿವರಿಗೆ ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಮನವಿ ಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಸಲ್ಲಿಸಿ   ಸರಕಾರದ ಬಹಳ ಹತ್ತಿರದ ಬಾಗಿಲನ್ನು ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಲಾರಂಗ ಬಡಿದಿದೆ ಎನ್ನಬಹುದು. ಇದಕ್ಕಿಂತ ಪರೀಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ಮನವಿಯನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸುವುದು ಹೇಗೆ ಎಂದು ಯೋಚಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಮಾನ್ಯ ಸಚಿವರು, ಯಕ್ಷಗಾನದಂತೆಯೇ ಹಾಡಿನಿಂದ ಸಂಗೀತದಿಂದ ನಾಟ್ಯದಿಂದ   ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ ಬೀರುವ ಕಲೆ ಇನ್ನು ಬೇರೆಯೂ ಇದೆ ಎಂದು ಹೇಳುವಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡಗೋಡೆಯ ಮೇಲೆ ದೀಪ ಇಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ ಎಂದೇ ಹೇಳಬಹುದು. ಆದರೂ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪೇಜಾವರ ಶ್ರೀಗಳು ತಮ್ಮ ಆಶೀರ್ವಚನದಲ್ಲಿ ಇದಕ್ಕೆ ಸೂಕ್ತ ಉತ್ತರವನ್ನು ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ಇಂದು ಕರಾವಳಿಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಪೌರಾಣಿಕ ಪಾತ್ರಗಳಾದ ಕೃಷ್ನ ರಾಮ ಕರ್ಣ ಅರ್ಜುನರನ್ನು ಅವರ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ವಿಶೇಷವನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುವ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ. ಇದು ಸಚಿವೆಗೆ ನೀಡಿದ ಪರೋಕ್ಷ ಉತ್ತರ ಎಂದೇ ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು.

ಇಷ್ಟು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಬ್ರಹತ್ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಕಲಾವಿದರನ್ನು ಕೇವಲ ಸನ್ಮಾನಕ್ಕಾಗಿ ದೂರದ ಊರಿನಿಂದ ಶ್ರಮವಹಿಸಿ ಈ ರಾಜಧಾನಿಯ ಮಡಿಲಿಗೆ ಕರೆತಂದು, ಅದೇ ರೀತಿ ಆದರ ಉಪಚಾರಕ್ಕೆ ಕೊರತೆಯಿಲ್ಲದಂತೆ ಅವರನ್ನು ನೋಡಿಕೊಂಡು ಒಂದು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ನೆರವೇರಿಸುವುದು ಸಂಸ್ಥೆಯ ಇಚ್ಚಾಶಕ್ತಿಗೆ ಹಿಡಿದ ಕನ್ನಡಿ ಅಂತಲೇ ಹೇಳಬೇಕು. ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿ ಇದು ಬಹಳ ಶ್ಲಾಘನೀಯ ಎಂದೇ ನನ್ನ ಅನಿಸಿಕೆ. ಇದನ್ನು ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಎಂದು ಕಾಣದೇ ಒಂದು ಯಕ್ಷಗಾನದ ಬೃಹತ್ ಸನ್ಮಾನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಎಂದೇ ಕಾಣಬೇಕು. ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಒಂದು ಯಕ್ಷಗಾನದ ಒಂದು ಸಂಸ್ಥೆ ಯಾವರೀತಿ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸಬೇಕು, ಯಾವುದೆಲ್ಲ ಶಿಸ್ತು ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸಬೇಕು, ಒಂದು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಮತ್ತು ಕಲೆಯ ಗೌರವವನ್ನು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಿಕೊಡಲು ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಒಂದು ಮಾದರೀ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ವರ್ಷವಿಡೀ ಹಲವಾರು ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ನೋಡುವ ಅವಕಾಶವಿರುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಹೆಸರಲ್ಲಿ ಅದಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿ ಇಂತಹ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಸೂಕ್ತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದು.

 ಒಂದು ಸಂಸ್ಥೆ ತನ್ನ ಕಾರ್ಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಲು ಇಂತಹ ವೇದಿಕೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸುವುದು ಬಹಳ ಸೂಕ್ತವೇ ಆಗಿದೆ. ಯಾಕೆಂದರೆ, ಒಂದು ದಿನದ ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಕ್ಕಿಂತ ಅದು ನೆರವೇರಿಸುವ ಕಾರ್ಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಬಹಳ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನುಗಳಿಸುತ್ತದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಉಡುಪಿಯ ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಲಾರಂಗ ಆರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯ ಪ್ರವೃತ್ತವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಶ್ಲಾಘನೀಯ. ಹಾಗಾಗಿ ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವಾಗಿ  ನೋಡದೇ ಇದನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ವಿಶಿಷ್ಟ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿ ಆ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಿಂದಲೇ ಅನುಭವಿಸಬೇಕು. ಇದೊಂದು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಅರ್ಥ ಪೂರ್ಣ ಸನ್ಮಾನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದು.

 ಯಕ್ಷಗಾನಂ ಗೆಲ್ಗೆ