ಭಾಗವತೋ ಅಭಿನಂದನಮ್

ನಮ್ಮ ಮಿತ್ರರ ಅಥವ ನಮ್ಮ ಆತ್ಮೀಯರಲ್ಲಿ ಯಾರೋ ಒಬ್ಬರು ಮದುವೆಯಾಗಲು ಯೋಗ ಕೂಡಿಬರದೆಯೋ ಸಂಗಾತಿಯ ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯಾಗದೆಯೋ ಹಲವರ ಮರುಕಕ್ಕೆ ಕಾರಣರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಎಲ್ಲಾ ಅರ್ಹತೆ ಇದ್ದು ಮದುವೆಯ ಯೋಗ ಕೂಡದೇ ಇದ್ದಲ್ಲಿ ಏನು ಮಾಡೋಣ?  ಮದುವೆಯಾಗಲಿಲ್ಲ ಹೆಣ್ಣು ಅಥವಾ ಗಂಡು ಸಿಗಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಆತ ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವ ಬದಲಿಸಿ ಕೆಟ್ಟವನಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವೇ? ಬಂದದ್ದು ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಎಂದು ಪ್ರಾರಭ್ದದ ಹಾದಿಯನ್ನು ಸವೆಸುತ್ತಾ ಬದುಕುವುದು ರೂಢಿ. ಆದರೆ ಅಂಥವನು ಒಂದು ದಿನ ತನ್ನ ಮದುವೆ ಆಮಂತ್ರಣ ಹಿಡಿದು ಕೈ ಮುಂದೆ ಒಡ್ದಿದಾಗ ಕಿರುನಗುವೊಂದು ಬರದೆ ಉಳಿಯಲು ಸಾಧ್ಯವೇ? ಆ ಆಮಂತ್ರಣ ಓದುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಸಂಭ್ರಮಿಸುವ ಮನಸ್ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಮದುವೆಯ ದಿನಾಂಕ ನೋಡಿ ತಮ್ಮ ಪುರುಸೊತ್ತನ್ನು ಲೆಕ್ಕ ಹಾಕುತ್ತದೆ ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸು.  ಇತ್ತೀಚೆಗೆ  “ ರಘುರಾಮಾಭಿನಂದನಮ್” ಎಂಬ ಆಮಂತ್ರಣದ ಕರೆಯೋಲೆ ನೋಡಿದಾಗಲೂ ಇದೇ ಭಾವ ಸುಳಿದುದಕ್ಕೆ ಅಚ್ಚರಿ ಪಡಬೇಕೋ ತಿಳಿಯದು.  ಯಾಕೆಂದರೆ ಯಕ್ಷಗಾನದ ತಮ್ಮ ಪ್ರತಿಭೆಯಿಂದ ಹಿರಿಯ ದೈತ್ಯ ಭಾಗವತ ಅಂತಲೇ ಹೇಳಬಹುದು ಶ್ರೀ ಪುತ್ತಿಗೆ ರಘುರಾಮ ಹೊಳ್ಳರು ಸನ್ಮಾನಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ ಎಂದಾಗ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಕಿರುನಗುವೊಂದು ಮೂಡದೇ ಇದ್ದರೆ,  ಅವರ ಹಾಡುಗಾರಿಕೆಗೆ ಕೈಚಪ್ಪಾಳೆ ತಟ್ಟಿದುದಕ್ಕೆ ಅರ್ಥಉಂಟೇ? 

ತನ್ನ ಪ್ರತಿಭೆಗೆ ತಾನೇ ಬೆನ್ನು ತಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುವುದು., ತನಗೆ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಾಗಿ ತಾನೇ ಅರ್ಜಿಗುಜರಾಯಿಸಿ ವ್ಯವಹಾರ ಕುದುರಿಸುವುದು. ತನ್ನ ಕಲಾಪ್ರೋತ್ಸಾಹಕ್ಕೆ ತಾನೇ ಗುಂಪು ಕಟ್ಟಿ ಚಪ್ಪಾಳೆ ಹೊಡೆಸುವುದು...ಇದೆಲ್ಲ ಇಂದಿನ ಕಲಾ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗುವ ಅಂಶ. ಒಂದೆರಡು ರಾಗ ಕಲಿತವನು ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಅದೂ ದೊಡ್ಡ ಸಾಧನೆಯೇ. ಆದರೂ ಒಂದೆರಡು ರಾಗ ಪಾಂಡಿತ್ಯಕ್ಕೆ ಗಾನ ಗಂಧರ್ವನೋ ಗಾನ ಕೋಗಿಲೆಯೋ ಆಗಿ ಸಪ್ತಾಹ ಆಚರಿಸಿ ಶಾಲು ಹೊದೆಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಇದೆಲ್ಲ ಒಂದು ಸಾಮಾರ್ಥ್ಯಕ್ಕೆ ನಿದರ್ಶನವಾಗುತ್ತದೆ.  ಒಂದು ಸಿನಿಮಾದಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದ ಕೂಡಲೇ (ಸಖತ್ತಾಗಿ ಫೈಟಿಂಗ್ ಸಾಂಗುಗಳಲ್ಲಿ) ಮಿಂಚಾಗುತ್ತಾನೆ. ಯಾವುದೋ ಒಂದು ಸ್ಟಾರ್ ಬಿರುದು ಅದೂ ಕನ್ನಡ ನಟನಿಗೆ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತದೆ. ಹುಚ್ಚು ಕುರುಡು ಅಭಿಮಾನ ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದೇ ಆ ನಟನ ವ್ಯವಹಾರ ಕುಶಲತನಕ್ಕೆ ನಿದರ್ಶನವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆ ಅಭಿಮಾನ ಹೆಚ್ಚಿದಂತೆ ಆತನ ಕಾಲ್ ಶೀಟ್ ಸಂಭಾವನೆ ಕೂಡ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಅವನ ಭಂಡವಾಳ ಏನೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ನಡುವೆ  ಹೆಚ್ಚಿದ ಸಂಭಾವನೇ ಕೂಡ ಒಂದು ಮಾನದಂಡ (ಮಾನವೇ ದಂಡ) ವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸುವ ಸಿನಿಮಾ ಬಜೆಟ್ ಕೂಡ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಈ ಮಧ್ಯೆ ಬಡ ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಮಾತ್ರ ತನ್ನ ಕಿರು ಸಂಪಾದನೆಯಿಂದ ಟಿಕೆಟ್ ತೆಗೆದು ಈ ಬಜೆಟ್ ನ್ನು ತುಂಬಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ನಟನ ಐಷಾರಾಮಿ ಜೀವನದ ಪಲ್ಲಂಗ ಸುಖಕ್ಕೆ ಈತ ಕಷ್ಟ ಪಟ್ಟು ದುಡಿದ ಚಿಕ್ಕಾಸು ದೇಣಿಗೆಯಾಗಿ ಸಲ್ಲುವುದು ಪ್ರೇಕ್ಷಕನ ಅರಿವಿಗೇ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಈತ ಸ್ಟಾರ್ ಗಿರಿ ಕೊಟ್ಟು ಅತನನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಏರಿಸಿಯಾಗಿಬಿಟ್ಟಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಕಲಾ ಸೇವೆಯ ಲೇಬಲ್ ಬೇರೆ. ಯಾವೋಬ್ಬ ನಟನೂ ತನ್ನ ಅಭಿಮಾನಿಗಾಗಿ ಸಂಭಾವನೆ ಇಲ್ಲದೇ ನಟಿಸಿದ ದೃಷ್ಟಾಂತ ಇದೆಯೇ? 

 ಈಗಿನ ಕಲಾ ಪ್ರಪಂಚ ವ್ಯಾಪಾರೀ ಮಯವಾಗಿದೆ  ಕೇವಲ ಕಲಾಸಂಪತ್ತು ಮಾತ್ರ ಇದ್ದರೆ ಸಾಲದು ವ್ಯವಹಾರ ಕುಶಲಿಗಳೂ ಆಗಿರಬೇಕು. ಈಗಿನ ಕಲಾಪ್ರಪಂಚ ಎಂದರೆ,  ಮೊದಲು ಊರಿನ ಗೋಳಿ ಮರದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಆಗುವ ವಾರದ ಸಂತೆಯನ್ನು ಜ್ಞಾಪಕಕ್ಕೆ ತರುತ್ತದೆ. ಸಂತೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ? ತನ್ನಲ್ಲಿದ್ದ ವಸ್ತುವಿಗೆ ಗ್ರಾಹ್ಯ ಗುಣವಿಲ್ಲದೇ ಇದ್ದರೂ ಅದನ್ನು ತುಂಬಿಸಿ, ಅದಕ್ಕೆ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಬಲ್ಲವನು ನಿಜವಾದ ವ್ಯವಹಾರ ಕುಶಲಿ ವ್ಯಾಪಾರಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಬೇಡಿಕೆ ಕೃತ್ರಿಮದ್ದಾದರೂ ವ್ಯಾಪಾರ ಲಾಭದಾಯಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅದೇ ಅಲ್ಲವೇ ಆಗಬೇಕಾದದ್ದು. ವ್ಯಾಪಾರ ಎನ್ನುವುದೇ ಅದಕ್ಕೆ. ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಯೋಗಗಳೂ ಸಹಜ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯಯುತವಾದದ್ದು ಎನಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕಲಾ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲೂ ಇದೇ ಸಹಜವಾದಾಗ ನಿಜವಾಗಿ ಕಲಾಸ್ವಾದಿ ನೈಜ ಕಲೆ ಮರೆಗೆ ಸರಿದಂತೆ ತಾನು ಮರೆಗೆ ಸರಿಯುತ್ತಾನೆ. 

ಹೊಳ್ಳಣ್ಣನಿಗೆ ಸನ್ಮಾನ ಆಗುವುದೇ ಅಪರೂಪ. ಬಹಶಃ ಮಳೆ ಬಾರದೆ ಮೋಡ ಕಪ್ಪಾಗಿ ಕಪ್ಪಾಗಿ ಗಾಳಿಯ ರಭಸಕ್ಕೆ ಎಲ್ಲೋ ಹೋದಂತೆ ಮತ್ತೊಂದು ದಿನ ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ಯಾವುದೇ ಸೂಚನೆಇಲ್ಲದೇ ಧೋ ಎಂದು ಮೇಘವರ್ಷವಾದರೆ...? ಹಾಗೆ ಎಂತಹ ಸನ್ಮಾನ ನೋಡಿ ಮೂರು ದಿನ ಅತ್ಯಂತ ವಿಭವದಲ್ಲಿ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಸನ್ಮಾನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ. ಅದು ಯಕ್ಷಗಾನ ಕೇಂದ್ರವಾದ ಮಂಗಳೂರು ಪುರಭವನದಲ್ಲಿ.ನಿಜಕ್ಕೂ ಇದು ಶ್ಲಾಘನೀಯ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ. ಮಿತ್ರನ ಮದುವೆಗೆ ಹೋಗಲಿಕ್ಕೆ ಆಗುತ್ತದೋ ಇಲ್ಲವೋ ಬೇರೆ ಮಾತು.. ಆದರೆ ಮದುವೆ ಅಗ್ತ್ತದಲ್ಲ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಸಂತೋಷ ಬೇರೆ ಇರದು. 

ಹೊಳ್ಳಣ್ಣ ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಂಡ ಅದ್ಭುತ ಭಾಗವತ. ದೈತ್ಯ ಕಂಠದ ದೈತ್ಯ ಪ್ರತಿಭೆಯ ಕಿರು ಶರೀರದ ಭಾಗವತ. ಹಲವು ಸಲ ರಂಗಸ್ಥಳದ ಸಿಂಹಾಸನದ ಹಿಂದೆ ಇವರು ಕಾಣುವುದೇ ಇಲ್ಲವೇನೋ ಎನ್ನಿಸಿದರು ಹೊರ ಹೊಮ್ಮುವ ಏರು ಶ್ರುತಿಯ ಸ್ವರ ಮಾತ್ರ ಅದ್ಭುತ ಎನಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಅದು ಕಂಠದ ಪೂರ್ಣ ಸಾಮಾರ್ಥ್ಯಕ್ಕೆ ಸವಾಲು ಹಾಕಿದ ಹಾಗಿರುವ ಸ್ವರ. ಇಷ್ಟಾದರೂ ಸಲೀಸಾದ ಮುಖಭಾವ. ಸಹಕಲಾವಿದರನ್ನು ಪ್ರಚೋದಿಸುವ ಹಾವಭಾವ. ಎಲ್ಲೇಲ್ಲಿಯೋ ನೋಡಿ ಮಾತಾಡಿ ವಾಹನ ಚಲಾಯಿಸಿದರೂ ವಾಹನ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಸಾಗಿದಂತೆ ಇರುವ ಗಾಯನ ಶೈಲಿ ನಿಜಕ್ಕೂ ಅದ್ಭುತ ಪ್ರತಿಭೆ. ತಾಳ ಬಡಿಯದೇ ಇದ್ದರೂ ಶೂನ್ಯವಾಗಿ ಇದ್ದ ತಾಳ ಧುತ್ತನೇ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾದ ಹಾಗೆ ಇರುವ ಲಯಶುದ್ದಿ. ಇದು ಕೇವಲ ಪ್ರತಿಭೆ ಮಾತ್ರ ಇದ್ದರೆ ಸಾಲದು ಸಾಧನೆಯೂ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಹೊಳ್ಳರದ್ದು ಅದ್ವಿತೀಯ ಸಾಧನೆ. ಪದ ಹೇಳುತ್ತಾ ಪಕ್ಕದವರೋಂದಿಗೇ ಕೈಸನ್ನೇ ಕಣ್ಸನ್ನೇಯಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾ ನಂತರದ ಚರಣವನ್ನು ಅದೇ ವೇಗದಲ್ಲಿ ಅದೇ ಲಯದಲ್ಲಿ ತೆಗೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅದು ಎಷ್ಟು ಸಲೀಸು...? ಅಚ್ಚರಿಯಾಗದೇ ಇರಲು ಸಾಧ್ಯವೇ?

ಅರ್ಜಿ ಗುಜರಾಯಿಸದೇ ಪಾಠ ಒಪ್ಪಿಸದೇ ಖಾಸಗಿಯಾಗಿ ಅಭಿಮಾನಿಗಳಿಂದ ಸಿಗುವ ಸ್ವಯಂಪ್ರೇರಿತ ಸನ್ಮಾನ,  ಕಲಾವಿದನೆನ್ನಿಸಿಕೊಂಡವನಿಗೆ ಬಹಳ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ತರುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ವಶೀಲಿಯಾಗಲೀ ಯಾವುದೇ ಅಂಧಾಭಿಮಾನವಿಲ್ಲದೆ ಅಪ್ಪಟ ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ಸನ್ಮಾನ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ನಮ್ಮ ಹೊಳ್ಳಣ್ನನಷ್ಟು ಅರ್ಹವ್ಯಕ್ತಿ ಬೇರೆ ಇಲ್ಲ.

ನಮ್ಮ ಹೊಳ್ಳಣ್ಣನಿಗೆ ಶುಭ ಹಾರೈಕೆಗಳನ್ನು ಹಾರೈಸುತ್ತಾ ಸಂಭ್ರಮದಿಂದ ಸನ್ಮಾನಿಸುವ ಕಲಾಭಿಮಾನಿಗಳಿಗೆ ಈ ಮೂಲಕ ಶುಭ ಹಾರೈಕೆಗಳನ್ನು ಹಾರೈಸುತ್ತೇನೆ.

ಯಕ್ಷಗಾನಂ ಗೆಲ್ಗೆ

ಅಂತರಂಗದ ರಾವಣ ಭಾಗ ೩

ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಬಹು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಎರಡು ಪುರುಷ ಪಾತ್ರಗಳು ಎಷ್ಟು ಪ್ರಾಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೇ ಎರಡು ಸ್ತ್ರೀ ಪಾತ್ರಗಳು. ಸೀತಾ ಮತ್ತು ಮಂಡೋದರಿ. ಇಬ್ಬರೂ ಪತಿವೃತಾ ಸಾಧ್ವಿಯರು. ರಾಮ ಮರ್ಯಾದಾ ಪುರುಷೋತ್ತಮನಾಗಿ ಅದರ್ಶಗಳನ್ನೇ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವಾದರೆ ರಾವಣನ ತದ್ವಿರುದ್ಧ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದಿಂದ ದ್ವಂದ್ವ ಸಂಘರ್ಷವನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತ ಇದ್ದರೆ ಈ ವಿಭಿನ್ನ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ನೆರಳಾಗಿ ಈ ಸ್ತ್ರೀ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವಗಳು ಈ ಘರ್ಷಣೆಯ ಉರಿಗೆ ಸಿಕ್ಕಿಬೀಳುತ್ತವೆ. ರಾವಣ ದುರುಳನಾದರೂ ಪತಿವೃತಾ ಮಂಡೋದರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದವನು. ತನ್ನ ಪತ್ನಿ ಪತಿವೃತೆಯಾದರೂ ತನ್ನ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಇದಕ್ಕೆ ತದ್ವಿರುದ್ದವಾಗಿ ರೂಢಿಸಿಕೊಂಡವನು. ಬಹಳಷ್ಟು ಹೆಣ್ಣು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ದಮನಿಸಿ, ದಾರ್ಷ್ಟ್ಯತನದಿಂದ ತನ್ನಾಧೀನ ಇರಿಸಿಕೊಂಡವನು. ಇಂತಹ ದುರುಳ ರಾವಣನಿಗೆ ಮಂಡೋದರಿಯಂತಹ ಪತಿವೃತೆ ಇದು ವಿಪರ್ಯಾಸ.  ತನ್ನಾಧೀನ ಬಹಳಷ್ಟು ಹೆಣ್ಣುಗಳಿದ್ದರೂ ಮನಸ್ಸು ವ್ಯಾಕುಲಗೊಂಡಾಗ ಅಲ್ಲೆಲ್ಲೂ ಸಿಗದೇ ಇರುವದ್ದನ್ನು ಮಂಡೋದರಿಯ ಅಂತಃ ಪುರದಲ್ಲಿ ಅರಸಿ ಬರುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣ ಪರಮ ಶಿವಭಕ್ತ,  ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೂ ಹೌದು ರಾಕ್ಷಸನೂ ಹೌದು. ವಿಭಿನ್ನ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ದ್ವಂದ್ವಗಳನ್ನೆಲ್ಲಾ ತನ್ನೊಳಗೆ ಗೂಢವಾಗಿಸಿದ ರಾವಣನ ಅಂತರಂಗ ಇನ್ನೂ ಗೂಢವಾಗಿ ಅದು ಅವನ ಅರಿವಿಗೇ ಬಂದಿರುತ್ತದೆ. ಈ ರಾವಣನ  ಅಂತರಂಗ ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಮಂಡೋದರಿಯ ಅಂತಃ ಪುರದಲ್ಲಿ.  ರಾವಣ ವಧೆ ಅಥವ ರಾವಣ ಮೋಕ್ಷ ಪ್ರಸಂಗದ ಬಹು ಮುಖ್ಯ ಸನ್ನಿವೇಶ ಇದು. ಯಕ್ಷಗಾನ ಬಯಲಾಟದಲ್ಲೂ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಯಲ್ಲೂ ಇದಕ್ಕೆ ಬಹಳ ಮಹತ್ವ. ಆದರೂ  ತಾಳಮದ್ದಲೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಸನ್ನಿವೇಶ ವಿಸ್ತರಿಸಿದಷ್ಟು ಯಕ್ಷಗಾನ ಬಯಲಾಟದಲ್ಲಿ ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ.  ಮುಂದಿನ ಸನ್ನಿವೇಶ ಮಂಡೋದರಿಯ ಅಂತಃ ಪುರದಲ್ಲಿ ಏಕಾಂಗಿಯಾಗಿ ತಳಮಳಿಸುತ್ತಾ ಇದ್ದರೆ,  ಮಂಡೋದರಿ ತನ್ನ ಪತಿ ತನ್ನ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಏಕಾಂಗಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಬರುತ್ತಾಳೆ. ಎಂದು ಇಲ್ಲದ ರಾವಣನ ದುಗುಡ ಇಂದು ಬಹಿರಂಗವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾಳೆ.  ಮೂಡಂಬೈಲು ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳು ಮಂಡೋದರಿಯ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಸಾದರ ಪಡಿಸುವ ರೀತಿ ಬಹಳ ಅದ್ಭುತವಾಗಿದೆ.

“ ದುರುಳ ನೀ ತೆರದೊಳು ತರಹರ ಗೊಳುತಿರೆ........”

“ಶಿವ ಶಿವಾ ನಮ್ಮ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ನಮ್ಮಲ್ಲೇ ಈ ರೀತಿಯಾದ ಅಪಶಬ್ದವನ್ನು ನಾನು ಈ ಕಿವಿಯಿಂದ ಕೇಳಿಯೇನು ಅಂತ ಭಾವಿಸಿರಲಿಲ್ಲ. ಅದೋ ದಾಸಿಯರು ಈಗಿಂದೀಗ ಹೇಳುವ ಮಾತೇನು. ಅಂತಃ ಪುರದ ಕಡೆಗೇ ಅರಸರು ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ಬಹಳಷ್ಟು ತರಹರ ಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಮನಶ್ಯಾಂತಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಇಲ್ಲದೆ ಅಶಾಂತಿಯಿಂದ ಏನೋ ಕೊರಗುತ್ತಾ ಅಲ್ಲಿ ಬಸವಳಿದು ತನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಏನೋ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಜತೆಯಲ್ಲೇ ಹೇಳಿದರು ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ರಾವಣನನ್ನು ದುರುಳ ಅಂತ ಹೇಳುವುದಕ್ಕೆ ತೊಡಗಿದ್ದಾರೆ. ಅಯ್ಯೋ ರಾವಣೇಶ್ವರ ಮಹಾ ಪ್ರಭುಗಳು !  ಈ ರೀತಿಯ ಕೆಟ್ಟ ಶಬ್ದಗಳು !!  ಅದನ್ನು ನಾನು ಕೇಳುವಂತಾಯಿತಲ್ಲ?  ಒಬ್ಬ ಪತಿವೃತೆಯಾದ ಸ್ತ್ರೀ ಯಾವುದನ್ನು ಕಿವಿಗಳಿಂದ ಕೇಳಬಾರದೋ ಅಂತಹ ಒಂದು ಧ್ವನಿ, ಒಂದು ಶಬ್ಧ,  ಇತ್ತೀಚಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ನಮ್ಮವರು ಬಹಳಷ್ಟು ಮಾನಸಿಕ ಯಾತನೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ ಅಂತ ನಮಗೆ ಅರ್ಥವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಬಹಿರಂಗಗೊಳಿಸುತ್ತಿರಲಲ್ಲ. ಏನೋ ಮೊನ್ನೆ ಮೊನ್ನೆ ಮಕರಾಕ್ಷ ಮಡಿದಾಗ ಸಭೆಯಲ್ಲೇ ಒಮ್ಮೆ ದುಃಖ ಪಟ್ಟಿದ್ದರಂತೆ. ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದರು ದಶಮುಖ ಧೈರ್ಯಗುಂದಿ ಕ್ಲೇಶತಾಳಿ ತರಹರಿಸುತ್ತಾ ಅಲ್ಲೇ ಒರಗಿದ್ದರು ಅಂತ. ಆದರೆ ಅಂತಃ ಪುರಕ್ಕೆ ಬರಲಿಲ್ಲ ಆ ದುಃಖ.  ಅವರು ಮನಸ್ಸು ಮಾಡ್ಲಿಲ್ಲ. ಪತ್ನಿಯಲ್ಲ ಇದನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಬಾರದು ಅಂತ ಇದ್ದಿರಬೇಕು. ನಾನೂ ಹಾಗೆ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಅವರನ್ನು ಸಾಕಷ್ಟು    ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವಾದ ವ್ಯವಹಾರದಿಂದ ಅವರ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಒಂದಿಷ್ಟು ನೋವಾಗದ ಹಾಗೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಅಂತ ಬಯಸ್ತಿದ್ದದ್ದು.  ಇಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಾದರೆ ನಾನೊಬ್ಬಳೇ ಅಲ್ಲ, ಹಲವಾರು ಮಂದಿ ರಾಣಿಯರು ರಾವಣೇಶ್ವರನ ಸುಖಕ್ಕೋಸ್ಕರವಾಗಿ ಸಾಕಷ್ಟು ಶ್ರಮಿಸ್ತಾ ಇದ್ದರು. ಆದರೆ ಈಗೀಗ ಅಂತು ಆದಿನ ಕಳೆದು ಹೋಗಿದೆ ಅಂತ ಅನ್ನಿಸ್ತಾ ಇದೆ. ಕೆಲವರಂತು ಮಕ್ಕಳು ಸತ್ತು ಹೋಗಿದ್ದಾರೆ ಅಂತ ಅಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಕೆಲವರಂತೂ ಇನ್ನೇನು ಈ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಉಳಿದದ್ದಿಲ್ಲ. ನಾವು ರಾವಣೇಶ್ವರನ ಜತೆ ಓಡಿ ಬಂದದ್ದೇ ತಪ್ಪಾಯ್ತು ಅಂತ ಹೇಳ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಕೆಲವರಂತೂ ತಂದ ಒತ್ತಾಯಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟು ಬಿದ್ದು ನಾವು ಒಲಿದೆವಲ್ಲಾ ? ಇನ್ನು ನಮಗೆ ಯಾರಿದ್ದಾರೆ ಅಂತ ಅಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ನಾನು ಹಾಗಲ್ಲ. ನಾನು ಕಟ್ಟೊತ್ತಾಯಕ್ಕೆ ಬಂದವಳಲ್ಲ. ಪತಿಯನ್ನು ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ನನ್ನ ಅಪ್ಪನಿಂದ ಧಾರಾದತ್ತವಾಗಿ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟು, ರಾವಣೇಶ್ವರನೇ ಸರ್ವಸ್ವ ಅಂತ ತಿಳಿದು ಮನೆ ಹೊಕ್ಕವಳು ನಾನು. ರಾವಣೇಶ್ವರನ ಪ್ರಥಮ ಪಟ್ಟ ಮಹಿಷಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ಎಂದೂ ಇವರ ಆಗು ಹೋಗುಗಳು ನನ್ನ ಆಗು ಹೋಗುಗಳೇ. ಆದುದರಿಂದ ಶ್ವೇತ ಕಾಕೀಯ ಎಂದು ಹಿರಿಯರು ಹೇಳಿದ ನೀತಿ ಉಂಟು. ಶ್ವ ಅಂದರೆ ಶ್ವಾನದಂತೆ  ನಾಯಿಯಂತೆ ಬಹಳಷ್ಟು ಜಾಗರೂಕತೆಯಿಂದ ಪತಿಯ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತ ಬಂದವಳು. ಏತ ಅಂದರೆ ಜಿಂಕೆಯಂತೆ ಭಯದ ಆಶಂಕೆಯಿಂದ ಪತಿಯ ಇಂಗಿತವನ್ನರಿತು ಬೇಕಾದಂತೆ ಮಾಡಿದವಳು. ಹಾಗೆ ಕಾಕ, ಕಾಗೆಯಂತೆ ಗಂಡನಿಗೆ ಹೇಗೆ ಬೇಕೋ ಹಾಗೆ,  ಅವರ ಅಂತರ್ಭಾವವನ್ನು ಊಹಿಸಿಯೇ ಬೇಕಾದಂತೆ ನಡೆದು ಕೊಂಡು ಬಂದವಳು. ಈಗಂತೂ ಅದನ್ನು ಚಾಚೂ ತಪ್ಪದೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾ ಬಂದವಳು. ಅವರು ಈ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾರೆ ಅಂತ ಹೇಳುವಾಗ ನಾನು ಹೀಗೆ ಇರುವುದಕ್ಕಾಗುತ್ತದೆಯೇ? ಅಂತಃ ಪುರ ಬಿಟ್ಟು ಹೊರಗೆ ಬಂದದ್ದು ಅಷ್ಟಕ್ಕೇಯೇ. ಈಗೀಗ, ಈಗೀಗ... ನಮ್ಮ ಆಚೆ ಈಚೆ ಏನು ನಡೆಯುತಾ ಇದೆ ಅಂತ. ಹೊರಗಲ್ಲ ಇವತ್ತು ನಮ್ಮ ಒಳಗೇ , ವೈರಿಗಳ ಸುಳಿವು ಯಾವರೀತಿಯಾಗಿ ನಮ್ಮ ಅಂತಃಪುರದ ಒಳಗಿರುವ ಗುಟ್ಟನ್ನು ರಟ್ಟು ಮಾಡ್ತಾ ಇದೆ. ಹೇಳುವುದಕ್ಕೆ ಕಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಇಂದೋ ನಾಳೆಯೋ ನಮ್ಮ ಲಂಕಾ ರಾಷ್ಟ್ರದ ಈ ಅರಮನೆಯ ಒಳಗೆ ಏನಾದೀತು ಊಹಿಸುವುದಕ್ಕೂ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ತ್ರಿಕೂಟಾಚಲ ಲಂಕೆಯ ಲಂಬಾಚಲವೂ ಇಲ್ಲ, ನಿಕುಂಬಿಳಾಚಲವೂ ಇಲ್ಲ ಎಲ್ಲ ವೈರಿಗಳ ಪಾಲಾಗಿದೆ. ಇವತ್ತು ನಮ್ಮ ಅರಮನೆಯ ಪ್ರದೇಶ ಮಾತ್ರ ನಮ್ಮಲ್ಲಿದೆ ಅಂತ ಮಾತ್ರ ಹೇಳಬಹುದು. ಅಲ್ಲಿಗೂ ಇನ್ನು ಕೊಳ್ಳಿ ಯಾವಾಗ ಇಡ್ತಾರೋ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ನನಗೆ ತಿಳಿದಷ್ಟಾದರೂ ಏನಾದರೂ ಸಂಗ್ರಹ ಮಾಡಿ ನಮ್ಮ ಪತಿಯನ್ನು ಸಕಾಲಕ್ಕೆ ಎಚ್ಚರಿಸೋಣ ಅಂತ ನಾನು ಪ್ರಯತ್ನ ಪಟ್ಟದ್ದು. ಆಗಲಿ ಈ ಕಾಲ ಪತಿದೇವನಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ ಕಾಡಿ ಬೇಡಿ ನನ್ನ ಮಾನಸಿಕವಾದಂತಹ ಆ ತೊಳಲಾಟವನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಂಡು, ನನ್ನ ಆಂತರಿಕವಾದಂತಹ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ದುಃಖವನ್ನು ಅವರ ಮುಂದೆ ಇಟ್ಟಾಗ ಅವರೇನು ಅನ್ನುತ್ತಾರೋ ಅಂತ ನೋಡ್ಬೇಕು. ನನ್ನ ಪತಿದೇವನ ಅಂತಃ ಕರಣವನ್ನು ಬಹಿಂರಂಗ ಪಡಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಯಾರಿಗೂ ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅವರ ತಮ್ಮ ಸಾಕಷ್ಟು ಹೇಳಿದ್ದ ಆದರೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನೇ ಬಿಡಬೇಕಾಯಿತು. ಜತೆಗೆ ಅಮ್ಮ ಸಾಕಷ್ಟು ನೀತಿಯನ್ನು ಅವನಿಗೆ ಒರೆದರೂ ಈ ಕುಟಿಲತನ ಬೇಡ ಅಂತ ಸಾಕಷ್ಟು ಸಾರಿದರು. ಆಗಲಿಲ್ಲ. ತನ್ನ ಅಂತಃ ಕರಣದಲ್ಲಿದ್ದ ಗುಟ್ಟನ್ನು ಪತ್ನಿಯಲ್ಲಾದರೂ ಹೇಳಲಾರರೇ? ಕೆಲವೊಂದು ಮಾತುಗಳು, ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ನನಗ್ಯಾಕೋ ವಿಚಿತ್ರ ಕಾಣಿಸ್ತಾ ಇದೆ. ಮೊನ್ನೆ ಮೊನ್ನೆ ಯುದ್ದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ     ಶುಕ ಸಾರಣರು ಬಂದು ಹೇಳಿದಾಗ ಒಂದ ಧ್ವನ್ಯಾತ್ಮಕವಾದ ಮಾತು ಅವರ ಬಾಯಿಂದ ಬಂದಿತ್ತು. ಮರುಳಾದೆಯೇನೋ ಅಂತ, ಬೇರ ಬಲ್ಲವನಿಗೆ ಮರದೆಲೆಯನ ತಂದು ತೋರಲೇತಕೋ?  ಮರದೆಲೆಯೇ ತೋರುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಬೇರೇ ನನಗೆ ಗೊತ್ತುಂಟು, ರಾಮನ ಬೇರೋ? ವ್ಯಾಜ್ಯದ ಬೇರೋ ? ಸೀತೆಯ ಮೂಲವೋ?  ಅಲ್ಲ ತಾನು ಮಾಡುವ ಕ್ರಿಯೆಯ ಅಂತರಾರ್ಥವೋ? ನಿನಗೇನು ಗೊತ್ತುಂಟೋ ? ಹಾಗಾದರೆ ಈ ಮಾತಿನ ಸುಳಿವು ಏನು? ಏನು ಇದರ ಅಂತರಾರ್ಥ? ಏನೂ ತಿಳಿಯದವರ ನಮ್ಮವರಲ್ಲ. ಹತ್ತು ಮುಖದಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವೂ ನಮ್ಮ ರಾವಣೇಶ್ವರನಿಗಿದೆ. ಅಂತಾ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿ ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನು ಕುಣಿಸುವ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವೂ ಇದೆ. ವೇದ ಗಾನವನ್ನು ಮಾಡುವಂತಹ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವೂ ಅವರಲ್ಲಿದೆ. ಹಾಗಾದರೆ ಇದೆಲ್ಲ ಯಾಕೆ? ಗೊತ್ತಿಲ್ಲದೆ ಮಾಡುವಂತದ್ದಲ್ಲ. ಹಾಗಾದರೆ ನನ್ನಲ್ಲಾದರೂ ಹೇಳಲಾರರೇ? ಅಂತಃ ಪುರಕ್ಕೆ ಹೋಗ್ತೇನೆ ಮೊದಲಾಗಿ ಅವರನ್ನು ಕೊರಗಿಸ್ತೇನೆ. ಕರಕರೆಯ ಮಾತುಗಳನ್ನಾದರೂ ಹೇಳ್ತೇನೆ ಕಾಡ್ತೇನೆ ಬೇಡ್ತೇನೆ. ಅಂತರಂಗದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳ್ತಾರೋ ನೋಡೋಣ....”

“ಚಿಂತಿಸುವದ್ಯಾತಕಿಂತೂ ಪ್ರಾಣ ಕಾಂತಾ.... “ ಮಂಡೋದರಿ ಕರೆ ಕರೆಯ ಮಾತುಗಳು ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

“ ಪ್ರಾಣ ಕಾಂತ ಬಹಳಷ್ಟು ದುಃಖದಿಂದ, ಯಾವುದೋ ಗಹನವಾದ ವಿಚಾರವನ್ನು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾ ದುಃಖಿಸುತ್ತಿದ್ದೀರಲ್ಲ. ಈ ಚಿಂತೆಯ ಕಾರಣವಾದರೂ ಏನೂ? ಹೀಗೆ ಸಜೀವವಾಗಿ ಸುಡುತ್ತಿರುವ ಚಿಂತೆ ಅದು ನಿಮಗೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ. ನಮಗೆಲ್ಲರಿಗೆ ಕೂಡಾ ನೋವನ್ನು ತರುತ್ತಿದೆ.. ನಿಮ್ಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಲಂಕಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು.  ನೀವು ತಲೆಯೆತ್ತಿ ತಿರುಗಾಡಿದರೆ ಲಂಕಾರಾಷ್ಟ್ರವೇ ತಲೆ ಎತ್ತಿ ತಿರುಗಾಡಿದಂತೆ. ಅಂತಹ ನೀವು  ಹೀಗೆ ದುಃಖಸುತ್ತಿದ್ದರಲ್ಲ?

 ಯಾರೋ ಒಬ್ಬ ಸಾಮಾನ್ಯ ದಾನವನೋ ಹೀಗ ದುಃಖಿಸಬಹುದಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ತಾವು ಸಾಮಾನ್ಯ ದಾನವನಾಗಿದ್ದರೆ ತನ್ನ ದುಸ್ಥಿತಿಗೆ ಮರುಗಬಹುದಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ತಮ್ಮಂಥವರು ರಾವಣ ಪ್ರಭುಗಳು ಅಸಾಮಾನ್ಯ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳು  ಹೀಗ ದುಃಖಿಸುವುದಂದರೆ, ಈ ದುಸ್ಥಿತಿಗೆ ಇಳಿಯುವುದೆಂದರೆ  ಬಹಳ ವಿಚಿತ್ರ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ಹೀಗೆ ನಿಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಆಗಬೇಕಿದ್ದರೆ ಯಾರ ಪ್ರಭಾವ ಇದು? ನಿಮಗಾದ ಈ ಪರಿಭವ ಅದರ ಕಾರಣವಾದರೂ ಏನು? ಇದಕ್ಕೆಲ್ಲ ಕಾರಣ ಅ ಸೀತಾಕಾಂತನೇ ಆಗಿರಬೇಕು. ಈ ತನಕದ ಯುದ್ದದ ಪರಿಭವವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವುದಾದರೆ,   ತನ್ನ ಕಾಲಿಗೆರಗಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತಿಯಾ ಅಂತ ಬಲವಂತವಾಗಿ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಬಗ್ಗಿಸುತ್ತಿರಬೇಕು. ಅದಲ್ಲವಾದರೆ ಅತ್ಯಂತ ಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ನಿಮಗೆ ಈ ದುಸ್ಥಿತಿ ಬಂದೀತೇ ಸ್ವಾಮೀ? ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನೀವೇ ಹೇಳಿದ ಮಾತುಂಟು. ಧನುಜರ ಸೈನ್ಯವಿದೆ. ತಮ್ಮ ಕುಂಭಶ್ರವಣನಿದ್ದಾನೆ. ಈರೇಳು ಜಗದ ಒಡೆತನ ನಮಗುಂಟು. ಮಾರ ವೈರಿಯ ಅನುಗ್ರಹವುಂಟು, ದಿಕ್ಪಾಲಕರು ನನ್ನ ಪದತಲದಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ ಅಂತ ಹೇಳ್ತಾ ಇದ್ದಿರಿ. ಅದೆಂತೆಂಥಹ ರಾಕ್ಷಸ ವೀರರಿದ್ದರು ಎಲ್ಲ ಏನಾಗಿಬಿಟ್ಟಿತು? ಒಂದು ವೇಳೆ ರಾಮ ಪಾಳಯ ಬಂದರೂ ಏನಾದೀತು ಅಂತ ಇದ್ದಿರಿ. ಈಗೇನಾಯಿತು.?  ಈಗ ಅದೆಲ್ಲ ಕ್ಷೀಣಿಸಿತು ಅಂತ ದುಃಖವೋ?  ಇದಕ್ಕೆಲ್ಲ ಕಾರಣ ಹಿರಿಯರ ಅನುಗ್ರಹ ಇಲ್ಲ.

“ ಹಿರಿಯರೆಂದಾ ಮಾತ ಮೀರಿ ಪ್ರಾಣಕಾಂತ.......”

“ಎಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯರ ಅನುಗ್ರಹ ಇಲ್ಲವೋ ಅಲ್ಲಿ ಆ ಕಾರ್ಯ ಸಫಲವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ನಿಮ್ಮ ಸೀತಾ ಅಪಹರಣದ ಒಂದು ಕಾರ್ಯ ಹಿರಿಯರ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ವಿರಹಿತವೆ. ಯಾಕೆಂದರೆ ಹಿರಿಯರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ನೀವು ಹೆಜ್ಜೆ ಹೆಜ್ಜೆಗೂ ಉಲ್ಲಂಘಿಸಿದಿರಿ. ಸೀತಾಪಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಹೋದಾಗ ಮಾರೀಚ ಮಾವ ಹಲವು ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದರೂ ಅವನನ್ನೇ ತಲೆ ಕಡಿತೇನೆ ಅಂತ ಉಲ್ಲಂಘಿಸಿದಿರಿ ಮತ್ತೆಲ್ಲಿಗೆ ಹಿಡಿದ ಕಾರ್ಯ ಸಫಲವಾದೀತು? ಆ ಕ್ರಿಯೆ ಆದರೂ ಮತ್ತೆ ಕೂಡಾ ಹೆತ್ತ ತಾಯಿ ತಮ್ಮನನ್ನು ಬಿಡಬೇಡ..ಸೀತೆ ಬೇಡ ನಮಗೆ ಬಿಟ್ಟು ಬಿಡು ಅಂತ ಸಾರಿ ಸಾರಿ ಹೇಳಿದರು. ಇದು ತಾನೇ ತಾನು ಗರ್ವದಿಂದ ಮೆರೆದುದರ ಪಲವಲ್ಲವೇ? ಇನ್ನು ಮರುಗಿ ಫಲವೇನು?  ಇನ್ನು ಕೊನೆಗಾಲಕ್ಕಾದರೂ ಮಾಡಿದ್ದು ತಪ್ಪು ಅಂತ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಯಾಕೆ ತಗ್ಗಿಕೊಳ್ಳಬಾರದು?  ಆ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪದಕ್ಕೆರಗಿದರೆ ಆಗದೇ? ಈಗ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದೇವೆ. ಯಾವ ಸೈನ್ಯವೂ ಇಲ್ಲ ಏನೂ ಇಲ್ಲ. ಆಗದೇ ಸ್ವಾಮೀ”

ಮಂಡೋದರಿ ಇಷ್ಟೆಲ್ಲ ಹೇಳಿದರೂ ರಾವಣನ ಮೇಲೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಭಾವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಅದು ಕೇವಲ ಒಂದು ಮಾತಿನಿಂದ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.

“ ಸದ್ಯ ನೀನು ಹೇಳುವುದಕ್ಕೆ ಉದ್ದೇಶಿಸಿದ್ದೇಲ್ಲ ಮುಗಿಯಿತೋ ಅಲ್ಲ ಇನ್ನೂ ಉಂಟೋ...ಮುಗಿಯಿತೂ ಅಂತಾದರೆ ಮತ್ತೆ ನಾನು ನಿದ್ದೆ ಮಾಡಬಹುದಲ್ಲ?”

“ಮಂಡೋದರೀ... ಒಂದು ಮಾತು ಹೇಳ್ತೇನೆ...ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು, ಕಾರಣವನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ, ಪರಿಹಾರಮಾರ್ಗವನ್ನು ಸೂಚಿಸಬಾರದು. ಈಗ ನೀನು ಇದು ಮೂರನ್ನೂ ಮಾಡಿಯಾಯ್ತಲ್ಲ? ನನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ಕಂಡೆ. ಕಾರಣವನ್ನು ಊಹಿಸಿದೆ, ಪರಿಹಾರವನ್ನು ಹೇಳಿದೆ. ಇನ್ನು ನಾನು ಏನು ಹೇಳುವುದಕ್ಕುಂಟು.?  ಮಂಡೋದರಿ ಆಲೋಚಿಸು ಎಲ್ಲವರಂಥಲ್ಲ ನೀನು. ಊರಿನವರೆಲ್ಲ ಹೇಳಲಿ,  ‘ದುರುಳ’  ರಾವಣ ಅಂತ. ನಾನು ಅವರ ಹೊಗಳಿಕೆ ಬೇಕಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡವನೇ ಅಲ್ಲ. ಸರ್ವಸ್ವವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ನನ್ನ ಸಂಪಾದನೆ ದೇವರಾಣೆಗೂ ಇವರ ಕೊಡುಗೆಯಲ್ಲ. ಆದಕಾರಣ, ಜನ ನನ್ನನ್ನು ಏನು ಹೇಳ್ತಾರೆ ಅಂತ ನಾನು ಆಕಡೆಗೆ ಕಿವಿ ಹಾಕಿದವನೇ ಅಲ್ಲ. ಸ್ತುತಿಗೆ ಹಿಗ್ಗುವವ, ನಿಂದನೆಗೆ ಕುಗ್ಗುವವ ಈ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಆಗ್ಲಿಕ್ಕಿಲ್ಲ.

“ನನಗೊಂದು ಧ್ಯೇಯವಿದೆ. ಒಂದು ಲಕ್ಷ್ಯವಿದೆ. ನಿನಗೆ ಗೊತ್ತುಂಟು. ಹೌದಲ್ಲ ನೀನಿಗ ಒಂದು ಮಾತು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಹೇಳ್ಬೇಕು. ಮದುವೆಯಾದ ತರುಣದಲ್ಲಿ ಸರ್ವೇ ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ನನ್ನಂತಹ ಆರೋಗ್ಯ ಇದ್ದ ಪುರುಷನಿಗೆ ಹೆಂಡತಿಯಲ್ಲಿ ಮಾತಾಡುವುದೇ ಬೇಡ ಅಂತ ತೋರಿ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಹೋಗುವ ಸ್ವಭಾವ ಎಲ್ಲಿಯಾದರೂ ಉಂಟಾ? ಶಾರೀರಿಕ ಸುಖವನ್ನು ಭೋಗವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಮಂಡೋದರಿ ನೀನೆಲ್ಲಿ.. ನೀನು ಇಲ್ಲೇ ನಾನು ಎಲ್ಲಿ? ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿಯೋ. ಹೌದಲ್ಲ. ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಹೆತ್ತ ತಾಯಿ ನೀನು ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಜೋಗುಳ ಹಾಡಿದ ಅಜ್ಜಿನೀನು. ಆ ಪ್ರಾಯಕ್ಕೆ ನನಗಿಲ್ಲದೇ ಇದ್ದಂತಹ ಹುಚ್ಚು,  ಈ ಪ್ರಾಯಕ್ಕೆ ಬಂತು ಅಂತ ಹೇಳಿದ್ರೆ,  ನೀನು ಒಪ್ತಿಯಾ ಅಂತ ನಾನು ಕೇಳುವುದು”

“ಬರ್ಲಿಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವೂ ಇಲ್ಲ ಒಪ್ಪುವುದೂ ಕಷ್ಟ”

“ಬಂತು ಅಂತ ನಿನಗೆ ಯಾರು ಉಪದೇಶ ಮಾಡಿದ್ದು?.  ಆದುದರಿಂದ , ಆದ್ದರಿಂದ  ಓ ಮಂಡೋದರಿ ವಿಚಾರಿಸಿ ಖೂಳನನು ಮಾಡೆನ್ನ. ವಿಚಾರಿಸಿ ಅಂದ್ರೆ ನನ್ನನ್ನು ವಿಚಾರಣೆಗೆ ಗುರಿಪಡಿಸಿ ಅಂತ ಅಲ್ಲ, ನಿನ್ನ ಮನದಲ್ಲೇ ವಿಚಾರಿಸಿ...ಆದದ್ದೇನು ಎಂಬುದರ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಹರಿಯಿಸಿ ನಿನ್ನದ್ದೇ ಅದಂಥ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮಂಥನ ಮಾಡಿ, ವಿವೇಕದ ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ, ಸತ್ಯವನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ಯತ್ನಿಸಿ, ಹೊರತು ಹಿರಿಯರೆಂದ ಮಾತ ಮೀರಿ ....ಹೀಗಾಯಿತೋ... ರಘುನಾಥ ನಿನಗೇನು ಮಾಡಿದ..? ಅವನೇನು ಮಾಡಿದ ಅವನ ಅಪ್ಪ ಏನು ಮಾಡಿದ.? ಇದೆಲ್ಲ ಮಾತೇನೇ? ಒಬ್ಬ ನನ್ನ ನ್ನು ಏನಾದರೂ ಮಾಡಿಬಿಟ್ಟಾನು ಅಂತ ಇದ್ರೆ ನಾನು ಮನೆಯೊಳಗೆ ಎರಡು ಚಿಲಕ ಹಾಕಿ ಮಲಗುದಿಲ್ವಾ? ಯಾರು ಯಾರು ಏನೇನು ಮಾಡ್ತಾರೆ ಅಂತ ಬಹಳ ಸಣ್ಣ ವಯಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಹೋರಾಟಕ್ಕೆ ಇಳಿದ ಜೀವ ಇದು. ಕೈಲಾಸವನ್ನೆ ಎತ್ತುತ್ತೇನೆ ಅಂತ ಒಬ್ಬ ಹೊರಡ್ತಾನೆ.... ಅಂತ ಆದ್ರೆ ಅವನು ಮನೆಗೆ ಪುನಃ ಬರ್ತಾನೆ ಅಂತ ಹೊರಡುವುದೋ? ಐರಾವತವನ್ನೇ ಮುಷ್ಠಿ ಘಾತದಿಂದ ಮಂಡಿ ಊರಿಸ್ತೇನೆ ಅಂತ ಹೊರಟವ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಹೆಂಡ್ತಿ ಮಕ್ಕಳ ಮುಖ ಕಂಡೇನು ಅಂತ ಎಣಿಸಿ ಹೋಗೋದಿಲ್ಲ. ನನ್ನ ಸ್ವಭಾವವೇ ಹಾಗೆ,  ನಿನಗೆ ಗೊತ್ತುಂಟು.  ಯಾರೋ ಅಸಾಧ್ಯ ಅಂತ ಹೇಳ್ತಾರೆ ಅವರಲ್ಲಿ ಸಾಧ್ಯ ಅಂತ ಹಟ ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ನಾನು ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದನ್ನು ಕೇಳಿದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ಹೌದೋ  ಅಂತ ಮಾಡಿ ತೋರಿಸುವವ ನಾನು. ಹೀಗೆ ಸಾಹಸವೇ ಜೀವನದ ಜೀವಾಳವಾಗಿ, ಹೋರಾಟವೇ ಜೀವನದ ಭದ್ರ ಬುನಾದಿಯಾಗಿ ಹೊರಟ ದೊಡ್ಡ ಚರಿತ್ರೆ ಇದ್ದವ ನಿನ್ನ ಗಂಡ. ಇಷ್ಟು ಗೊತ್ತಿದ್ದು ನೀನು, ರಾಮ ಏನಾದ್ರೂ ಮಾಡಿದ ಅಂತಾದ್ರೆ , ನಾನು ಬಂದು ಹೆಂಡತಿ ಎಲ್ಲಿದ್ದಾಳೆ ಅಂತ ಕೋಣೆಗೆ ಬಂದು ಮುಸುಕು ಹಾಕಿ ಕಣ್ಣೀರು ಇಳಿಸುವ ಷಂಡ ಭಂಡನೋ? ನಿನ್ನ ಗಂಡ?”

ಬಹಳ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ರಾವಣ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ಸ್ಥಾಪನೆ. ರಾವಣನ ಹತ್ತು ಮುಖದ ಕಲ್ಪನೆ ಏನು? ರಾವಣ ಅಂದರೆ ಏನು ಅದರ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಶೇಣಿಯವರದ್ದು. ರಾವಣನ ಪ್ರತಿ ಹೆಜ್ಜೆ ಹೆಜ್ಜೆಯೂ ಕಂಡು ಕೊಂಡ ರೀತಿ ಆ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ ಅದ್ಭುತ. ಊಹನೆಗೆ ನಿಲುಕ ರಾವಣನ ದುಗುಡವನ್ನು ಆತನ ಕಣ್ಣೀರ ಹನಿ ಹನಿಗೆ ಅರ್ಥ ಕಟ್ಟುವ ಪರಿ ಅದು ಇಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಸಾಧ್ಯ.  ಮಹಾಕಾವ್ಯವನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಬಹಳ ಸರಳ ವಾಕ್ಯಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿ ಬಿಡುತ್ತಾರೆ.

ಅಂತರಂಗದ ರಾವಣ ಭಾಗ ೨

"ಹರನೇ ಶಂಕರನೇ ಶಂಕರ ಪಾರ್ವತಿ ವರನೇ .....ಧುರದೊಳು ರಕ್ಕಸ ಸೇನೆಯು ಬರಿದಾಯಿತೆ ಶಿವನೇ"

ರಾವಣ ಏಕಾಂಗಿಯಾಗಿ ಅಂತಃ ಪುರದಲ್ಲಿ ರೋಧಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಕಳೆದೂ ಕಳೆದೂ ಕೊನೆಗೆ ಯಃಕಶ್ಚಿತ್ ದೂತ ಪರಿಚಾರಕ "ಗೂಢ ಬ್ರಹ್ಮನೊಳು ಹಗೆ ಮಾಡಿ ಕೆಡದಿರು..." ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿರುವ ಲಂಕಾ ಪ್ರಜೆಗಳ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸ್ವಾಯತ್ತವಾದ ಸರ್ವಾಧಿಕಾರ ಏನೂ ಇಲ್ಲದೇ ಇದ್ದ ರಕ್ಕಸ ಗಡನಕ್ಕೆ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆಯಲ್ಲಿ ದಶಶಿರನಾಗಿ , ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ದಶಕಂಠನಾಗಿ ರಾವಣೋ ಏಕರಾವಣನಾಗಿ ಮೆರೆದವನು ಇಂದು ಎಲ್ಲವನ್ನು ಕಳೆದು ಕೊಂಡು ರೋಧಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ದಶಮುಖನಾಗಿ ದಶದಿಕ್ಕುಗಳ ಸುಖವನ್ನು ಕಂಡ ರಾವಣ, ರಕ್ಕಸರಿಗೆ ರಾಷ್ಟ್ರವಾಗಿ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿ ಮೆರೆದ ಮೇಲೆ ರಕ್ಕಸರ ಇಚ್ಛಾ ಕ್ರಿಯಾ ಜ್ಞಾನ ಎಲ್ಲವೂ ಆದ ರಾವಣ ಲಂಕಾ ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟ... ಪ್ರಜಾಯತ್ತವಾದದ್ದು ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ಇಂದು ಅದೇ ಪ್ರಜೆಗಳು ರಾವಣನ ಉಚ್ಛ್ರಾಯಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಬದುಕಿಗೆ ಭರವಸೆಯನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿದವರು, ಅದಿಲ್ಲದೇ ಆಗುವಾಗ ತನ್ನ ಮಕ್ಕಳೆಲ್ಲಿ... ತನ್ನ ಗಂಡನೆಲ್ಲಿ ಅಣ್ಣ ನೆಲ್ಲಿ ತಮ್ಮನೆಲ್ಲಿ ಎಂಬ ಪ್ರಜೆಗಳ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಬೇಕಾದ ಅನಿವಾರ್ಯತೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಕೊಂಡನೇ? ಶೂನ್ಯವಾಗಿದ್ದ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಸುವರ್ಣ ಲಂಕೆಯನ್ನೇ ರೂಪಿಸಿದಾಗ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದ ಪ್ರಜೆಗಳು ಇಂದು ಗೂಢ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂದ ಮೇಲೆ, ಹರನೇ ,,,,,,,,,, ಎಂಬುದು ಈಗ ದಶ ಕಂಠದ ದ್ವನಿಯಾಗಿಬಿಟ್ಟಿತೇ?

" ಹೌದು ನನ್ನನ್ನು ಆಕ್ಷೇಪಿಸುವವರ ಮತಕ್ಕೆ ಕೆಲವು ಪುಷ್ಟಿ ಉಂಟು. ಇದೇನು ಗತಕಾಲದ ವರದಿಯೋ? ಮೊನ್ನೆ ಮೊನ್ನೆ ವರೆಗೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಜನ ಕಂಡದ್ದು. ತುಂಬಿದಂತಹ ರಾಜಸಭೆ. ಆ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಎಂತೆಂಥವರು? ಬೃಹಸ್ಪತಿಯನ್ನು ನಾಚಿಸುವ ಅಥವಾ ಇತರೆ ಇತರೆ ವಿದ್ವಾಂಸರನ್ನು ಕೂಡಾ ತಲೆ ಬಾಗುವಂತೆ ಮಾಡುವ ಅರ್ಥ ಶಾಸ್ತ್ರವೋ ? ಧರ್ಮ ಶಾಸ್ತ್ರವೋ.? ಯಾವ ಶಾಸ್ತ್ರ ಬೇಕು ಹೇಳುವ ಘನವಿದ್ವಾಂಸರ ಬಳಗವೇ ಒಂದು ಕಡೆ ಇತ್ತು. ಮತ್ತೊಂದು ಕಡೆ ಮೃತ್ಯುದೇವತೆಯ ಕೋರೆ ದಾಡೆಯನ್ನು ಕಿತ್ತು ತಂದು ಕೊಡಬೇಕೆ? ದಂಡಧಾರಿಯಾದ ಯಮನ ದಂಡವನ್ನು ಅವನು ಕೊಡುವ ದಂಡ ಸಮೇತ ನಿಮ್ಮ ಪಾದದ ಬುಡಕ್ಕೆ.......ಎಂದು ಹೇಳುವವರಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳುವವರು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಧಾರಾಳ ಸಿಗಬಹುದು. ಕೇಳುವವರು ಅವರಿಗಿಂತ ಸಣ್ಣವರಾದರೆ. ಆದರೆ ರಾವಣನ ಮುಂದೆ ಹೇಳುವವರು ಧೈರ್ಯ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಹೇಳಿಯಾರ? ಕೇವಲ ಈ ಹುಂಬತನದ ಅಟ್ಟಹಾಸವನ್ನೆಲ್ಲಾ ಕೇಳಿ ತಲೆದೂಗುವವನಲ್ಲ ದಶಕಂಠ ರಾವಣ ಅಂತ ಇವರಿಗೆ ನನ್ನ ಜೀವನದ ಇತಿವೃತ್ತದಿಂದ ಗೊತ್ತುಂಟು. ಆದಕಾರಣ ಯಾರು ಯಾರು ಇಂತಹ ಆ ವೀರಶ್ರೀರಾದಿತ ಗಾತ್ರವಾದ ದೇಹಕಾಂತಿಯಿಂದಲೂ, ಮುಖ ಕಾಂತಿಯಿಂದಲೂ, ಅಲ್ಲ ಅರ್ಥ ಪುಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಜೀವಂತವಾದಂತಹ ಒಂದು ದರ್ಶನವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತ ಇದ್ದರೋ ಅಂಥವರು ಇರಬೇಕಾದಂತಹ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ.. ಅಮೇಲೆ ಸಂಗೀತವೋ ನರ್ತನವೋ .. ಬಹಳ ಮಾತ್ಯಾಕೆ.. ರಾವಣೇಶ್ವರನ ರಾಜಸಭೆಯಲ್ಲಿ ರಾವಣಾನಾಳುತ್ತಿರುವ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಏನುಂಟು ಅಂತ ಒಬ್ಬನೂ ಕೇಳುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲಿ ಏನಿಲ್ಲ? ಇಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದ್ದು ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲೂ ಇಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದ್ದು ಮತ್ತೆಲ್ಲಿಯೂ ಇಲ್ಲ. ಹೀಗಿತ್ತಲ್ಲ? ಆದಕಾರಣ ಶೂನ್ಯ ಕಾಣುವುದು ಯಾರಿಗೆ? ನನ್ನನ್ನು ಆಕ್ಷೇಪಿಸುವವರಿಗೆ. ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಈಗ ಇದ್ದದ್ದು ವರ್ತಮಾನಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠನಿದ್ದರೆ ಅವನಲ್ಲಿ ಇರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿಗೆ ಉಂಟು. ಈ ಜನರ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣುವುದು ಹಾಗಲ್ವ? ಏಳು ಮಾಳಿಗೆ ಇದ್ದದ್ದು ಕುಸಿದು ಮೂರು ಮಾಳಿಗೆ ಅಗುವಾಗ ಬಡವನಾದದ್ದು. ಒಂದೇ ಮಾಳಿಗೆ ಇದ್ದವ ಇನ್ನೂ ಶ್ರೀಮಂತನಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ.. ಏಳು ಮಾಳಿಗೆ ಇದ್ದದ್ದು ಕುಸಿದದ್ದು ಹೌದಲ್ಲ? ಬರಿದಾದದ್ದು ಹೌದಲ್ಲ.?" ರಾವಣ ಉತ್ತುಂಗದಿಂದ ಕುಸಿದದ್ದನ್ನು ಮಥನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಕಳೆದು ಹೋದ ಘನತೆ ವರ್ಚಸ್ಸು ಕಳೆಯಿತಲ್ಲಾ ಎಂದು ವ್ಯಾಕುಲನಾದರೂ ಆ ಉತ್ತುಂಗ ಶಿಖರವನ್ನು ಏರಿದುದನ್ನು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಇವತ್ತು ಯಾರಾದ್ರು ರಾಕ್ಷಸ ಶಬ್ಧಕ್ಕೆ ಅರ್ಥ ಏನು ಅಂತ ಕೇಳಿ? ಹೊಸ ಭಾಷಾಶಾಸ್ತ್ರಾ ಪಂಡಿತರು ಏನು ಹೇಳ್ತಾರೆ? ರಾಕ್ಷಸರು ಅಂತ ಅಂದ್ರೆ ಕೆಟ್ಟವರು. ದುರಾಚಾರಿಗಳು. ಆ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವೇ ವೆತ್ಯಾಸವಾಯಿತು. ನಮ್ಮವರೇ ಮಾಡಿದ್ದು ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಮಾಡಿದ್ದಲ್ಲ. ಇನ್ನೊಬ್ಬರು ನಮ್ಮನ್ನು ಹೇಗೆ ಕೆಳಕ್ಕೆ ತಳ್ಳಿಯಾರು? ನಾವು ದುರ್ಬಲರು ಅಲ್ಲದೇ ಇದ್ದರೆ. ನಮ್ಮ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನಾವು ಇದ್ದರೆ. ಇನ್ನೊಬ್ಬರ ಒತ್ತಡದಿಂದ ಏನೂ ಅಗೋದಿಲ್ಲ. ಹಾಗಾಗಿ ಜಗತ್ತನ್ನೇ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತೇವೆ ಅಂತ ಪ್ರಮಾಣ ಮಾಡಿ ಸಕಲ ಧರ್ಮವನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಜ್ಞಾನ ವಿಜ್ಞಾನಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಕೊಂಡವರೇ ಅದರ ಭಕ್ಷಕರಾದರಂತೆ. ಹಾಗಾಗಿ ನಾವು ಕಥೆ ಕೇಳ್ತೇವೆ 'ವೇದವ ಕದ್ದೊಯ್ದ.... ಆದಿರಾಕ್ಷಸ'. ಕದ್ದು ಎಲ್ಲಿಗೆ ತೆಕ್ಕೊಂಡು ಹೋಗುದು.. ಅದನ್ನು ನಾಶ ಮಾಡಿದ..ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಸಿದ..ಆ ಕಾಲಕ್ಕೆ ವೇದ ಪುರುಷ ವೇದಾನುದ್ದರತೆ, ಅವನನ್ನು ಕೊಂದು ವೇದವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿದ. ಈ ವರ್ಗದವರೇ ದುರಾಚಾರಿಗಳು ಅಂತ ಪಟ್ಟಕಟ್ಟಿದ. ಇವರ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಆಢಳಿತ ಕೊಟ್ಟರೆ ಹೀಗೆ ಮಾಡ್ತಾರೆ ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಧರ್ಮಾಂಗ ತಿಂದು ಹಾಕ್ತಾರೆ. ಹೀಗಿರುವಾಗಲೇ ಆದಿತೇಯರಿಗೆ ಹಕ್ಕನ್ನು ಕೊಟ್ಟ. ಹೀಗೆ ಅದಿತೇಯರ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಲೋಕರಕ್ಷಣೆಯ ಹಕ್ಕನ್ನು ನಮ್ಮವರೇ ನಮ್ಮ ದೌರ್ಬಲ್ಯದಿಂದ ನಿಕ್ಶೇಪಿಸಿದರು. ಅವರು ಅವರ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲೇ ಇರ್ತಿದ್ದರೆ ಇದು ಹೋಗುತ್ತಿತ್ತೋ..? ಹೀಗೆ ಆಲೋಚನೆ ಮಾಡಿದಂತಹ ನಾನು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ..ಅದೇ ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ನಾನೂ ಬೆಳೆಯುವುದರ ಜತೆಗೆ ನನ್ನ ಸಮಾಜವನ್ನು ಬೆಳೆಸಬೇಕು ಅಂತ ಯತ್ನಿಸಿದೆ. ನನ್ನ ತಾಯಿಯಂತೂ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಬಲು ದೊಡ್ಡದಾದ ತ್ಯಾಗವನ್ನೇ ಮಾಡಿದಳು. ವಿಶ್ರವಸು ಬ್ರಹ್ಮನ ಮನಸ್ಸೊಲಿಸಿ, ಆತನ ಕೃಪಾ ಭಿಕ್ಷಾರೂಪವಾಗಿ ವಂಶೋದ್ದಾರಕನಾದ ಸತ್ಪುತ್ರನನ್ನು ಕರುಣಿಸಬೇಕು. ಒಂದು ವ್ಯಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತುವ್ಯಕ್ತಿಯ ಶಕ್ತಿಬೇಕು. ಅಂತ ಕೇಳಿದ್ದರಿಂದ ಉದಾರಚಿತ್ತರಾದಂತಹ ವಿಶ್ರವಸು ಬ್ರಹ್ಮರು ನನ್ನ ಅಮ್ಮನಿಗೆ ನನ್ನ ಮೂಲಕವಾಗಿ ತೃಪ್ತಿಯನ್ನು ತಂದರಂತೆ. ಅಂದು ನನ್ನ ತಾಯಿ ಹೇಳಿದ ಮಾತು. ಮಗನೇ ಮೊದಲು ರಾಕ್ಷಸ ಕುಲದ ಉದ್ದಾರ. ಆಮೇಲೆ ನಿನಗೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿ. ಅಂದು ನಾನು ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಬದ್ಧನಾದದ್ದು. ತಾಯಿ, `ಸುರನರಭುಜಂಗಮ ಭುವನದಲ್ಲಣ' ಅಂತ ಹೇಳಿಸಿದ ಮೇಲೆ ನಿನ್ನ ಮುಖಕಂಡೇನು. ಯಾರಿಗೆ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ? ಪ್ರಾಯದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಒಂದು ದಿನ ಸುಖವೆಂಬ ಶಬ್ದದ ಅನುಭವ ಬಿಡಿ ಶ್ರವಣ ನಾನು ಮಾಡ್ಲಿಲ್ಲ. ನಾನು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದು ಎಷ್ಟು ಸಾವಿರ ವರ್ಷವಾದೀತು? ಪಂಚಾಗ್ನಿ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ನಾನು ಮಾಡಿದ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಎಷ್ಟು ಶತಮಾನ ಶತಮಾನವಾದೀತು. ಇಷ್ಟು ಸಾಧಿಸಿದೆ.ತಾಯಿಗೆ ಸಂತೋಷವಾಯಿತು. ಗಂಡು ಮಗನ ಹೆಡೆದ ತಾಯಿ ಅಂತ ನಮ್ಮ ಅಮ್ಮ ಹೆಮ್ಮೆ ಪಟ್ಟಳು. ಜತೆಗೆ ತಮ್ಮಂದಿರೂ ಇದ್ದರು. ಆದರೆ ತಮ್ಮಂದಿರ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಹತ್ತನೇ ಒಂದು ಅಂಶ ಭಾರವನ್ನು ಹೊರಿಸಿದ ಅಣ್ಣ ಅಲ್ಲ ನಾನು. ಯಾಕೆ? ದುಡಿಯುವುದಕ್ಕೆ ನನಗೆ ಸಾಧ್ಯಇದೆ ಅಂತ ನಂಬಿದವನು ನಾನು. ಮೈ ನನಗೂ ತಮ್ಮಂದಿರಿಗೂ ಒಂದೊಂದೇ? ಆದರೆ ಒಂದು ಮೈಗೆ ಎರಡು ಕೈಯಂತೆ ಒಂದು ತಲೆ ಅವರಿಗೆ ಇದ್ದಿತ್ತು. ನನ್ನ ಒಂದು ಮೈಗೆ ಹದಿನೆಂಟು ಹೆಚ್ಚು ಕೈ ಉಂಟು.. ಒಂಭತ್ತು ಹೆಚ್ಚಿಗೆ ತಲೆ ಉಂಟು. ಹತ್ತು ತಲೆಗೆ ನನ್ನ ನಿಲುಮೆಗೆ ಇದ್ದದ್ದು ಕಾಲು ಎರಡೇ. ಯಾಕೆಂದರೆ ರಾವಣನ ನಿಲುಮೇ ಒಂದೇ. ಸ್ಥಿರವಾದದ್ದು. ಆದರೆ ಈ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಏನಾಗಿಬಿಟ್ಟಿತು? ಅಹಾ ಸಕಲ ಸಂಪದ್ಭರಿತವಾದಂತಹ ಸುವರ್ಣ ಲಂಕೆಯಾಯಿತು. ಇದನ್ನು ನೋಡಿದೆ ನಾನು ಸಹಭಾಗಿಯಾದೆ. ಸಂತೋಷಗೊಂಡೆ. ಬಹುಶಃ ಈ ಮಾತು ಸತ್ಯವೋ ಏನೋ. ಅತ್ಯುನ್ನತಿ ಪತನ ಹೇತುಃ. ಬಹಳ ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ಏರುವುದು ಬೀಳುವ ಭಯವನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡೆ. ಆದರೆ ಆ ಭಯ ನನಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಆದರೆ ಆ ಭಯ ಬಂತಲ್ಲ... ಬಂತಲ್ಲ ಮೊನ್ನೆ. ನನ್ನ ತಂಗೀ..ನನ್ನ ತಂಗಿ.....

" ತಂಗಿಯ ಸವಿ ಮಾತಿಗೆ ನಾ ಹಂಗಿಗನಾದುದರಿಂದಲೀ.."

ಅದೇ ಅದೇ ಶೂರ್ಪನಖ ಬಂದಳು. ಕರ್ಣನಾಸಾಚ್ಹೇದನವಾದ ಬಳಿಕ ಆ ವಿಚಿತ್ರತರವಾದಂತಹ ಭೀಭತ್ಸದ ಚಿತ್ರಣವನ್ನೇ ನನ್ನ ಮುಂದೆ ಉದ್ಘಾಟಿಸಿದಳು. ಏನು ಮಾಡಲಿ? ವೈಭವದ ಒಡ್ಡೋಲಗದಲ್ಲಿ ನಾನಿದ್ದಾಗ ಶೂರ್ಪನಖಿ ಸಭಾ ಪ್ರವೇಶ ಮಾಡಿ ತನ್ನ ಕರ್ಣನಾಸಾಚ್ಹೇದನದ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತ, ನನ್ನ ಅಭಿಮಾನದ ಗೌರವದ ಮುಖಕ್ಕೆ ಕನ್ನಡಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಳು. ನಿನ್ನ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಮೂಗು ಉಂಟಾ ನೋಡು? ಕಾಲಾಯ ತಸ್ಮೈ ನಮಃ.ಎನ್ನುವುದೋ? ಅಲ್ಲ ತಸ್ಮೈ ನಮಃ ಕರ್ಮಣೆ ಎನ್ನುವುದೋ? ಸಿಕ್ಕಿಬಿದ್ದೆ ನಾನು. ಸುದ್ದಿ ಅಕಂಪನದ್ವಾರ ನಮಗೆ ಮೊದಲೇ ಬಂದಿತ್ತು. ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ರಘುವರನಾದಂತಹ ರಾಮ ಪಂಚವಟಿ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾನೆ. ಜತೆಗೆ ಅವನಿಗೊಬ್ಬಳು ಹೆಂಡತಿ, ಮತ್ತೊಬ್ಬ ತಮ್ಮ, ಅಲ್ಲಿ ಹೀಗೀಗೆ ನಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಅಂತ ಸುದ್ದಿ ಸಿಕ್ಕಿತ್ತು. ಏನು ಮಾಡೋಣಾಂತಲೂ ಆಲೋಚಿಸುತ್ತಲೂ ಇದ್ದೆ. ಶೂರ್ಪನಖ ಪ್ರವೇಶ ಆದ ಬಳಿಕ ಬಹಿರಂಗವಾಗಿ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ಹೇಳಿದಾಗ ಸಾರ್ವಜನಿಕರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ಇದ್ದಂತಹ ಮಾನಧನನಾದಂತಹ ಲಂಕೇಶ್ವರ ನಾನು ಹೇಳಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಈಗ ಅನನಗೆ ಅನಿಸುವುದು ಈ ದೊಡ್ಡಸ್ಥಿಕೆ ನನಗೆ ಬೇಡವಾಗಿತ್ತು. ಆ ಮೊದಲಿನ ಬಡತನದಲ್ಲೇ ನಾನಿರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಇಷ್ಟು ಸುಲಭದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಹೋಗುವ ಮರ್ಯಾದೆ ಅಗ ಇರಲಿಲ್ಲ ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ. ಹೊಟ್ಟೆ ಹಸಿವಿಗೆ ಬೇಕಾಗಿ ಋಷಿ ಮುನಿಗಳು ಊಟ ಮಾಡಿದ ಉಚ್ಚಿಷ್ಟಕ್ಕಾಗಿ ಕಾದವ. ನಾನು ಅಂತ ಏನು ನನ್ನ ತಮ್ಮ, ತಮ್ಮಂದಿರು ಅಂತ ಏನು ನನ್ನ ಅಮ್ಮ.ನು ಎಲ್ಲಾದರೂ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗಿದ್ದರೆ ಬಂಡೆ ಕಲ್ಲೇ. ಮಲಗಬೇಕಾಗಿದ್ದರೆ ಹಸಿ ಹುಲ್ಲೇ ಹೀಗೆ ನನ್ನ ಬಾಲ್ಯ ಸಂದದೆ. ಆ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ನನ್ನ ತಂಗಿಯ ಕಿವಿ ಹೋಗಲಿ, ಮೂಗು ಹೋಗಲಿ, ಜೀವವೇ ಹೋಗಲಿ ಅಣ್ಣ ನೀನೆನು ಮಾಡುತ್ತಿ ಅಂತ ಕೇಳುವ ತಂಗಿ ಆಗಿದ್ದಿರಲಿಕ್ಕಿಲ್ಲ.

ರಾವಣಾಂತರ್ಯದ ಸುಂದರ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ. ತಂಗಿ ಶೂರ್ಪನಖಿಯ ಪ್ರಚೋದನೆಗೆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಎಷ್ಟು ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯ ಎಲ್ಲವೂ ಗಳಿಸಿದಾಗ ಗಳಿಸಿದ್ದರ ಬಗ್ಗೆ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ನಿದರ್ಶನ. ರಾವಣ ಉನ್ನತಿಗೆ ಏರಿದ್ದರಿಂದಲೇ ಶೂರ್ಪನಖಿ ಅವನ ಉನ್ನತಿಯನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿ ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಡುತ್ತಾ ಎಲ್ಲದಕ್ಕೂ ಅವಳೇ ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿಬಿಡುತ್ತಾಳೆ. ಮೇಲ್ನೋಟಕ್ಕೆ ಇದು ನಿಮಿತ್ತ ಎಂದು ಕಂಡರೂ ರಾವಣ ಒಳ ಆಂತರ್ಯದ ಭಾವನೆಯತ್ತ ಶೇಣಿಯವರು ಬೆಳಕು ಚೆಲ್ಲುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಕೇವಲ ಯಕ್ಷಗಾನ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಯಲ್ಲಷ್ಟೇ ಕಾಣಬಹುದು. ಈ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ಹಂತದಲ್ಲೂ ಅದು ಗಮನಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಬಿದ್ದೆ ನಾನು ಅಂತ ರಾವಣ ಅಲವತ್ತು ಕೊಂಡರೂ ಕಾಲಾಯ ತಸ್ಮೈ ನಮಃ ಅಂತ ಆತ ಹೇಳುವುದು ಅದಕ್ಕೆ. ರಾವಣನ ಅನಿವಾರ್ಯತೆಯನ್ನು ತೋರುವುದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಅದೇ ಅನಿವಾರ್ಯ ಅಂತ ಅದನ್ನೇ ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವ ಹಾಗೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ರಾಮನನ್ನು ಬರುವ ಹಾಗೆ ಮಾಡಬೇಕು ರಾಮ ಬರಬೇಕು ಆ ರಾಮನಿಗೆ ರಾವಣ ಅಂದರೆ ಏನು? ಯಾಕಾಗಿ ಬರುವ ಹಾಗೆ ಮಾಡಿದ? ಮೂಲ ಗೂಢಾರ್ಥದ ಸ್ಥಾಯೀ ಭಾವನನ್ನು ವ್ಯಕ್ತ ಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ರಾವಣ ವಧೆ ಕೇವಲ ರಾವಣ ಸಂಹಾರವಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುವ ತಂತ್ರ ಬಹಳ ಅದ್ಭುತವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಶೂರ್ಪನಖ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ರಾಮ ತನ್ನ ಕೃತಿಯ ಮೂಲಕ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ತ್ರಿಶಿರಾದಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ದಾನವರ ಶಿರಗಳನ್ನು ನಿಂತ ನಿಲುವಿನಲ್ಲೇ ಕತ್ತರಿಸಿ ನಂತರ ಬೆವರೋರೆಸುತ್ತಾನೆ. ಅಕಂಪನನ ವರದಿ ರಾವಣನಿಗೆ ಇದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಮನವರಿಗೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ರಾವಣ ತನ್ನ ಹಲವು ತಂತ್ರಗಳಿಗೆ ತನ್ನ ನಿಲುಮೆಯ ಸಹಾಯವನ್ನು ಮೂಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶೂರ್ಪನಖ ಪ್ರಕರಣಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಕಾರ ತೋರುವುದು ಹೇಗೆ ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗುತ್ತದೋ ಅದನ್ನು ರಾಮನಿರುವಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ತೋರುವುದು ಅಸಾಧ್ಯ ಎಂದು ರಾವಣನಿಗೆ ಮನವರಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ರಾಮನನ್ನು ಬರಿಸಬೇಕು.ಅದಕ್ಕೆ ರಾಮನ ಸರ್ವಸ್ವವೇ ಆಗಿರುವ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕರೆತರಬೇಕು. ಅರ್ಥಾತ್ ಸೀತೆಯ ಮೂಲಕ ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣಬೇಕು. ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಸೀತೆ ರಾಮದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಬೇಕು. ಸೀತೆಯ ಅಪಹಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ಈಗ ರಾಮದರ್ಶನ ಸನ್ನಿಹಿತವಾಗಿದೆ. ರಾವಣ ಭಾವುಕನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಪಲ್ಲಂಗದಲ್ಲಿ ಪವಡಿಸಿದರೂ ನಿದ್ದೆ ಬಾರದೆ ಅನ್ನುವುದಕ್ಕಿಂತ ನಿದ್ದೆ ಮಾಡದೆ ಪರಿತಪಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅಂತರಂಗದ ರಾವಣ ಭಾಗ ೧

 ಅಂಬಾವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಬರೆದಾಗ ಹಲವರು ನನ್ನ ಕಿರು ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿ ಸ್ಪಂದಿಸಿದರು. ಬಹಳ ಹಿಂದೆ ನಡೆದ 'ಭೀಷ್ಮ ವಿಜಯ" ತಾಳಮದ್ದಲೆಯ ನಿರೂಪಣೆ ಇದು. ಹಲವಾರು ತಾಳಮದ್ದಲೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಕೇಳಿದಾಗ ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿಗಾಗುವ ಅನುಭವಗಳು ವರ್ಣನಾತೀತ. ತಾಳಮದ್ದಲೆಯ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಅಡಗಿರುವ ವೈಚಾರಿಕ ಸಂವಾದಗಳು, ನಿಂತ ನಿಲುಮೆಯಲ್ಲೇ ಕೇವಲ ವಾಕ್ ಸಾಮಾರ್ಥ್ಯದಿಂದ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟುವ ಪರಿ, ಆ ಸಂಭಾಷಣೆಯನ್ನು ಬೆಳೆಸಿ ಪೌರಾಣಿಕ ಲೋಕವನ್ನು ಕಣ್ಣೆದುರಿಗೆ ತರುವ ರೀತಿ ಬಹುಶಃ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಕಲಾಪ್ರಾಕಾರದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಅದ್ಭುತ ಪ್ರಪಂಚ ಎಷ್ಟು ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಇದೆಯೋ ಅಷ್ಟೇ ಅಪರಿಚಿತವೂ ಆಗಿರುವುದು ವಿಪರ್ಯಾಸವೇ ಅಂತ ಹೇಳಹುದು. ಬರಹ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿಯಾದ ಹಲವು ಪೌರಾಣಿಕ ಕಾವ್ಯಗಳು ಕಥನಗಳು ಸಾಹಿತ್ಯಲೋಕವನ್ನು ಆಳುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅವುಗಳಿಗೆ ಸರಿಮಿಗಿಲಾಗಿ ಯಕ್ಷಗಾನ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಯ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆ ಪ್ರಪಂಚ ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗಿದೆ. ವಿಚಿತ್ರವೆಂದರೆ ಕಲ್ಪನೆಗೆ ಸಿಗದಷ್ಟು ವಿಭಿನ್ನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪೌರಾಣಿಕ ಲೋಕ ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗುತ್ತಿದ್ದರೆ ಬರಹ ರೂಪದ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕಷ್ಟು ಮನ್ನಣೆ ಈ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ದಕ್ಕಲಿಲ್ಲ. ಇದು ಒಂದು ವಿಪರ್ಯಾಸ ಅಂತಲೇ ಹೇಳಬೇಕು. ಒಬ್ಬ ಯಕ್ಷಗಾನ ಅರ್ಥಧಾರಿ ತನ್ನ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಿಭ್ಹಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾವ್ಯಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಕಟ್ಟಿ ಆ ಕಾವ್ಯಾನ್ನವನ್ನು ಉಣಬಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರೆ ಬರಹರೂಪದಲ್ಲಿ ಅದು ಇಲ್ಲದೇ ಇರುವ ಒಂದು ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಆ ಪ್ರತಿಭೆ ಅಪರಿಚಿತವಾಗಿಯೇ ಉಳಿದಿದೆ. ಇಂದಿನ ತಾಂತ್ರಿಕತೆಯಲ್ಲಿ ದೃಶ್ಯವಾಗಿಯೋ ಶ್ರಾವ್ಯವಾಗಿಯೋ ಲಭ್ಯವಾದರೂ ಅದು ಆಸಕ್ತರನ್ನು ಕೂಡ ತಲುಪುವಲ್ಲಿ ವಿಫಲವಾಗಿದೆ ಅಂತಲೇ ಹೇಳಬಹುದು. ಅದರ ಲಭ್ಯತೆಯೂ ಸಿಮೀತ ವೃತ್ತದೊಳಗೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಬಾಹ್ಯ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಎಲೆಮರೆಯಾಗಿಯೇ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.

ಹಲವು ಸಲ ಯಕ್ಷಗಾನ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಯನ್ನು ಕಂಡರೂ ಕೇಳಿದರೂ ನಮ್ಮ ತಿಳುವಳಿಕೆಗೆ ಮೀರಿದ ನಮಗೆ ಅರ್ಥವಾಗದ ವಿಚಾರಗಳು ಹಾಗೇ ಉಳಿದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅರ್ಥವಾಗದೇ ಅದು ಅಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯಾಗಲೀ ಅದರಲ್ಲಿನ ಹಾಡುಗಾರಿಕೆಯಾಗಲೀ ವ್ಯಕ್ತಿಯಿಂದ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಅದನ್ನು ಕಾಣುವ ಗ್ರಹಿಸುವ ಪರಿ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಪೂರ್ಣ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಯ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ ಅವುಗಳ ವಿಶಿಷ್ಟತೆಯನ್ನು ತಮ್ಮ ಚಿಂತನೆಗೆ ಅನುಸಾರ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ತೆರೆದಿಟ್ಟರೆ ಒಂದು ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಯ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಬರಹ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಂಡ ಹಾಗೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅದರಂತೆ ಕೆಲವು ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಯನ್ನು ಬರಹ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮಂಡಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾತ್ರ ಇಲ್ಲಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ತಪ್ಪು ಅಭಾಸಗಳು ಬಹಳಷ್ಟು ಇದ್ದರೂ ಇರಬಹುದು, ಹಾಗಿದ್ದರೂ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವಾಗಿ ಇದರೊಳಗಿನ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕ ಕಾಳಜಿ ಎಂದರೆ ಯಕ್ಷಗಾನ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಕಿಂಚಿತ್ ದರ್ಶನ ಮಾಡುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾತ್ರ. ಚಿಂತನೆಗೆ ಒತ್ತು ಕೊಟ್ಟು ಸಲಹೆ ಸೂಚನೆಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾದಷ್ಟು ಕಿವಿ ಮತ್ತು ಹೃದಯವನ್ನು ತೆರೆದಿಡುವ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ ಒಂದು ತಾಳಮದ್ದಲೆಯ ಅರ್ಥ ಗಾರಿಕೆ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಸಾಧ್ಯವಾದಷ್ಟು ಪರ್ಯಟನೆ ಮಾಡೋಣ. ಇದರಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ದೂರ ಪಯಣಿಸುತ್ತೇವೊ ಅದನ್ನು ಕಾಲವೇ ಹೇಳಬೇಕು ಇಲ್ಲಿ ಅಭಿಮಾನ ತುಂಬಿದ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕ ನಿಸ್ವಾರ್ಥ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾತ್ರ ನಮ್ಮದು . ಗಮನವಿಟ್ಟು ಸಹನೆಯಿಂದ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಓದುವಿರೆಂಬ ಬಯಕೆಯ ಸ್ವಾರ್ಥ ಮಾತ್ರ ಇಲ್ಲಿದೆ.

ಅಂತರಂಗದ ರಾವಣ

ಬಹಳ ಹಿಂದೆ ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಊರೊಂದರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ತಾಳಮದ್ದಲೆ ಇದು. ಪ್ರಸಂಗ "ರಾವಣ ವಧೆ" ಇದು ಇನ್ನೊಂದು ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ರಾವಣ ಅಂತರಂಗ ತಿಳಿದು ಹೇಳುವ ಬಗೆ "ರಾವಣ ಮೋಕ್ಷ" ಹೌದಲ್ಲ, ನಮಗೆ ತೊಂದರೆ ಕೊಡುವ ಪ್ರಾಣಿಯನ್ನು ನಾವು ಕೊಂದರೂ ಅದನ್ನು ಹಾಗೆ ಬಿಡುವ ಹಾಗೆ ಇಲ್ಲ.

ಹಿಂದಿನ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಗಳೆಂದರ ಅದರ ಬಗ್ಗೆ ಒಂದೆರಡು ಮಾತಾದರೂ ಹೇಳುವವರಿಗೆ ಹೇಳುವುದು ರೋಮಾಂಚನವಾದರೆ ಕೇಳುಗರಿಗೆ ಕೇಳುವ ತವಕ. ಬಡಗುತಿಟ್ಟು ಹಿಮ್ಮೇಳದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ನೆಬ್ಬೂರು ಕಡತೋಕರಂತ ಹಿರಿಯ ಭಾಗವತರು ಇದ್ದರೆ ಮುಮ್ಮೇಳದ ಅರ್ಥ ಧಾರಿಗಳಾಗಿ..ಶೇಣಿ ಮೂಡಂಬೈಲು ಮುಂತಾದವರು ಮುಮ್ಮೇಳದ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯ ಆಯಾಮವನ್ನು ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟರು. ಶೇಣಿಯವರ ರಾವಣ ಎಂದರೆ ಅದು ಮಾತಿನಲ್ಲೆ ರಾವಣನ ಅಪರಾವತಾರವನ್ನು ತೋರಿಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಯಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಪಾತ್ರಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮ ಛಾಪನ್ನು ಒತ್ತಿದರೂ ಶೇಣಿಯವರ ರಾವಣ ಎಂದರೆ ಅದು ಏಕಮೇವಾದ್ವೀತೀಯ ಪಾತ್ರ. ಉಡುಪಿ ಮಠಾಧೀಶರು ಶೇಣಿಯವರಿಗೆ ಹೇಳಿದ್ದರಂತೆ 'ನೀವು ರಾವಣನ ಪಾತ್ರ ಮಾಡಬಾರದು" ಈ ಮಾತು ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ರಾವಣನ ಪಾತ್ರ ಹೇಗೆ ರಂಗದ ಮೇಲೆ ವಿಜ್ರಂಭಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಣೆ. ಸ್ವಾಮಿಗಳ ಮಾತಿಗೆ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣವೆಂದರೆ ಶೇಣಿಯವರ ರಾವಣ ರಂಗದಲ್ಲಿದ್ದರೆ ರಾಮನ ಪಾತ್ರ ಸೋತುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಇದು ಒಟ್ಟು ಕಲ್ಪನೆಗೆ ವಿರೋಧಾಬಾಸವನ್ನು ನೀಡುವುದರಿಂದ ಖಳ ಪಾತ್ರದ ವೈಭವೀಕರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರೆ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಈ ಖಳ ಪಾತ್ರದ ವೈಭವೀಕರಣ ಬಹಳ ಕೀಳಭಿರುಚಿಯಿಂದ ಕೂಡಿರುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಪಾತ್ರದ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆ ಕುಣಿತಗಳಿಗೆ ಸಿಗುವ ಮಹತ್ವಕ್ಕಿಂತ ತಡ್ಪೆ ಕಿರೀಟದ ರಾವಣ ಹೇಗೆ ಕುಣಿದ ಎಂಬುದೇ ಆಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಅದನ್ನೇ ಹವ್ಯಾಸಿಗಳು ಅನುಕರಿಸುವುದು ಒಂದು ಖಯಾಲಿಯಾಗಿಬಿಟ್ಟಿದೆ. ದೇವಿ ಮಹತ್ಮೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಿಷಾಸುರನ ಪ್ರವೇಶಕ್ಕೂ ಕುಣಿತಕ್ಕೂ ಸಿಗುವ ಮಹತ್ವ ದೇವಿಯ ಉದ್ಭವಕ್ಕೆ ಸಿಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ ಇದು ಸದಭಿರುಚಿಯ ದುರಂತ ಎನ್ನಬೇಕಷ್ಟೆ. ಹೀಗಾದರೂ ಶೇಣಿಯವರು ಕೊನೇಯ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಪಾತ್ರವನ್ನು ತಮ್ಮ ರಾವಣನ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯಿಂದ ಉತ್ತುಂಗಕ್ಕೆ ಏರಿಸಿಬಿಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಶೇಣಿಯವರ ರಾವಣ ಎಂದರೆ ಅದು ಮಾತಿನಲ್ಲೇ ರಾವಣನ ಪರಕಾಯ ಪ್ರವೇಶದ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ. ಯಕ್ಷರಸಿಕರು ಬಹಳಷ್ಟು ನೆನಪಿಸುವ ಈ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಯ ವಿಶೇಷ ಮತ್ತು ನನ್ನೆಣಿಕೆಯ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಇದನ್ನು ಲಿಪಿ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮಂಡಿಸುವ ಯತ್ನ ನನ್ನದು. ಇದರ ತಪ್ಪು ಒಪ್ಪುಗಳು ಆಭಾಸಗಳು ಏನಿದ್ದರೂ ಒಟ್ಟು ಒಂದು ಸದಭಿರುಚಿಯ ಆಸ್ವಾದನೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಲಿ ಎಂಬ ಆಶಯದಿಂದ ಅದೇ ರೀತಿ ಇದು ಗ್ರಾಹ್ಯವಾಗಲಿ ಎಂಬ ಮನದಾಳದ ಬಯಕೆ ಮಾತ್ರ ಇಲ್ಲಿದೆ.

ರಾವಣ ವಧೆ...ಇದು ಹಲವು ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಹಲವು ರೂಪದಲ್ಲಿ ರಂಗದ ಮೇಲೆ ಬಯಲಾಟವಾಗಿ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಯಾಗಿ ಆಡಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ರಾವಣ ಮಂಡೋಡರಿಯ ಸಂಭಾಷಣೆ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿದ್ದರೆ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ಮಾತಲಿ ಸಂವಾದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮ ರಾವಣರ ಸಂವಾದ ಇವುಗಳು ಈ ಪ್ರಸಂಗದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳು. ಈ ಪ್ರಸಂಗ ಬರೆದವರು ಪ್ರಸಂಗ ಕರ್ತ ಕಾಸರಗೋಡು ಸುಬ್ರಾಯ. ಮಗನಾದ ಮೇಘನಾದನ ಮರಣದಿಂದ ಮಾನಸಿಕವಾಗಿ ಬಹಳಷ್ಟು ಖತಿಗೊಂಡ ರಾವಣ ವಿಲಪಿಸುವಲ್ಲಿಂದ ಪ್ರಸಂಗ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

" ಓಲಗದೊಳಿರುತಿರಲು ರಾವಣನಾಳುಗಳು...." ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅರಂಭ ಮಾಡುವುದನ್ನು ಕಂಡಿದ್ದೇನೆ. ಅದರಂತೆ ಇಲ್ಲೂ ರಾವಣನ ಓಲಗ ಚಾವಡಿಗೆ ರಾವಣನ ಆಳುಗಳು ಬಂದು ನಡುಗುತ್ತ ಯುದ್ದದ ವೃತ್ತಾಂತಗಳನ್ನು ಯಥಾರೀತಿ ಹೇಳತೊಡಗುತ್ತಾರೆ. ರಾಮನ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ರಾವಣನ ಮೂಲಬಲ ಕ್ಷಯಿಸುತ್ತಿದ್ದುದ್ದನ್ನು ಕಣ್ಣಾರೆ ಕಂಡು ಗಾಬರಿಯಾಗಿ ರಾವಣನೊಡನೆ ಅಲ್ಲಿನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ.. 'ಗೂಢ ಬ್ರಹ್ಮನೊಳು ಹಗೆ ಮಾಡಿ ಕೆಡದಿರು" ಎಂದು ಉಪದೇಶ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನ ಯುದ್ದವನ್ನು ಕಂಡಾಗ ಆ ಮಹಾದೇವನೇ ನಿಂತು ಯುದ್ದಮಾಡುತ್ತಾ ಈ ಲಂಕೆಯನ್ನೇ ಸರ್ವನಾಶ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಎಂದು ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಹತ್ತು ಶಿರವನ್ನು ರಾಮನ ಪದತಲಕ್ಕೆ ಬಾಗಿಸಿ ಅನುಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರವಾಗಿ ಈ ಲಂಕಾ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಉಳಿಸಬೇಕು. ರಾವಣೋ ಲೋಕ ರಾವಣಃ ಎಂದು ಕರೆಸಿಕೊಂಡ ರಾವಣನ ಅವನತಿಯನ್ನು ಯಃಕಶ್ಚಿತ್ ಒಬ್ಬ ದೂತ ಗುರುತಿಸಿದ್ದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಅದನ್ನು ರಾವಣನ ಮುಂದೆ ನಿಂತು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ ಎಂದರೆ ವಿಪರ್ಯಾಸ.

ರಾಮ ವಾಸ್ತವದಲಿ ಹೆಂಡತಿಗೆ ಗಂಡನಾಗಿ ತಾಯಿಗೆ ಮಗನಾಗಿ ಮಾನವನಂತೆ ವರ್ತಿಸುವುದಿದ್ದರೂ ಅವನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೋ ತಿಳಿಯದ ಶಕ್ತಿಯಿದೆ ಒಂದು ನಿಗೂಢತ್ವವಿದೆ. 'ರಾಮ' ಎಂದರೆ ಏನು ಎಂದು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿಯದಾಗ ಯಾವುದು ತಿಳಿಯದಂತೆ ನಿಗೂಢವಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ಅರೋಪಿಸಿ ಗೂಢಬ್ರಹ್ಮ ಎಂದು ಹೇಳುವುದುಂಟು. ಯಾವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ತುಲನೆ ಮಾಡಿ ಕಲ್ಪಿಸಲು ಅಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೋ ಅದನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನೆಂದು ಹೇಳುವುದನ್ನು ಕೇಳಿ ಅದನ್ನೇ ದೂತ ಹೇಳುವ ಮಾತು "ಗೂಢ ಬ್ರಹ್ಮನೊಳು ಹಗೆ ಮಾಡಿ ಕೆಡದಿರು ,,,,,ರಾಮನಿಗೆ ಶರಣಾಗು" .

ರಾವಣ ಹತಾಶನಾಗುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನದೆಲ್ಲವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ದುಗುಡ ಒಂದೆಡೆಯಾದರೆ ಕುಸಿಯುತ್ತಿರುವ ಘನತೆ ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ. ಶೇಣಿಯವರು ರಾವಣನ ಅಂತರಂಗವಾಗಿ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಯಃಕಶ್ಚಿತ್ ಒಬ್ಬ ದೂತ ಲಂಕೆಯನಾಯಕ ಏನು ಮಾಡಬೇಕು ಎಂದು ಸಲಹೆ ಒಬ್ಬ ದೂತ ಕೊಡುವ ಕಾಲಬಂತೆ. ಬಂದರೆ ಅದು ರಾವಣನ ಅರಸೊತ್ತಿಗೆಯಾದೀತೆ. 'ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವವಾದೀತಲ್ಲ?" ರಾವಣನದ್ದು ಸರ್ವಾಧಿಕಾರ ಎಂದು ಪರೋಕ್ಷದ ಧ್ವನಿ ಇದು.

"ಇಂತೆಂದಚರರ ಬೀಳ್ಗೊಟ್ಟು....." ದುಮ್ಮಾನದ ವಿಷಾದದಿಂದ ಹತಾಶನಾದ ರಾವಣ ಅಂತರಂಗದಲ್ಲಿ ಬಳಲಿ ಸ್ವಗತವಾಗಿ ಶೋಕಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂತರಂಗದ ದಳ್ಳುರಿ ಶಮನಕ್ಕೆ ದಾರಿ ಅಂತಃ ಪುರದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುತ್ತ ಬಂದು ಅಂತರಂಗದಲ್ಲೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. " ಮನಸ್ಸು ದೇಹ ವಿಶ್ರಾಂತಿಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತದೆ ಆದರೆ ಬುದ್ಧಿ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ತರುತ್ತದೆ. ರಾವಣ ಇದನ್ನೆಲ್ಲ ನೀನು ಯಾಕೆ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿ? ವಿವೇಕ ವಂಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಸತ್ಯವನ್ನೇ ಗ್ರಹಿಸುತ್ತದೆ ಆದರೆ ಮನಸ್ಸು ಅದನ್ನು ಜೀರ್ಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ." ಎಷ್ಟು ಸರಳವಾದ ತತ್ವ. ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ತೋಚಿದ್ದು ಮನಸ್ಸು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಶ್ರೀಮಂತ ಬಡವನಾಗ್ತಾನೆ, ವಿದ್ವಾಂಸ ಮೂರ್ಖನಾಗಿ ಬುದ್ಧಿ ಭ್ರಮಣೆ ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ, ಹುಟ್ಟಿದವನು ಸಾಯ್ತಾನೆ...ಆದರೆ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಬುದ್ದಿಯ ನಿರ್ದೇಶನ ಪರ್ಯಾಪ್ತವಾಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಶೇಣಿಯವರು

ಸರಳವಾಗಿ ಗೂಢಾರ್ಥವನ್ನು ಬಿಂಬಿಸುವ ಬಗೆ ಹೀಗೆ "ಸಾವು ಎದುರಿದ್ದರೂ ಸಾವಿನ ಘಳಿಗೆಯವರೆಗೂ ಬದುಕಿನ ಬಗ್ಗೆ ಚಿಂತಿಸುತ್ತೇವೆ. "

ಎಷ್ಟೊ ಸಲ ಈ ಬುದ್ಧಿಯ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಇನ್ನೊಬ್ಬರಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದು ಹೆಚ್ಚು. ಕೆಲವರು ನಮ್ಮ ಸಂವೇಧನೆ ಅರಿಯದೇ " ಯಾಕೆ ಅಳ್ತಿಯ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಇದು ಇದ್ದದ್ದೆ." ಹುಟ್ಟು ಸಾವು ನೋವು ನಲಿವು ಇದಕ್ಕೆ ಸ್ಪಂದಿಸದೇ ಹೇಳುವ ಮಾತು. ಆದರೆ ಸಂವೇದನೆ ಅರಿತವರು ನಮ್ಮ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ದುಃಖಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಬ್ಬರೂ ಸಹೋದರರ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ರಾವಣ ವಿಮರ್ಶಿಸುವ ಬಗೆ ಇದು. ಒಬ್ಬನ ನಂತರ ಹುಟ್ಟಿದ ವಿಭೀಷಣ ಸಂವೇದನೆ ಇಲ್ಲದೇ ಉಪದೇಶ ಮಾಡ್ತಾನೆ. ಅವನು ಬುದ್ಧಿವಂತ! ಅವನ ಉಪದೇಶ ಬುದ್ಧಿ ಹೌದು ಅಂತ ಅಗೀಕರಿಸಿದರೂ ಮನಸ್ಸು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳದೇ ರೋಧಿಸುತ್ತದೆ. ಅದರೆ ಕುಂಭಕರ್ಣ ಬುದ್ಧಿಗೆ ಹೊಳೆದದ್ದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ ಜತೆಗೆ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಂಡು ಒಂದಾಗ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸಿದರೆ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ವಿಛ್ಚೇದಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯ ತಿರಸ್ಕಾರವಲ್ಲ.. ಬುದ್ಧಿಗೂ ಮನಸ್ಸಿಗೂ ಹತ್ತಿರವಾದದ್ದು ಯಾವುದು ಅದು. ಅದುದರಿಂದಲೇ ಸಮಾನ ವ್ಯಸನ ಶೀಲರು ಒಂದಾಗುವುದೇ ಇದಕ್ಕೆ.

ರಾವಣ ಭಾವುಕನಾಗಿ ಕುಂಭಶ್ರವಣನನ್ನು ಸ್ಪರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೋದ ಕುಂಭ ಶ್ರವಣನಲ್ಲಿ ವಿಭಿಷಣ ಎದುರಾದಾಗ ಸಹಜವಾಗಿ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ.." ಅಣ್ಣ ನಿನಗೂ ಗೊತ್ತು ನಮ್ಮಣ್ಣ ಅನ್ಯಾಯಗಾರ. ಅದು ಗೊತ್ತಿದ್ದು ನೀನು ಉಪದೇಶಿಸಿದ್ದಿಯಾ...ಆದರೂ ಇಂದು ಅವನ ಪರವಾಗಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದಿಯಾ. ನಿನ್ನ ನಿಲುಮೆ ಏನು. ಅದಕ್ಕೆ ಒಂದು ಭದ್ರತೆ ಇಲ್ಲ. ದ್ವಂದ್ವ. ಹಾಗೂ ಹೇಳುತ್ತಿ ಹೀಗು ಹೇಳುತ್ತಿ. ಆದರೆ ನನ್ನನ್ನು ನೋಡು ಹೇಳಿದ್ದನ್ನೇ ಮಾಡಿ ತೋರಿಸಿದ್ದೇನೆ"

ಸಹೋದರ ವಿಭೀಷಣನ ಉಪದೇಶವನ್ನೆ ಹೀಯಾಳಿಸುತ್ತಾನೆ ಕುಂಭಕರ್ಣ ಅದು ಹೇಗೆ? " ವಿಭೀಷಣ ನಿನಗೆ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಚರ್ಮ ಇದೇಯೇನೋ? ನಮಗೆ ಬುದ್ದಿಮಾತ್ರ ಇರುವುದೇ? ( ಬದುಕುವುದಕ್ಕೆ ಬುದ್ಧಿ ಮಾತ್ರ ಸಾಕೇ? ಮನಸ್ಸು ಬೇಡವೇ?) ಸಂವೇದನೆ ಇಲ್ಲವೇ? ಸುಖ ದುಃಖಗಳ ಅರಿವೇ ಇಲ್ಲವೋ? ನೀನು ವ್ಯವಹಾರಿಯೇ ಅಲ್ಲ. ( ಅದರ ಅರ್ಥ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ಅರಿತವನಲ್ಲ ಎಂದು) ಆದಕಾರಣ ನಾನು ಬುದ್ಧಿಗೆ ತೋಚಿದ್ದನ್ನು ಅಣ್ಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ. ಅಣ್ಣ ಮೂರ್ಖನೇನು ಅಲ್ಲ. ಅಣ್ಣ ಅದನ್ನು ಆಕ್ಷೇಪಿಸಲೂ ಇಲ್ಲ. ಅವನು ಕೇಳಿದ್ದು ಒಂದೇ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿಯೋ ಇಲ್ಲವೋ ಎಂದು. ಹಾಗಾಗಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ ಯಾಕೆ?

ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನ ವಿಕಲ್ಪಗಳು ಗೊತ್ತಾಗುವುದು ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ. " ಮೊದಲು ಅಣ್ಣ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ದಿಗ್ವಿಜಯಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದಾನೆ ಅಲ್ಲೆಲ್ಲ ನಾವು ಅವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದರೂ ನಮ್ಮಣ್ಣ ಒಬ್ಬನೇ ಹೋದವನಲ್ಲ. ನಮ್ಮನ್ನೂ ಜತೆಗೆ ಕರೆದು ಕೊಂಡು ಹೋದವನು. ಇನ್ನೆಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗ್ತಾನೋ ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೊರಟಿದ್ದಾನೋ ಈಗ ಒಂದು ದಾರಿ ಹಿಡಿದ್ದಾನೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಅವನು ಒಬ್ಬನೇ ಹೋಗಬೇಕೆ? ಯಾಕೆ ಅವನ್ನು ಒಬ್ಬನನ್ನು ಬಿಡಬೇಕು. ಅಲ್ಲಿಗೇ ನಾವೂ ಯಾಕೆ ಹೋಗಬಾರದು? "

ಇದರ ಗೂಢಾರ್ಥವನ್ನು ಹಲವು ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ರಾವಣ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೋಕ್ಷದ ಹಾದಿ ಹಿಡಿದಾಗ ಅಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಒಬ್ಬನೇ ಬಿಡುವುದು ಸರಿಯೇ? ಎಂತಹ ಮಾತು? ಶೇಣಿಯವರು ರಾವಣ ಅಂತರಂಗದರ್ಶನ ಎಷ್ಟು ಸುಂದರವಾಗಿ ಮಾರ್ಮಿಕವಾಗಿ ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ.

(ಮುಂದುವರಿಯುವುದು)

ಅಂತ್ಯವಾದ ಅಂಬಾ ವೃತ್ತಾಂತ

ಅಂಬಾ ವೃತ್ತಾಂತ ೪

ದೊಡ್ದದು ಎಂಬ ಒಂದು ಮಾನವನ್ನು ಯಾವುದೇ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅರೋಪಿಸುವಾಗ ಚಿಕ್ಕದು ಎಂಬುದರ ಅಸ್ತಿತ್ವ ಅಲ್ಲಿರಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಚಿಕ್ಕದು ಎಂದು ಇದ್ದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡದು ಎಂದಿರಲೇಬೇಕಲ್ಲ. ಅಥವಾ ದೊಡ್ಡದು ಇದ್ದರೆ ಮಾತ್ರವೇ `ಚಿಕ್ಕದು' ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅರ್ಥವನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ದೊಡ್ಡದು ಎಂಬುದು ಇದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಸಣ್ಣದರ ಎದುರು ನಿಲ್ಲಿಸಿ ತೂಗಿ ನೋಡಿದಾಗ ದೊಡ್ಡದು ಎಂದಾಗುತ್ತದೆ. ಭೀಷ್ಮ ಪರಶುರಾಮರ ತಾರ್ಕಿಕ ಸಮರದ ಫಲವೇ "ಭೀಷ್ಮ ವಿಜಯ". ಭೀಷ್ಮ ಕನ್ಯಾಪಹಾರ ಮಾಡಿದ. ಬಳಿಕ ತಮ್ಮನಿಗೆ ಬಲವಂತವಾಗಿ ವಿವಾಹ ಮಾಡಿಸಿದ ಒಪ್ಪದಿದ್ದ ಅಂಬೆ ಶೋಷಿತಳಾದಳು. ಹೀಗೆ ಲೋಕಾಪವಾದ ಮೇಲ್ನೋಟಕ್ಕೆ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. ಅಗಸನ ಸಣ್ಣ ಮಾತಿಗೆ ಜಾನಕಿಯನ್ನು ದೂರ ಮಾಡಿದ ರಾಮ ರಾಮನವ್ಯಕ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಸಣ್ಣ ಮಾತಾದರೂ , ಅಲ್ಲಿ ಕಳಂಕ ಸಣ್ಣದಾದರೂ ಅದರ ಪರಿಣಾಮ ದೊಡ್ಡದಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಶ್ವೇತ ಪರದೆಯ ಮೇಲೆ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಕಲೆಯಾದರೂ ಅದೇ ಎದ್ದು ಕಾಣುವ ಹಾಗೆ ಭೀಷ್ಮನ ಬದುಕಿನ ಶ್ವೇತ ವಸನದ ಕಲೆ ತೊಳೆಯಲ್ಪಡಬೇಕು ಇದು ಗುರು ಸಂಕಲ್ಪ. ಹಾಗಾಗೀ ಸಂಘರ್ಷಕ್ಕೇ ಒತ್ತು ಕೊಟ್ಟು ಅದಕ್ಕೆ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನೆ ಅಯ್ಕೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡರು ಗುರು ಜಮದಗ್ನಿ ಸಂಜಾತ ಪರಶುರಾಮರು. ಭೀಷ್ಮ ಯುದ್ದವನ್ನೇ ಬಯಸಿಯಾನು ಎಂದು ಗುರುಗಳು ಮೊದಲೇ ಊಹಿಸಿಯಾಗಿತ್ತು. ಯಾಕೆಂದರೆ ಪ್ರಿಯ ಶಿಷ್ಯನ ಮನಸ್ಸು ಪರಶುರಾಮರಂತಹ ಗುರುಗಳು ಅರಿಯದೇ ಹೋದಾರೆ? ಹಾಗಾಗಿ ಸಂಘರ್ಷ ಅನಿವಾರ್ಯ ಎಂದು ಅವರು ಕಂಡುಕೊಂಡಾಗಿತ್ತು. ತಾಮ್ರದ ಪಾತ್ರೆಯನ್ನು ತೊಳೆಯಲು ಬೂದಿಯನ್ನೇ ಬಳಸಿದಂತೆ ಬೂದಿ ಬಳಿದು ಕಪ್ಪಾದ ಪಾತ್ರೆ ತೊಳೆದ ನಂತರ ಮತ್ತಷ್ಟು ಪ್ರಭೆಯನ್ನು ಗಳಿಸಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ವೈಚಾರಿಕ ಭಸ್ಮದಿಂದ ಭೀಷ್ಮನ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಪರಿಶುದ್ದಗೊಳಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಗುರುಗಳು ಮುಂದಾದರು.

ಹಸ್ತಿನಾವತಿಯ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿ ಭೀಷ್ಮ ಬರೆದ ಪತ್ರಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಕಾಶೀರಾಜ ನೀಡಲಿಲ್ಲ. ಹಸ್ತಿನಾವತಿಯ ಯುವರಾಜನ ಬಗ್ಗೆ ಇದು ಅಸಮ್ಮತಿಯಾದರೂ ಭೀಷ್ಮ ಸಹಿಸುತ್ತಿದ್ದನೇನೋ. ಆದರೆ ಕರಿಪುರರದ ಭೀಷ್ಮ ರರಿಯದಹಾಗೆ ಎಂದು ಕಾಶೀರಾಜ ಬಗೆದನೋ ಅದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ದವಾಗಿ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಬೇಕಾದದ್ದು ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿ ಭೀಷ್ಮನಿಗೆ ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ನಾನು ಕನ್ಯಾರ್ಥಿಯಾಗದೇ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿ ಹೋದೆ. ಇದು ಗುರುಗಳಲ್ಲಿ ಭೀಷ್ಮನ ನಿವೇದನೆ.

ಗುರುಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ "ಭೀಷ್ಮರರಿಯದ ಹಾಗೆ... ಎಂದು ತೋರುವುದಕ್ಕೆ ಮೊದಲಾಗಿ ಪತ್ರ ಬರೆದು ಕನ್ಯೆಯರನ್ನು ಕೇಳಿದ ಹಸ್ತಿನಾವತಿಯವರೇ ಇದಕ್ಕೆ ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಕಾರಣರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಸ್ವಯಂವರಕ್ಕೆ ಭೀಷ್ಮ ಅಡ್ಡಬರುತ್ತಾನೆ. ಎಂದುಕೊಂಡು ಭೀಷ್ಮ ರರಿಯದ ಹಾಗೆ ಎಂದು ಸಾಮಂತರಸರಿಗೆ ಅಹ್ವಾನವನ್ನು ನೀಡಿದ."

ಭೀಷ್ಮರರಿಯದ ಹಾಗೆ ಎಂಬ ಒಕ್ಕಣಿಕೆಯಿಂದ ಕಾಶೀರಾಜ ಯಾವುದೋ ಹಿನ್ನೆಲೆಯನ್ನು ಅಡಗಿಸಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಬಹಿರಂಗವಾಗಿ ಹೇಳಿದಂತೆ ಅಲ್ಲವೇ? ಅದರ ಅರ್ಥ ಹಸ್ತಿನಾವತಿಯವರು ಕೇಳಿ ಕನ್ಯಯರರನ್ನು ನೀಡದೇ ಹಸ್ತಿನಾವತಿಯರಲ್ಲಿ ದೌರ್ಬಲ್ಯವಿದೆ ಎಂದು ಜಾಹೀರು ಮಾಡಿದಂತೆ. ಕಾಶೀ ಕನ್ಯೆಯರನ್ನು ಪರಿಗ್ರಹಿಸುವಲ್ಲಿ ಹಸ್ತಿನೆಯ ರಾಜ ಸಮರ್ಥನಲ್ಲ. ಆ ಸಾಮಾರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುವಂತೆ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಇದು ಧೂರ್ತ ಗೂಢಾಲೋಚನೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಭೀಷ್ಮ ರಂಗ ಪ್ರವೇಶ ಮಾಡುವುದು ಅನಿವಾರ್ಯವಾಯಿತು. ಹಸ್ತಿನಾವತಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಮಾರ್ಥ್ಯ ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನಿಕ್ಷೇಪವಾಗಿದೆ ಎಂದು ತೋರಿಸಿ ಕೊಡಬೇಕಿತ್ತು. ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಮಾನ್ಯಮಾಡದ ಸ್ವಯವಂರವನ್ನು ಭೀಷ್ಮ ಭೇದಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಬಂದ. ಭೀಷ್ಮನ ಯೋಚನೆ ಒಂದೇ ನೋಟಕ್ಕೆ ಅರ್ಥವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಬಗೆದಷ್ಟು ಬಗೆದಷ್ಟು ಇದಕ್ಕೆ ಹಲವಾರು ವಿಚಾರಗಳು ಪುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತವೆ.

ಹಾಗಾದರೆ ಸ್ವಯಂವರಕ್ಕೆ ಹೋಗದಂತೆ ಮೊದಲೇ ಸಾಮಂತರನ್ನು ತಡೆಯಬಹುದಾಗಿತ್ತಲ್ಲ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಬರುತ್ತದೆ. ತನಗೆ ಸುದ್ದಿ ಬಂದಾಗ ಅರಸರೆಲ್ಲ ಹೋಗಿಯಾಗಿತ್ತು. ಹಾಗಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶ ಮಾಡಿದಾಗಲೇ ಯುದ್ದ ನಿಂತಾಗಿತ್ತು. ನಿಂತಿದ್ದ ಕನ್ಯೆಯರಿಗೆ 'ಏರಿರೆನ್ನಯ ರಥವನು' ಎಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದ. ಗುರುಗಳು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆಗ ಯಾರು ತಡೆಯಲಿಲ್ಲವೇ ? ಯಾರೂ ಪ್ರತಿಭಟಿಸಲಿಲ್ಲವೇ? ಯಾರೂ ಯುದ್ದಕ್ಕೆ ಬರಲಿಲ್ಲವೆ?

ಇಲ್ಲ ಯಾರೂ ಏಳಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಸಾಲ್ವನೊಬ್ಬ ಪ್ರತಿಭಟಿಸಿದ. ಆದರೆ ಆತ ಅಲ್ಲಿ ಆಮಂತ್ರಣ ಇದ್ದು ಹೋದವನೇ ಅಲ್ಲ. ಸಾಲ್ವನ ಪ್ರತಿಭಟನೆ ಗಣಿಸಬೇಕಾದದ್ದೇ ಅಲ್ಲ. ಯಾಕೆಂದರೆ ಗಿಂಡಿಯಲ್ಲಿ ನೀರಿಟ್ಟು ಮನೆಯ ಯಜಮಾನ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ವಿನಂತಿಸುತ್ತಾನೆ ಭೋಜನಕ್ಕೆ ಏಳಿ, ಎಂದಾಗ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಗುವ ಭಿಕ್ಷುಕ ಕೂಡ ಬಂದಿದ್ದರೆ ಎದ್ದು ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗೆಂದು ಅವನನ್ನು ಯಜಮಾನ ಸ್ವಾಗತಿಸಿದ ಎಂದರ್ಥವಲ್ಲ. ಹಾಗಾಗಿ ಸಾಲ್ವನ ಪ್ರತಿಭಟನೆ ಲೆಕ್ಕಕ್ಕಿಲ್ಲದೇ ಹೋಯಿತು.

ಪಾತ್ರ ಪೋಷಣೆಗೆ ಏಕಾಂಗಿಯಾದ ನಿರ್ವಹಣೆಗಿಂತ ಪ್ರತಿ ಪಾತ್ರಧಾರಿಯೂ ಸಮರ್ಥವಾಗಿ ಸ್ಪಂದಿಸಿ ಪ್ರತಿದ್ವಂದ್ವಿಯಾದಾಗ ಮಾತ್ರ ಯಾವುದೇ ಪಾತ್ರ ವಿಜ್ರಂಭಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸೋಲು ಗೆಲುವಿನ ಸ್ಪರ್ಧೆಗಿಂತ ವೈಚಾರಿಕ ಮಥನ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕು.ಇಲ್ಲಿ ಮೂಡಂಬೈಲು ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳ ಪರಶುರಾಮ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಅನ್ವರ್ಥ ಗುರುವಿನಂತೆ ವಿಜ್ರಂಭಿಸುತ್ತದೆ ಮುಂದೆ ಪರಶುರಾಮರು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ ಭೀಷ್ಮನಾಗಲೀ ಸಾಲ್ವನಾಗಲೀ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದ ಉದ್ದೇಶವೊಂದೇ. ಕನ್ಯಾಪಹಾರ. ಕ್ಷತ್ರಿಯೋಚಿತವಾಗ ರಾಕ್ಷಸವಿವಾಹ. ಸಾಲ್ವನಾದರೋ ರಾಕ್ಷಸನಾಗಿ ಒಂದು ವೇಳೆ ಅಂಬೆಯನ್ನು ಅವನೇ ವಿವಾಹವಾಗುತ್ತಿದ್ದ.. ಆದರೆ ಸ್ವಯಂವರದಲ್ಲಿ ನಿಲುವು ಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಸೇರಿದ ಎಲ್ಲ ಅರಸರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದ ಭೀಷ್ಮನ ಬಗ್ಗೆ ಕಾಶೀಕುವರಿಯರು ಕಡೆಗಣ್ಣ ನೋಟ ಬೀರಿ ಒಂದು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಭೀಷ್ಮನಿಗೆ ಒಲಿದೇ ರಥವನ್ನು ಹತ್ತಿದರು. ಹಾಗಾದರೆ ಉಳಿದವರ ಮಾತು ಹಾಗಿರಲಿ ಸಾಲ್ವನನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸಿ ಅಂಬೆ ರಥವನ್ನು ಏರಿದ್ದರಲ್ಲಿ ತಪ್ಪಿಲ್ಲ. ಸಾಲ್ವನಿಂದಲು ಸಾಮಾರ್ಥ್ಯವಂತ ಭೀಷ್ಮ ಎಂಬ ಅವಳ ಆಯ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿಯೇ ಇತ್ತು.

ಭೀಷ್ಮ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ " ಆಕೆ ರಥ ಏರಿದ್ದು ತಪ್ಪಲ್ಲ. ನಾನು ಕನ್ಯೆಯರನ್ನು ತಂದದ್ದು ತಪ್ಪಲ್ಲ"

ಇದಕ್ಕೆ ಗುರುವಿನ ನೇರವಾದ ಅಕ್ಷೇಪ... " ಭೀಷ್ಮ ಕನ್ಯೆಯರನ್ನು ತಂದದ್ದು ತಪ್ಪಲ್ಲ ಆದರೆ ಮದುವೆಯಾಗದೇ ಇದ್ದದ್ದು ತಪ್ಪು"

ಭೀಷ್ಮನೇ ಮದುವೆಯಾಗಬೇಕು ಎನ್ನುವುದಕ್ಕೆ ವೈಚಾರಿಕ ವಿವಾಹಗಳಲ್ಲಿ ಎಂಟು ವಿಧ. ಬ್ರಹ್ಮ, ದೈವ,ರಾಜಾಪತ್ಯ, ಆರ್ಷ್ಯ , ಈ ನಾಲ್ಕೂ ವಿವಾಹಗಳ ಒಕ್ಕಣೆ ಹೇಗೆ? ಇಲ್ಲಿ ಕನ್ಯಾಪಿತೃ ಕನ್ಯೆಯರನ್ನು ಕೊಡುವುದು. ಅಲ್ಲಿ ಪಿತೃವಿಗೇ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯ ಸ್ಥಾನ, ಆದರೆ ಉಳಿದ ನಾಲ್ಕು ವಿವಾಹಗಳು ರಾಕ್ಷಸ ಗಾಂಧರ್ವ ಆಸುರ ಪೈಶಾಚ ಇದರಲ್ಲಿ ಕನ್ಯೆಯರನ್ನು ಮದುವೆ ಆಗುವುದು ಅಂತ ಇರುವುದು..ಇಲ್ಲಿ ಕ್ಷತ್ರಿಯೋಚಿತ ಕನ್ಯಾಪಹಾರ ಎಂದಾಗುವಾಗ ಅವರನ್ನು ವಿವಾಹವಾಗಬೇಕಿತ್ತು.

ಹೌದಲ್ಲ ? ರಾಕ್ಷಸ ವಿವಾಹದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತ ನಾಗುವಾಗ ಅಪಹರಿಸಿದವನೇ ಮದುವೆ ಆಗುವುದು. ಆದರೂ ಭೀಷ್ಮನ ಸಮರ್ಥನೆ ಬೇರೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದರ ಭಾವ ಹೀಗಿದೆ.

' ಬ್ರಹ್ಮ ದೈವ ಮೊದಲಾದ ವಿವಾಹ ಪದ್ದತಿಯಲ್ಲಿ ಕನ್ಯಾದಾನ.. ಕನ್ಯಾಪಿತೃ ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ದಾನ ಮಾಡುತ್ತನೆ.ಅಲ್ಲಿ ಕನ್ಯಾದಾನ ಇದ್ದರೆ ಉಳಿದ ರಾಕ್ಷಸ ವಿವಾಹದಲ್ಲಿ ಕನ್ಯಾಗ್ರಹಣ. ಗ್ರಹಣ ಎಂಬ ಶಬ್ದದಲ್ಲಿ ಪಾಣೀಗ್ರಹಣ ಎಂಬುದು ಸೇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅಂದರೆ ಇದು ಕನ್ಯಾ ಸಂಗ್ರಹ. ಅಲ್ಲಿ ಕನ್ಯಾ ಪಿತೃ ವರನ ಕಾಲು ತೊಳೆದು ಮಧುಪರ್ಕಾದಿಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಪೂಜಿಸಿ ದದಾಮಿ ಅಂತ ಹೇಳಬೇಕು. ಇಂಥಾ ಗೋತ್ರ ಇಂಥಾ ಸೂತ್ರ ಇಂಥಾ ಪ್ರವರ ಇಂಥವನ ಮಗಳು ಇಂಥವನ ಮರಿಮಗಳು ಇಂಥಹಾ ಹೆಸರಿನ ಕನ್ಯೆ ಅಂತ ಹೇಳಿ ನಿಲ್ಲಿಸುವಾಗ,,,ವರನ ಕಡೆಯಿಂದ ಅದನ್ನೆ ಪುನಹ ಹೇಳಿದಾಗ ಅದು ಆರ್ಷ್ಯ ವಿವಾಹ ಪದ್ಧತಿ ಅಲ್ಲಿ ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ದಾನ ಮಾಡುವಾಗ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ ಅಂತ ಹೇಳುವಾಗ ದೃಣ್ಣಾನಿ ಅಂತ ಹೇಳಬೇಕು. ಹಾಗಾಗಿ ಹುಡುಗಿಯ ಕೈ ಮೇಲೆ ಇಟ್ಟು ಹುಡುಗನ ಕೈ ಕೆಳಗಿಟ್ಟು ವಿವಾಹ ನಡೆಸುವುದು, ಕ್ಷತ್ರಿಯರಾದವರು ಉಳಿದ ನಾಲ್ಕು ಪದ್ದತಿಯಲ್ಲಿ ವಿವಾಹವಾದಾಗ ಕನ್ಯಾ ಗ್ರಹಣ ಅಂದರೆ ಕನ್ಯೆಯರನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸುವುದು ಎಂದರ್ಥ. ಯಾವನು ಸಂಪಾದನೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೋ ಅವನೇ ಅದಕ್ಕೆಯಜಮಾನ ಎಂಬುದು ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ವಾಡಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಕನ್ಯಾರ್ಥಿಯಾದವನೇ ಹೋಗಿ ತಂದದ್ದು ರೂಢಿ, ಕನ್ಯಾರ್ಥಿಯ ಪರವಾಗಿ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಹೋಗಬಾರದು ಎಂದಿಲ್ಲ.'

ಅದರೂ ಇಷ್ಟೆಲ್ಲ ವಿವಾದ ಚರ್ಚೆಗೆ ಕಾರಣವಾದ ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಕೊನೆಯ ನಿಲುವನ್ನು ಭೀಷ್ಮ ಸ್ಪಷ್ಟ ಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಏರಿರೆನ್ನಯ ರಥವನು ಎನ್ನುವಾಗ ಆಕೆ ರಥವೇರದೇ ಇರುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಏರಿದರೂ ಸಾಲ್ವನಿಗೆ ದಂಡಿಸುವಾಗ ತನ್ನ ಪ್ರತಿಭಟನೆಯನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅವಾಗಲಾದರೂ ತನ್ನ ಮನದ ಅಭಿಲಾಷೆಯನ್ನು ಹೇಳಿರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಪ್ರಕರಣ ಇಷ್ಟು ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಏನೇ ಆಗಲಿ ಗುರುಗಳೇ ನೀವು ಬಂದ ಮೇಲೆ ಇದು ಇತ್ಯರ್ಥವಾಗದೆ ಇರಬಾರದು. ನಿಮಗಾಗಿ ನಾನು ಯಾವುದೇ ತ್ಯಾಗಕ್ಕೂ ಸಿದ್ಧನಿದ್ದೇನೆ. ಹಾಗದರೆ ಗುರುವಾಕ್ಯ ಎನು?

"ಗುರುವಾಕ್ಯ ಲಂಘನ. ದೋಷವು" ಎಂದು ತಿಳಿದೇ ಗುರುವಾಕ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಗುರು ಪರಶುರಾಮರ ಅಪ್ಪಣೆ ಗುರುವಾಕ್ಯ ಒಂದೇ "ಗುರುವಿಗಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮ ಚರ್ಯವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಈಕೆಯನ್ನು ವರಿಸು. ಇದು ಗುರುವಾಕ್ಯವೂ ಹೌದು ಗುರುವಿನ ವಾಕ್ಯವೂ ಹೌದು. ಈ ಗುರುವಾಕ್ಯವನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಿದೆಯಂತಾದರೆ . " ಅದೋಷವೂ ಬರುತ್ತದೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಈ ಸ್ತ್ರೀಯ ಕಣ್ಣಿರು ಕೋಡಿ ಕೋಡಿಯಾಗಿ ಹರಿದು ಅದು ನಿನ್ನದೆಲ್ಲವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ..."

ಭೀಷ್ಮ ಗುರುವಿನ ಕೊನೆಯ ಮಾತು ಕೇಳಿ ಚೋದ್ಯದಿಂದ ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಛೇಡಿಸುತ್ತಾನೆ ವ್ಯಂಗ್ಯವಾಗಿ ನುಡಿಯುತ್ತಾನೆ . " ಸ್ತ್ರೀಯ ಕಣ್ಣೀರು ಭೂಮಿಗೆ ಭಿದ್ದರೆ ಸರ್ವ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೆಂಗಸಿನ ಕೊರಳ ರಕ್ತ ಕೆಳಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದರೆ ಲೋಕ ಶಾಂತಿಯಾಗುತ್ತದೆ" ವ್ಯಂಗ್ಯವಾಗಿ ಛೇಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಂದೆಯ ಆಣತಿಯಂತೆ ತಾಯಿಯ ತಲೆ ಕಡಿದ ಕಥೆಯನ್ನು ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ.

'ಬ್ರಹ್ಮ ಚರ್ಯವನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿ ಅಂಬೆಯನ್ನು ವರಿಸು' ಎಂಬ ಗುರು ವಚನ ಅದು ಕೇವಲ ವ್ಯಕ್ತಿನಿಷ್ಠವಾಗಿ ಬಂದಿದೆ. ಭೀಷ್ಮ ಗುರುವಚನವನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಶಿಸುತ್ತಾ " ಗುರು ಅಪ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದರೆ ಯಾವ ತ್ಯಾಗಕ್ಕೂ ಸಿದ್ದನಿದ್ದೇನೆ ಆದರೆ ಗುರುಗಳು ಬಯಸಿದ ತ್ಯಾಗವಾದರೂ ಏನು? ಬ್ರಹ್ಮ ಚರ್ಯ..., ಅಂಬೆಗೆ ನಾನು ತಾಳಿಕಟ್ಟಿದರೆ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಪ್ರಕರಣ ಮುಗಿಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಅಂಬೆ ಏನು ತಪ್ಪಲಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಸಿದ್ದಾಂತವನ್ನು ಗುರುಗಳು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದಂತೆ ಅಲ್ಲವೇ? ಅಂಬೆ ಇಲ್ಲಿ ಅಪರಾಧಿನಿಯೇ ಅಲ್ಲ. ಆಗಲಿ ಆಕೆ ಅಪರಾಧಿನಿ ಆಗಬೇಕು ಎಂಬ ಆಕ್ಷೇಪ ನನಗಿಲ್ಲ. ಅದರೆ, ಇಲ್ಲಿ ಭೀಷ್ಮ ಅಪರಾಧಿ ಅಂತ ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಯಾಕೆ ಭೀಷ್ಮ ತಪ್ಪು ಮಾಡಿದ ನಂತರ ಮದುವೆಯಾದ..ಹಾಗಾಗಿ, ನಾನು ಅಪರಾಧಿ ಅಂತ ಹೇಳಿದರೆ ನಾನು ಅಪರಾಧಿ ಅಲ್ಲ ಅಂತ ಸಾಧಿಸುವ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ನನಗುಂಟು. ಅಪಾರಧಿ ಅಲ್ಲದೇ ಇದ್ದವನಿಗೆ ತಾವು ವಿಧಿಸಿದ ಶಿಕ್ಷೆ ಏಷ್ಟು ದೊಡ್ಡದು? ತೆಂದೆಗೆ ಬೇಕಾಗಿ ಮರಣ ಪರ್ಯಂತರ ಬ್ರಹ್ಮ ಚರ್ಯವನ್ನು ಕೈಗೊಂಡವನು, ಸಿಂಹಾನಸವನ್ನು ನಾನು ಏರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದವನು, ಇದರಿಂದಾಗಿಯೇ ನಾನು ಭೀಷ್ಮ ಅಂತ ದೇವತೆಯಿಂರಿಂದ ಕರೆಯಿಸಿಕೊಂಡವನು. ಗುರುಗಳು ಹೇಳಬಹುದು.. ಈ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಬೇಡ ಹಿಂತಿರುಗಿಸು...ಹೋಗಲಿ ತಂದೆ 'ಹೇಳಿದರು ಇಚ್ಛಾಮರಣಿಯಾಗು ಮಗನೆ' ಈ ವರವನ್ನು ನಾನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹಿಂತಿರುಗಿಸಲಿ? ಬ್ರಹ್ಮ ಚರ್ಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದ್ದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಫಲ ಪಡೆದಾಗಿದೆ. ಯಾರಿಂದ ಪಡೆದಿದ್ದೇನೋ ಅವರಿಗೆ ಇದನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸುವುದು ಹೇಗೆ? ತಂದೆ ಈಗ ಬದುಕಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಇನ್ನೂ ಒಂದಿದೆ. ಈ ಗುರು ವಚನ ಅಂಬೆಗೆ ಅನುಗ್ರಹವೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಸಾಲ್ವನೇ ಇದ್ರೆ ಸಾಕು ಅಂತ ಹೇಳಿದವಳವಳು. ಈಗ ಭೀಷ್ಮನೇ ಅವಳಿಗೆ ಗಂಡ ಅಂತಾದರೆ ಅವಳಿಗೆ ಎಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಲಾಭವನ್ನೇ ಒದಗಿಸಿಕೊಟ್ಟ ಹಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾದರೆ ಅವಳಿಗೆ ಮಹಾಲಾಭ ಆದರೆ ಭೀಷ್ಮನಿಗೆ ? ಇರಲಿ ಈಗ ಗುರುವಿಗಾಗಿ ಯಾವುದೇ ತ್ಯಾಗಕ್ಕೂ ಸಿದ್ದ ಅಂತ ಹೇಳಿಯಾಗಿದೆ. ಈಗೇನು ಬ್ರಹ್ಮ ಚರ್ಯ ಗುರುವಿಗಾಗಿ ತ್ಯಾಗಮಾಡಬೇಕೆ? ತಂದೆಗಾಗಿ ಶರೀರ ಸುಖವನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿಯಾಗಿದೆ ಅಂದರೆ ದಾಂಪತ್ಯವನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ. ಅಧಿಕಾರವನ್ನೂ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ ಹಾಗೆ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿ ಬ್ರಹ್ಮ ಚರ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡದ್ದು. ಈಗ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದ್ದನ್ನು ಪುನಃ ಪಡೆಯುವುದಕ್ಕೆ ಆಗುತ್ತದೆಯೇ? ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದ್ದು ಈಗ ನನ್ನ ಸ್ವಾಧೀನ ಇದೇಯೇ? ನನ್ನ ಸ್ವಾಧೀನ ಇಲ್ಲದೆ ಇದ್ದದ್ದನ್ನು ಒಂದು ಸಲ ಬ್ರಹ್ಮಾರ್ಪಣ ಎಂದು ತುಲಸೀ ನಿರನ್ನು ಬಿಟ್ಟದ್ದನ್ನು ಪುನಃ ಹೊಂದುವುದು ಸಾಧ್ಯವೇ? ವಿಚಿತ್ರವೀರ್ಯನ ಅಧಿಕಾರ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುವುದಕ್ಕೆ ಅಧಿಕಾರವನ್ನೂ ದಾಂಪತ್ಯ ಜೀವನವನ್ನೂ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿಯಾಗಿದೆ. ಈಗ ಗುರುವಿಗಾಗಿ ಏನನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಬೇಕು?"

" ತಂದೆಗಾಗಿ ಬಿಟ್ಟ ಸುಖವನ್ನು ಗುರುವಿಗಾಗಿ ಹಿಡಕೊಂಡರೆ ಏನಾಗುತ್ತದೆ? ಗುರುವಿಗಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮ ಚರ್ಯ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ್ದಲ್ಲ. ತಂದೆ ಶಂತನುಗಾಗಿ ತಾಯಿ ಸತ್ಯವತಿ ದೇವಿಗಾಗಿ ಮತ್ತು ಸಹೋದರ ವಿಚಿತ್ರವೀರ್ಯನಿಗಾಗಿ. ಅದನ್ನು ಬಿಡಬೇಕಿದ್ದರೆ ಅವರೇ ಹೇಳಬೇಕು. ಈಗ ಬ್ರಹ್ಮ ಚರ್ಯ ಬಿಟ್ಟೆನೆಂದಾದರೆ ಮೊದಲೊಬ್ಬ ಹೇಳಿದ್ದಂತೆ ಸನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಸನ್ಯಾಸ ಉಂಟಾ? ಸನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಸನ್ಯಾಸ ಎನುಂಟು ? ಸನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಬಿಡುವುದಕ್ಕೇನುಂಟು.. ಸನ್ಯಾಸವನ್ನೇ ಬಿಟ್ಟು ಪುನಃ ಗೃಹಸ್ಥಾಶ್ರಮ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದೇ? ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ನಿಮಗಾಗಿ ಏನು ಬಿಡಬೇಕು ಹೇಳಿ. ಇನ್ನು ಗುರುವಿಗಾಗಿ ಬಿಡುವುದಕ್ಕೆ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಇರುವುದು ಒಂದೇ ಪ್ರಾಣ, ಬಿಟ್ಟರೆ ಅದನ್ನೆ ಬಿಟ್ಟೇನು. ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಅಪ್ಪನೇ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ವಾಗಿ ಹೇಳಿದರೂ ಬಿಟ್ಟದ್ದು ಬಿಟ್ಟದ್ದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅಂಬೆಯೂ ತಪ್ಪು ಮಾಡಿದ್ದಾಳೆ ಭೀಷ್ಮನೂ ತಪ್ಪು ಮಾಡಿಯಾಗಿದೆ. ಹಾಗಿದ್ದಲ್ಲಿ ಭೀಷ್ಮನ ತಪ್ಪಿಗೆ ಶಿಕ್ಷೆಕೊಟ್ಟರೆ, ತಪ್ಪು ಮಾಡಿದ ಅಂಬೆಗೆ ವರಕೊಟ್ಟ ಹಾಗೆ ಅಲ್ಲವೇ? ಹಾಗಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣವನ್ನಾದರೂ ಬಿಟ್ಟೇನು. ಅದರೆ ಬ್ರಹ್ಮ ಚರ್ಯ ಬಿಡುವ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಇಲ್ಲ."

ಭೀಷ್ಮ ತನ್ನ ನಿಲುಮೆಯನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸುವಾಗ ಪರಶುರಾಮ ತನ್ನ ನಿಲುಮೆಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟ ಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ತಂದೆಯ ಮಾತಿನಂತೆ ತಾಯಿಯ ಕೊರಳನ್ನರಿದು ಪುನಃ ತಾಯಿಯನ್ನು ಬದುಕಿಸಿದೆ. ಸಂಹಾರದಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿ ಇಲ್ಲಿ ಆಯಿತು. ಒಂದು ವೇಳೆ ತಾನು ತಾಯಿಯ ತಲೆ ಕಡಿಯದೇ ಇರುತ್ತಿದ್ದರೆ, ತಾಯಿಯ ರಕ್ತ ಬೀಳದೇ ಇರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಇಡೀ ಸಂಸಾರವೇ ಶಾಪಕ್ಕೆ ತುತ್ತಾಗಿ ನಾಶವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಅದೇ ರೀತಿ ಭೀಷ್ಮನೂ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಒಂದು ಹೆಣ್ಣಿನ ಬದುಕನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು.

ಗುರುಗಳು ಸಂಸಾರವನ್ನು ಉಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ತಾಯಿಯ ತಲೆಕಡಿದು ಪುನಃ ಬದುಕಿಸಿದಂತೆ ಭೀಷ್ಮನು ಅದೇ ರೀತಿ ತನ್ನ ಸಮರ್ಥನೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಬಲಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ತಾನಿಂದು ವಿವಾಹವಾದರೆ ತಾಯಿ ಸತ್ಯವತೀ ದೇವಿಯವರಿಗೂ ಸಿಂಹಾಸನದ ಹಕ್ಕಿಲ್ಲ, ವಿಚಿತ್ರ ವೀರ್ಯನಿಗೆ ಪಟ್ಟದ ಹಕ್ಕು ತಪ್ಪುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಚಂದ್ರವಂಶ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತದೆ. ತನ್ನ ಬ್ರಹ್ಮ ಚರ್ಯ ಎಲ್ಲಿವರೆಗೆ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತದೋ ಅಲ್ಲಿವರೆಗೆ ಈ ಸತ್ಯವತೀ ಸಂತಾನಕ್ಕೆ ಪಟ್ಟ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ತಮಗೆ ತಮ್ಮ ಮನೆತನ ಉಳಿಸುವುದಕ್ಕೆ ತಾಯಿಯ ತಲೆ ಕಡಿಯುವುದು ಧರ್ಮವಾದರೆ ತನ್ನ ಮನೆ ಉಳಿಸುವುದು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವೂ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಅಚ್ಚುಕಟ್ಟಾದ ಭೀಷ್ಮನ ಸಮರ್ಥನೆ.

ಹೀಗೆ ಉಪಸಂಹಾರವಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ.

ಯಾವ ತರ್ಕದಲ್ಲೂ ಇತ್ಯರ್ಥಕ್ಕೆ ಬಾರದಾಗ ಕ್ಷತ್ರಿಯರಿಗಿರುವ ಮಾರ್ಗ ಒಂದೇ ಯತೋ ಧರ್ಮಃ ತತೋಜಯಃ ಹಾಗಾಗಿ ಹೋರಾಟ. ಇಲ್ಲಿ ಭೀಷ್ಮ ಇಛ್ಚಾಮರಣಿ ಗುರು ಪರಶುರಾಮರು ಚಿರಂಜೀವಿಗಳು. ಎರಡೂ ಕಡೆಗೆ ಪ್ರಾಣದ ಬಯಕೆ ಇಲ್ಲ. ಹಾಗಿದ್ದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ ಎಲ್ಲಿರುತ್ತದೋ ಅಲ್ಲಿ ಜಯವಿರುತ್ತದೆ. ಶಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ತೀರ್ಮಾನವನ್ನು ಬಿಟ್ಟಂತೆ ಗುರು ಶಿಷ್ಯರು ಹೋರಾಟಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಗುರುಗಳು ಶಿಷ್ಯನ ಸತ್ವವನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪರೀಕ್ಷಿಸಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಶಿಷ್ಯ ಎಷ್ಟು ಧರ್ಮಾತ್ಮನೆಂದು ಇಲ್ಲಿ ಗುರುಗಳು ಶಿಷ್ಯನ ಸತ್ವವನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪರೀಕ್ಷಿಸಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಶಿಷ್ಯ ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಸಿಧ್ಧನಾದಂತಾಗುತ್ತದೆ.ಹಾಗಾಗಿ ಭೀಷ್ಮ ಮಾಡಿದ ತಪ್ಪೀಗೂ ಒಂದು ಪರಿಮಾರ್ಜನೆಯ ದಾರಿ ಸಿಕ್ಕಹಾಗಾಗುತ್ತದೆ. ಶಿಷ್ಯನಿಗೆ ಗುರು ಸೋಲಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ತನ್ಮೂಲಕ ಭೀಷ್ಮನ ವಿಜಯವೇ ಆಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ.

ಕಂಡು ಕಾಣದ ವಾಸ್ತವಾಂಶಗಳು

 ದೇವಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹೋದಾಗ ದೊಡ್ದದಾದ ಹೂಮಾಲೆಯೊಂದು ಪ್ರಸಾದವಾಗಿ ಪ್ರಸಾದಿಸಿದಾಗ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಸಿಕ್ಕಿದ ಹೂಮಾಲೆಯಿಂದ ಸಣ್ಣ ಚೂರೊಂದನ್ನು ಅಥವಾ ಹೂವಿನ ಎಸಳೊಂದನ್ನು ತೆಗೆದು ಮುಡಿಗೇರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಯಾಕೆಂದರೆ ಇಡೀ ಹೂಮಾಲೆಯನ್ನು ಧರಿಸುವವರೂ ಜತೆಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದನ್ನು ಜೋಪಾನವಾಗಿ ಮನೆಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋದರೂ ಮನೆಗೆ ಅದು ತಲುಪುವ ಹಾಗಿಲ್ಲ. ಹಾಗಾಗಿ ಪ್ರಸಾದವನ್ನು ಪ್ರಸಾದಂತೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಹೂಮಾಲೆಯನ್ನೇ ಧರಿಸಿದಂತೆ ತೃಪ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ದೊಡ್ಡ ಕೊಪ್ಪರಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಪಕ್ವಾನ್ನವೋ ಪರಮಾನ್ನವೋ ಸಿದ್ದವಾಗಿ ಹೆಬೆಯಾಡುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಕಂಡಾಗ ಹಲವು ಸಲ ಒಂದೆರಡು ಚಮಚೆ ಕೈಗೆ ಸುರಿದುಕೊಂಡು ರುಚಿನೋಡುವ ಚಪಲ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಂದು ಊಟಮಾಡಿ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅದನ್ನು ಸವಿಯುವ ಮನಸ್ಸು ಇರುವುದಿಲ್ಲ ವ್ಯವಧಾನವೂ ಇಲ್ಲ.! ಇದು ಇಂದಿನ ವೇಗದ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಬದಲಾದ ಅಭಿರುಚಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುವ ಕ್ರಮ. ತಮಗೆಷ್ಟು ಬೇಕೋ ಅಷ್ಟನ್ನು ಮಾತ್ರ ತಿಕ್ಕಿ ತಿಕ್ಕಿ ನೋಡುವ ಕ್ರಮ. ಯಕ್ಷಗಾನವೂ ಇಂದು ಬದಲಾಗಿ ಬದಲಾಗಿ ತಮಗೆಷ್ಟು ಬೇಕೋ ಅಷ್ಟನ್ನು ಮಾತ್ರ ಸವಿಯುವ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯಾಗುತ್ತಿದೆ. ಆದರೂ ಅದನ್ನೇ ಪೂರ್ಣ ಸಾಧಿಸಿ ತೊರಿಸುವಾಗ ಹಿರಿಯರು ಕಟ್ಟಿದ ದೊಡ್ದ ಮನೆ ಪ್ರಾಚ್ಯ ವಸ್ತು ರೂಪವಾಗಿ ಕೂಡ ಉಳಿಸದಂತೆ ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ದೊಡ್ಡ ಮನೆಯ ಕೋಣೆ ಕೋಣೆಗಳನ್ನು ತುಂಡು ತುಂಡಾಗಿ ಮಾಡಿ ಕೆಲವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿ ಇನ್ನೇನೋ ಮಾಡಿ ಒಟ್ಟಾರೆ ಪತನದ ಹಾದಿಯನ್ನೆ ಸರ್ವಸ್ವ ಎಂದು ನಂಬಿದ ಹಾಗೆ ಅನಿಸುತ್ತದೆ.

ಕೆಲವು ಸಮಯದ ಮೊದಲು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಭಾಗವತರೊಬ್ಬರಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಮಾತಿಗೆ ಕೇಳಿದ್ದೆ "ಈಸಲ ನಿಮಗೆ ಮೇಳದಲ್ಲಿ ಮದ್ದಲೆಗೆ ಜನ ಯಾರು ?" ಯಾವುದೇ ಭಾವ ಇಲ್ಲದೇ ಅವರು ಹೇಳಿದರು ( ಅಥವಾ ಅವರ ಅಂತರಂಗದ ಭಾವ ಏನೋ? ಅದು ನನಗೆ ಅರಿವಾಗದೇ ಇರಬಹುದು) " ನಾನು ಈಗ ಅದನ್ನೆಲ್ಲ ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ....ನನ್ನ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದು ಬರುವುದು" ಇಲ್ಲಿ           " ಕೆಲಸ " ಎಂದರೆ ಹೇಗೆ ಅದರ ಪರಿಪೂರ್ಣತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ವಿವರಣೆ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುವುದಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ ಕಲಾವಿದನಿಗೆ ಈ ಭಾವ ಬಂದಲ್ಲಿ ಕಲೆಯನ್ನು ಕಲೆಯಾಗಿ ಕಾಣಲು ಸಾಧ್ಯವೇ ? ಕಾರಣ ಏನೇ ಇದ್ದರೂ ಇದರ ಅರಿವಿಲ್ಲದ ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಪಾಲಿಗೆ ಬಂದದ್ದು ಎಂದು ತೃಪ್ತನಾಗುವ ಬಗೆಯನ್ನು ಕಾಣುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ದೂರಕ್ಕೆ ಪ್ರಯಾಣಿಸುವ ರೈಲು ಬಂಡಿಯಲ್ಲಿ ಹಲವು ಸಲ ಮೂಲ ಜಾಗದಿಂದ ಹೊರಟ ರೈಲು ಭೋಗಿಯನ್ನು ಕಳಚಿಕೊಂಡೋ ಬೇರೆ ಭೋಗಿಯನ್ನು ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡೋ ಅಥವಾ ಇನ್ನೊಂದು ರೈಲಿಗೆ ಸೇರಿಕೊಂಡೋ ಹೊರಟ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಗಮ್ಯವನ್ನು ಸೇರುವುದಿಲ್ಲ. ಸಿಬ್ಬಂದಿಗಳು ಬದಲಾಗುತ್ತಾ ಹೋಗಿ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು ಪ್ರಯಾಣದ ಸ್ವರೂಪವೇ ಬದಲಾದಂತೆ ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾವುದೋ ಒಂದು ರೂಪದಲ್ಲಿ ಗಮ್ಯವನ್ನು ಸೇರಿ ಗುರಿ ಸಾಧಿಸುವ ಹಾಗೆ ಯಕ್ಷಗಾನ ಬದಲಾಗಿದೆ.

ಈ ಬಾರಿಯ ಯಕ್ಷಗಾನ ಪತ್ರಿಕೆಯ ಯಕ್ಷಪ್ರಭದಲ್ಲಿನ ಲೇಖನವೊಂದು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಹಿಡಿದ ಕನ್ನಡಿಯಂತೆ ಭಾಸವಾಗಿ ವಾಸ್ತವದತ್ತ ಮುಖಮಾಡುವಂತೆ ಮಾಡಿತು. " ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಲೆ ಕಲಾವಿದ X ಜಿಜ್ಞಾಸು ಪ್ರೇಕ್ಷಕ" ಪೆರ್ನಡ್ಕ ಶ್ಯಾಮ ಭಟ್ಟ ಬರೆದ ಈ ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ವಾಸ್ತವಾಂಶಗಳನ್ನು ಮನ ಮುಟ್ಟುವಂತೆ ಲೇಖಕರು ಹೇಳುವ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ವ್ಯಕ್ತವಾಗದೇ ಉಳಿವ ನಮ್ಮ ಭಾವನೆಗಳು ಸ್ಪಂದನೆಗೆ ಸಿಕ್ಕಿವೆಯೇ ಎಂದು ಅನುಮಾನಿಸುವ ಹಾಗೆ ಲೇಖನ ಅಚ್ಚು ಕಟ್ಟಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. ಮೊದಲಾಗಿ ಹಿಮ್ಮೇಳದ ಬಗ್ಗೆ ಬರೆಯದಿದ್ದರೆ ಉತ್ತಮ ಎಂದು ಬರೆಯಲು ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಇದು ಅಪ್ರಚೋದಿತ ಉದ್ಗಾರದಂತೆ.ಕೆಲವೊಂದು ಸಲ ನಾವು ನಗುವುದೇ ಬೇಡ ಎಂದು ಬಿಗುವಿನಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದರೂ ಹಾಸ್ಯ ನಮ್ಮನ್ನು ಅನಿಯಂತ್ರಿತವಾಗಿ ನಗುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಈಗಿನ ಹಿಮ್ಮೇಳವು ಬೇಡದೇ ಇದ್ದರೂ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಚೋದನೆ ಕೊಟ್ಟಂತೆ ಭಾಸವಾಯಿತು. ಹಲವು ಸಲ ಭಾಗವತ ರಾಗಾಲಾಪನೆ ಹಿಗ್ಗಿಸುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಈಗಿನ ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ರೋಮಾಂಚನಗೊಂಡು ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಲು ಕಾದಿರುವುದನ್ನು ಗಮನಿಸಿ ಮತ್ತೂ ಅಲಾಪನೆಯನ್ನು ದೀರ್ಘಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಂಗದ ಮೇಲಿನ ಪಾತ್ರಧಾರಿ ಈ ರಾಗ ನನ್ನ ಪಾತ್ರಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅಲ್ಲ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನಿಗಾಗಿಯೇ ಎಂಬ ಅನುಮಾನದಲ್ಲಿ ಮೆರವಣಿಗೆಯ ಪ್ರತಿಮೆಯಂತೆ ಸ್ತಭ್ದವಾಗಿ ನಿಂತು ಬಿಡುತ್ತಾನೆ!! ಮತ್ತೆ ಮಾಡುವುದೇನು? ಸಂಗೀತ ಕಛೇರಿಯೋ ಯಕ್ಷಗಾನವೋ ಗೊಂದಲ. ಅತ್ತ ಸಂಗೀತಕ್ಕೂ ನ್ಯಾಯವಿಲ್ಲ ಇತ್ತ ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೂ ನ್ಯಾಯವಿಲ್ಲ. ಯಾಕೆಂದರೆ ಭಾಗವತನಿಗೆ ಎರಡರದ್ದೂ ಪೂರ್ಣ ಜ್ಞಾನವೇ ಸಿದ್ಧಿಸಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಎರಡೂ ಸರಿಯಾಗಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ನಡುವೆ ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಕಿರಾಣಿ ಅಂಗಡಿಯ ಮುಂದೆ ನಿಂತುಕೊಂಡು ಪಕ್ಕದ ಬಟ್ಟೆ ಅಂಗಡಿಯನ್ನು ನೋಡುವಂತೆ ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಗ್ರಾಹಕನಾಗುವುದು? ಯಾವುದನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವುದು? ಎಂಬ ಗೊಂದಲದಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಗೆ ಅಂತು ರಂಜನೆ ಸಿಕ್ಕಿತಲ್ಲ ಎಂದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಇಂದು ರಂಜನೆ ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ ಅಷ್ಟನ್ನು ಮಾತ್ರ ರಂಗದಲ್ಲಿ ತಂದು ಚಪ್ಪಾಳೆ ತಟ್ಟಿ ಖುಷಿ ಪಡುವುದು. ಗಮನಿಸಿ ಇಂದಿನ ಎಷ್ಟು ಜನ ಯುವಭಾಗವತರಿಗೆ ಏರು ಪದ ವಿರಳವಾಗಿ ಉಚ್ಚರಿಸಲು ಬರುತ್ತದೆ? ಕೇವಲ ಒಂದೆರಡು ಪದವನ್ನಷ್ಟೇ ಗುರಿಯಾಗಿಸಿ ಪ್ರಸಂಗ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಆ ಎರಡು ಪದಕ್ಕೆರಾಗ ಪೋಣಿಸುವುದರಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿ ಬೇರೆ ಎಲ್ಲವೂ ಹರಕೆ ಸಂದಾಯವಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಅದನ್ನು ಯಕ್ಷಗಾನ ಎಂದು ಬಿಂಬಿಸುವಾಗ ಎಷ್ಟಿದ್ದರೇನು ಇಷ್ಟು ಇವತ್ತಿಗೆ ಸಾಕು ಎಂದು ಬಡಿಸಿದ ಹಾಗೆ.

ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ದ ಗಾಯಕರೊಬ್ಬರು ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನು ನೋಡಿ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುತ್ತಾರೆ.. "ಯಕ್ಷಗಾನ ಭಾಗವತರು ವಿರಳ ವಿಲ್ಲದೆ ಅರ್ಥವಾಗದಂತೆ ಹಾಡುತ್ತಾರೆ ಯಾಕೆ? ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಉಚ್ಚಾರ ಯಾಕೆ ಇಲ್ಲ? ಇದು ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸದ ಕೊರತೆಯೇ?" ವಿಪುಲವಾದ ಜ್ಜಾನವನ್ನೂ ಸಂಸ್ಕಾರವನ್ನೂ ಅಕ್ಷರಾಭ್ಯಾಸ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಮೂಲಕ ತೋರಿಕೊಟ್ಟ ಕಲಾವಿದರು ಈ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಕೇಳಿದರೆ ಹೇಗಾಗಬಹುದು? ಭಾಷಾವಿಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾತಕರಾದವರಿಗೂ ತಿಳಿಯದಷ್ಟು ವ್ಯಾಕರಣ, ಪೌರಾಣಿಕ ಜ್ಞಾನ ಕಥೆ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳ ತಿಳುವಳಿಕೆ, ಹಲವು ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಲಾವಿದರಿಗೆ ತಿಳಿದಿರುತ್ತದೆ. ಧರ್ಮ ಕರ್ಮಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಮಂಡಿಸುವ ಕಲಾವಿದನ ಅನುಭವದ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಸಿಗುವ ಮನ್ನಣೆ ಎಂದರೆ ಇದೇ ಎನು? ಈ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯ ಆಳ ಎಷ್ಟು? ಹೊಸ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಗಾಯನದ ಬಗ್ಗೆ ಯಾವ ಕಲ್ಪನೆ ಬರುತ್ತದೆ? ಅದರ ಪರಿಣಾಮವೇನು? ಯೋಚಿಸುವ ಶಕ್ತಿ ವ್ಯವಾಧಾನ ಇದೆಯೇ? ಅಥವಾ ನಮಗೆ ಕೇವಲ ರಂಜನೆ ಮಾತ್ರ ಸಾಕೇ?

ಯಕ್ಷಗಾನ ಪರಂಪರೆಯ ಪೂರ್ವ ರಂಗವಂತು ಕಾಲ ನಿಯಮಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕಿ ದೂರವಾಗುತ್ತದೆ. ಸೀಮಿತ ಮೂರು ಘಂಟೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಾದರೂ ಪರಂಪರೆ ಎಷ್ಟು ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅನಾವಶ್ಯಕ ದುಂದು ವೆಚ್ಚ ಅದ್ದೂರಿತನದ ಬ್ಯಾಂಡು ವಾಲಗ ಸಿಡಿಮದ್ದಿನ ಸದ್ಧುಗದ್ದಲಕ್ಕೆ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯೇ ಹೊರತು ರಂಗಸ್ಥಳದ ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕಲ್ಲ. ಒಬ್ಬ ಬಣ್ಣದ ವೇಷಧಾರಿ ಚೌಕಿಯಲ್ಲಿ ಗಂಟೆಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಯಂತೆ ಕುಳಿತು ಚುಕ್ಕಿ ಇಟ್ಟು ಬಣ್ಣ ಹಚ್ಚಿ ಅಬ್ಬರದಲ್ಲಿ ರಂಗ ಪ್ರವೇಶ ಮಾಡಿದರೆ... ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಮಾತ್ರ ರಂಗಕ್ಕೆ ಬೆನ್ನು ಹಾಕಿ ದೂರದಲ್ಲಿ ಸಿಡಿಯುವ ಪಟಾಕಿಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಇಂದಿನ ಅಧ್ದೂರಿ ಯಕ್ಷಗಾನ. ಬಣ್ಣದವೇಷದೊಂದಿಗೆ ಯಕ್ಷಗಾನವೂ ರಂಗದಲ್ಲಿ ಏಕಾಂಗಿಯಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ.ಬ್ಯಾಂಡು ಗದ್ದಲ, ಆಕಡೆಯಿಂದ ಸಿಡಿ ಮದ್ದಿನ ಗದ್ದಲ ಒಂದು ವೇಳೆ ನಿಜವಾದ ಯಕ್ಷಗಾನ ಸಿಗಬೇಕಾದರೆ ಅದು ಅದೃಷ್ಟವಿದ್ದಲ್ಲಿ ಒಂದಷ್ಟು ಹೊತ್ತಿನ ನಂತರ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಸಿಡಿ ಮದ್ದು ಗದ್ದಲ ಅದ್ದೂರಿ ತನ ಇದ್ದಲ್ಲಿ ಆಟ ರೈಸುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಕಲ್ಪನೆ.

ಇನ್ನು ಪುಂಡುವೇಷ ಅಥವಾ ಸ್ತ್ರೀ ವೇಷವಾಗಲೀ ಚಾಲೂಕುಣಿತದ ತಕ ಥೈ ಒಂದ ಅರ್ಧ ಗಂಟೆ ಕುಣಿದ ಮೇಲೆ...ಪುಂಡುವೇಷದವನಾದರೇ ಒಂದಷ್ಟು ಗಿರಕಿ ಹೊಡೆದ ಮೇಲೆ..ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಗಿರಕಿಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಗಮನ ಹರಿಸಿ ಬಾಕಿ ಕುಣಿತವೇ ಇಲ್ಲದೆ ನಿಂತ ಮೇಲೆ ಮೈಕಿನಲ್ಲಿ ಉಸಿರಾಟದ ಬುಸುಗುಟ್ಟುವಿಕೆ ಮಾತ್ರ ಕೇಳಬಹುದು...ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯೇ ಇಲ್ಲ. ಅರ್ಥ ಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಧನೆಯ ಕೊರತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಸರಿಯಾದ ಭಾಷಾಜ್ಞಾನವೂ ಇಲ್ಲದೆ ಉದುರುವ ಅಣಿಮುತ್ತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದರೆ ಯಾವುದು ಮುಖ್ಯವಾಗಬೇಕೋ ಅದು ಮೂಲೆಗುಂಪಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಗಮನಿಸಿ ಕೋಳ್ಯೂರಂತೆ ಪಾತಾಳದವರಂತೆ ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಸ್ತ್ರೀ ವೇಷದ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆ ಇಂದು ರಂಗದಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದಕ್ಕಿದೆಯೇ? ಅರ್ಥ ಗಂಟೆ ಚಾಲುಕುಣಿತ ಬಳುಕಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಮತ್ತೆ ಮೊದಲು ಹೇಳಿದಂತೆ ಬುಸುಗುಟ್ಟುವಿಕೆ ಮಾತ್ರ, ಮತ್ತೆ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆ ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಂಡರೆ ಸಾಕು. ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗದೇ ಇದ್ದದ್ದನ್ನು ಅಟ್ಟಾಡಿಸಿ ಓಡಿ ಹಿಡಿದು ತಂದು ರಂಗದಲ್ಲಿ ತುರುಕುವಾಗ ಪರಂಪರೆ ಕೇವಲ ನಗೆಪಾಟಲಾಗಿ ಬಿಡುತ್ತದೆ. ಪರಂಪರೆಯ ಮೇಲಿನ ಅಭಿಮಾನ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಯಾವಾಗಲಾದರೂ ಒಮ್ಮೆ ಪೂರ್ವ ರಂಗದ ವಿಚಾರ ಸಂಕಿರಣವೋ, ಪೂರ್ವರಂಗದ ಕಮ್ಮಟವನ್ನೋ ಮಾಡಿ ತೋರಿಸಿದರಷ್ಟೇ ಸಾಕು ಎಂಬ ಭಾವ. ಅದೂ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾದ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಅದರ ತಿಳುವಳಿಕೆಯನ್ನು ತಿಳಿದ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಬೇಡ. ಒಟ್ಟು ಒಂದು ಹರಕೆ ಸಲ್ಲಿಸಿ, ತೆಗೆದ ವೀಡಿಯೋದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಫೋಟೋದಲ್ಲಿ ಹಾಕಿದ ದೊಡ್ಡ ಬ್ಯಾನರ್ ಕಂಡರೆ ಸಾಕು. ಅಷ್ಟೇ ಕ್ರಿಯಾತ್ಮಕ ದರ್ಶನ.

ಹೆಸರಾಂತ ಕಲಾವಿದರು ಇದ್ದಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನ ಅದ್ಧೂರಿಯಾಗಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಇದೆ. ಆದರೆ ಈ ನಿರೀಕ್ಷೆ ಹುಸಿಯಾದದ್ದೇ ಹೆಚ್ಚು. ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷ ತನ್ನ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುವುದಕ್ಕೆ ರೂಪಿಸು ಜಂಬೋ ಮಂತ್ರಿ ಮಂಡಲದಂತೆ. ಒಳಗೊಳಗೇ ಅಥವಾ ಬಹಿರಂಗವಾಗಿ ಅಸಮಾಧಾನ ತುಂಬಿ ಮಾತ್ಸರ್ಯ ಹಗೆತನದಿಂದ ಕಾಲೇಳೆವ ತಂತ್ರದಿಂದ ಉತ್ತಮ ಅಭಿವೃದ್ಧೀ ಪರ ಕೆಲಸಗಳು ಮರೀಚಿಕೆಯಾದಂತೆ ಉತ್ತಮ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವೂ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ಕೇವಲ ಒಂದು ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾಗದೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಮೇಳಗಳಲ್ಲಿ ಒಳಗೊಳಗೇ ನಡೆವ ಅತ್ಯಂತ ಕೀಳುಮಟ್ಟದ ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಗೂ ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಲಾವಿದರ ನಡುವೆ ಉತ್ತಮ ಸೌಹಾರ್ದತೆಯ ಸಂವಹನ ಸಾಧ್ಯವಾಗದೇ ಕೇವಲ ಹರಕೆ ಅಟಗಳು ನಿಜಾರ್ಥದಲ್ಲೂ ಹರಕೆಯೇ ಆಗಿಬಿಡುತ್ತವೆ. ಒಂದೆರಡು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಲಾವಿದರೀದ್ದರೂ ಮೇಳ ಒಟ್ಟು ಸಮನ್ವಯ ಸಾಧಿಸಿ ಉತ್ತಮ ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನು ನೀಡುವುದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಒಳಗಿನ ಹುಳುಕನ್ನೂ ದೌರ್ಬಲ್ಯವನ್ನು ಮರೆಮಾಚುವುದಕ್ಕೆ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನ ದಿಕ್ಕು ತಪ್ಪಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಲಾವಿದರನ್ನು ಬೆರೆಸುವ ಈ ತಂತ್ರಗಳು ಒಟ್ಟು ಕಲೆಯನ್ನು ಕಾಣುವ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವನ್ನೇ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಭಾಗವತನಾದವ ತನ್ನಲ್ಲಿರುವ ಆತ್ಮ ವಿಶ್ವಾಸದ ಕೊರತೆಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ದ ಕಲಾವಿದರನ್ನು ಸೇರಿಸುವ ಹುನ್ನಾರ ಮಾಡಿದ್ದಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕಿಂತ ಮಿಕ್ಕುಳಿದ ವಿಚಾರಗಳೇ ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ.ಆದರೆ ಸಮರ್ಥ ಭಾಗವತ ಇರುವ ಕಲಾವಿದರಿಂದಲೇ ಪ್ರತಿಭೆಯನ್ನು ಒರೆಗೆ ಹಚ್ಚುವ ಸವಾಲನ್ನು ದಿಟ್ಟವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಂತಹ ಭಾಗವತರಿಗೇ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ಮಾತ್ರ ಸಿಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ಹಾಗಾಗಿ ಕೆಟ್ಟ ರಾಜಕೀಯ ದುರಾಡಳಿತ ಮುಂತಾದವುಗಳಿಂದ ಆಗಾಗ ಮರುಕಳಿಸುವ ಅರ್ಥಹೀನ ಮತದಾನದಿಂದ ಈಗಿನ ಮತದಾರ ಬೇಸತ್ತು ದೂರವಾದಂತೆ ಯಕ್ಷಗಾನದಿಂದ ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ವಿಮುಖನಾಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅನಿವಾರ್ಯತೆಯಿಂದ ಹತ್ತಿರವಾದರೂ ಅದನ್ನೇ ನಿಜವೆಂಬ ಭ್ರಮೆಯಲ್ಲಿ ತೇಲಿ ಬಿಡುತ್ತೇವೆ. ಮೊದಲು ಬೆಳಗಿನ ವರೆಗೆ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನನ್ನು ಹಿಡಿದಿಟ್ಟ ಯಕ್ಷಗಾನ ಇಂದು ಪ್ರೇಕ್ಷಕನಿಂದ ಬೇಕೆಂದೇ ದೂರ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಅಂತಾನೆ ಹೇಳಬಹುದು. ಬೆಳಗಿನ ಜಾವದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶವಾಗುವ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಲಾವಿದನ ವೇಷಕ್ಕೆ ಆಟದ ಪೂರ್ವ ರಂಗ ಅರಂಭವಾಗುವ ಮೊದಲು ಜಾಗ ಹಿಡಿದಿಟ್ಟು ಕುಳಿತಿರುತ್ತಿದ್ದ ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಇಂದೂ ಹಾಗೆ ಇದ್ದಾನೆ... ಅಂತಹ ಕಲಾವಿದ ಮಾತ್ರ ಇಲ್ಲ.

ಅಂಬಾ ವೃತ್ತಾಂತ-3

ತನ್ನೊಳಗಿನ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಸಮಸ್ಯೆಯಾಗಿ ಮಾಡುವ ಸಂದರ್ಭಗಳು ಹಲವನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು.ಅದೇ ರೀತಿ ತನ್ನ ಚತ್ತ ಚಾಂಚಲ್ಯದಿಂದ , ಅಸ್ಥಿರ ಮನಸ್ಸಿಂದ ಭೀಷ್ಮನಿಗೆ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ತಂದಿಟ್ಟವಳು ಅಂಬೆ. ಸಾಲ್ವ ತೋರಿದ ಅವಗಣನೆ ಅವಮಾನದ ಉರಿ ಸೇಡಿನ ದಾವಾನಲವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿ ಮತ್ತೆಲ್ಲ ಚಿಂತನಾ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಸಕಿ ಹಾಕಿತು. ಸೇಡು ಸೇಡು... ಇದೊಂದೇ ಪರಮ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಬಿಟ್ಟಿತು. ಎಂತಹ ಹೆಣ್ಣಿಗೂ ಭೀಷ್ಮ ಸೋಲಲಾರ, ಮತ್ತಿನ್ನು ಆತನನ್ನು ಸೋಲಿಸುವ ಗಂಡು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಇರಲಾರ. ಹಾಗಿದ್ದರೆ ಸೇಡು ಸಾಧಿಸುವ ಬಗೆಯಾದರೂ ಹೇಗೆ. ಲೋಕ ನಿಯಮವೇ ಹಾಗೆ.. ಸೇಡು ವೈಷಮ್ಯ ಸಾಧಿಸುವಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಚಿಂತಿಸುವುದು ಬಹಳ ಸುಲಭ. ಆವಾಗ ಮನಸ್ಸು ಏಕಾಗ್ರತೆಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಬಲ್ಲುದು. ಸರ್ವ ಶಕ್ತಿಯೂ ಕ್ರೋಢೀಕರಿಸಲ್ಪಡಬಹುದು. ಹಾಗಾಗೀ ತನ್ನ ಏಕಾಗ್ರತೆಯ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಸೇಡಿನ ತಪಸ್ಸನ್ನಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಿ ಅಂಬೆ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸಿಗಾಗಿ ತೆರಳುವಾಗ ಪರಶುರಾಮ ಶಿಷ್ಯರ ಗಮನಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾಳೆ. ಅಲ್ಲಿಂದ ಅಂಬಾ ವೃತ್ತಾಂತ ಬಹಳ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಗಳಿಸಿಬಿಡುತ್ತದೆ.

"ಮದುವೆಗೆ ಬಾಸಿಂಗ ಕಟ್ಟಿ ಬರಬೇಕು ಇಲ್ಲವೆ ಯುದ್ದಕ್ಕೆ ಸನ್ನದ್ದನಾಗಿ ಬರಬೇಕು" ಇದು ತನ್ನ ಗುರು ಪರಶುರಾಮರಿಂದ ಬಂದ ಕರೆ, ಆಗು ಹೋಗುಗಳು ಗೊತ್ತು ಗುರಿಯಿಲ್ಲದೇ ನಡೆಯಬೇಕಾದರೆ ಆದಂತಾಗಲೀ ಎಂದು ತನ್ನ ಕೈಯ ವಾಘೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟಂತೆ ಭೀಷ್ಮ ತಟಸ್ಥವಾಗಿರುವಾಗ ಗುರು ಸ್ಥಾನದಿಂದ ಬಂದ ಕರೆ. ಇದು ಒಂದು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಗುರು ಪ್ರಚೋದನೆಯೇ ಸರಿ ಎಂದು ಭೀಷ್ಮ ಬಧ್ಹನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ತನ್ನನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಶಿಸಿ ವಿಮರ್ಶಿಸಬಲ್ಲ ಶಕ್ತಿಯಿದ್ದರೆ ಅದು ಪರಶುರಾಮಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ. ಭೀಷ್ಮನ ಸುಯೋಗವೋ ಅಂಬೆ ಸರಿಯಾದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಸೇರಿದ್ದಾಳೆ. ಬೇರೆಲ್ಲೂ ಇದಕ್ಕೆ ಪರಿಹಾರ ಸಿಕ್ಕರೂ ಅದು ಪರ್ಯಾಪ್ತವಾಗಲಾರದು. ಆದರೆ ಪರಶುರಾಮ ಸನ್ನಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಅದು ನಿರ್ಣಯವಾದರೆ ಅದು ಪ್ರಶ್ನಾತೀತವಗಬಲ್ಲುದು. ಹಾಗಾಗಿ ಗುರು ಪರಶುರಾಮರ ಕರೆಯನ್ನು ಸುಯೋಗವೆಂದೇ ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸುಯೋಗವಲ್ಲದೇ ಮತ್ತೇನಾಗಲು ಸಾಧ್ಯ. ಬರಹೇಳಿದ ಸ್ಥಳವಾದರೂ ಯಾವುದು ...ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರ. ಕ್ಷತ್ರಿಯರಿಗೆ ಕೇವಲ ಯುದ್ಡಕ್ಕಷ್ಟೇ ಸೀಮಿತವಾಗುಳಿದ ಬಂಜರು ಭೂಮಿಯದು. ಪರಶುರಾಮರು ತನ್ನ ರಕ್ತಸಿಕ್ತ ಆಯುಧವನ್ನು ತೊಳೆದಂತಹ ಜಾಗ ಸ್ಯಮಂತ ಮಂಚಕದ ಕ್ಷೇತ್ರ,, ಇಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಮದುವೆಯಾದ ಇತಿಹಾಸವಿಲ್ಲ. .. ಇಲ್ಲಿಗೆ ಮದುವೆಗೆ ಬಾಸಿಂಗ ಕಟ್ಟಿ ಬಾ ಎಂದರೆ ? .ಕೇವಲ ರಕ್ತ ಸಿಕ್ತ ಇತಿಹಾಸ ಇರುವ ಕೇವಲ ಔರ್ಧ್ವದೇಹಿ ಸಂಸ್ಕಾರದ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಮದುವೆಗಾಗಿ ಬಾಸಿಂಗ ಕಟ್ಟಿ ಹೋಗುವುದೆಂದರೆ ? ಹಾಗಾದರೆ ರಣರಂಗವೆಂದೇ ಗುರುಗಳು ಅದನ್ನೇ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಬೇಕೆಂದಿದ್ದರೆ ಗುರುವಿನ ನಿಲುಮೇ ಏನು ಎಂದು ಬಾಹ್ಯ ನೋಟಕ್ಕೇ ಅರ್ಥವಿಸಬಹುದಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಭೀಷ್ಮ ತನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಬಾರದೆಂದು ಗುರು ಇರಾದೆ ಇದ್ದ ಹಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲವಾದರೆ ಯುದ್ದವನ್ನೆ ಪೂರ್ವನಿರ್ಣಯಿಸಿದಂತೆ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೇ ಯಾಕೆ ಬರ ಹೇಳಬೇಕು. ಭೀಷ್ಮ ತನ್ನಲ್ಲೇ ತರ್ಕಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಹೌದು, ಭೀಷ್ಮ ಬಾಸಿಂಗ ತೊಡುವುದು.. ಭೀಷ್ಮ ಕನಸಲ್ಲೂ ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗದೇ ಇದ್ದದ್ದು. ಹಾಗಾಗೀ ಕ್ಷತ್ರಿಯೋಚಿತವಾದ ಯುದ್ಡ ನಿರ್ಣಯವನ್ನೇ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅಚ್ಚೊತ್ತಿಸಿ ಅಯುಧ ಪಾಣಿಯಾಗಿ ಮಾತೆ ಸತ್ಯವತೀ ದೇವಿಯ ಆಶೀರ್ವಾದ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಹೌದು, ಪ್ರಾಯದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕವರಾದರೂ ಭೀಷ್ಮ ಸತ್ಯವತೀ ದೇವಿಯರನ್ನು ತನ್ನ ತಾಯಿಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಾನ್ ವೇದವ್ಯಾಸರಿಗೇ ತಾಯಿಯಾದ ಪುಣ್ಯಗರ್ಭೆ ಭೀಷ್ಮನಂತವರಿಗೆ ತಾಯಿಯಲ್ಲವೇ? ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ದಾಶರಾಜನ ಎದುರು ಆತನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯೂ ಹಾಗೇ ಇತ್ತಲ್ಲವೇ? ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಎಲ್ಲ ಹೆಣ್ಣುಗಳು ತನಗೆ ಗಂಗಾ ಸಮಾನರು. ಹೆಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಕಾಣುವಾಗ ಹೆತ್ತವ್ವೆ ಗಂಗಾ ತಾಯಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುವಲ್ಲಿ, ಈ ಗಂಗಾ ತೀರದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಹೆಣ್ಣು ಮಗಳೊಬ್ಬಳು ಅದಕ್ಕೆ ಸವಾಲಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತಾಳೆಯೆಂದರೆ ವಿಪರ್ಯಾಸವೆಂದೇ ಹೇಳಬೇಕು.

ಪ್ರತಿಯೋಂದು ಹಂತದಲ್ಲೂ ಭೀಷ್ಮನ ಹೃದಯದಾಳಕ್ಕೆ ಶೇಣಿಯವರು ಇಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ನಮ್ಮನ್ನು ಕೈಹಿಡಿದು ಆ ಆಳದ ಜಲಾಶಯದ ಒಂದೋಂದೇ ಮೆಟ್ಟಲು ಇಳಿವಂತೆ ಇಳಿದುಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಕಾಶೀದೇಶಕ್ಕೆ ಹೋದುದಾಗಲೀ ಅಂಬೆ ಅಂಬಾಲಿಕೆಯರನ್ನು ತಂದುದಾಗಲೀ ಈ ಸಿಂಹಾಸನದ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿ. ಹಾಗಾಗೀ ಸಿಂಹಾಸನದ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿಯೇ ವ್ಯವಹರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸಿಂಹಾಸನದ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿ ಹೋದದ್ದು ಮಾಡಿದ್ದು ಇಷ್ಟು ಗಂಡಾಂತರವನ್ನು ತರುತ್ತದೆಯಾದರೆ..ಅದು ಸಿಂಹಾಸನದ ಪ್ರಶ್ನೆ. ಹೀಗೆ ಗುರುವಿನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವ ಸಚ್ಚಿಶ್ಯನಂತೆ ಗುರು ಕಾಣಿಕೆಯನ್ನು ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯಲ್ಲಿಟ್ಟು ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದತ್ತ ಭೀಷ್ಮ ಹೆಜ್ಜೆಯಿಡುತ್ತಾನೆ.

"ಪರಮ ಋಷಿ ಮಂಡಲದ ಮಧ್ಯದೀ ಮೆರೆವ ಯಜ್ಞೇಶ್ವರನ ಪ್ರಭೆಯಲಿ..." .ಭೀಷ್ಮ ವಿಜಯ ಪ್ರಸಂಗದ ಜನಪ್ರಿಯ ಪದ. ಹಸ್ತಿನಾವತಿಯ ರಕ್ಷಕನಾಗಿ ಸೇನಾನಿಯಾಗಿ ವಿಧೇಯ ಶಿಷ್ಯನಾಗಿ ಭೀಷ್ಮ ಗುರುಗಳನ್ನು ಕಾಣುವ ಪದವಿದು. ನಾರಾಯಣನ ಅವತಾರವಾದ ಯಜ್ಞನಾರಾಯಣನ ಪ್ರಭೆಯಲಿ ರಾರಾಜಿಸುವ ಪರಶುರಾಮನ್ನು ಕಂಡಾಕ್ಷಣವೇ ಭೀಷ್ಮನಾದುದರಿಂದ ಅಧೀರನಾಗದೇ ವಿನಯದಿಂದಲೇ ಮಧುಪರ್ಕಾದಿಗಳನ್ನು ಇತ್ತು ಶ್ರೀ ಗುರುಭ್ಯೋಂ ನಮಃ ಎಂದು ಕಾಲಿಗೆರಗುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಶರಣಾಗತಿಯಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ ಶಿಷ್ಯನ ಆಯ್ಕೆ ಏನು ಎಂದು ಆಶೀರ್ವದಿಸಬೇಕಾದ ಕರ್ತವ್ಯ ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಜಾಗ್ರತಗೊಳಿಸುವ ಭಾವ.

ಭೀಷ್ಮನ ಪರಮ ಭಕ್ತಿಗೆ ಪರಶುರಾಮ ಭಾವ ಪರವಶನಾದರೂ ತನ್ನ ಶಿಷ್ಯನ ಯೋಗ್ಯತೆಯನ್ನು ಮನಗಂಡು ಈ ಭೀಷ್ಮ ತನಗೆ ತಕ್ಕ ಶಿಷ್ಯ ಎಂದು ಮೆಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅದರೆ ಎಲ್ಲರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಮೆಚ್ಚಿಗೆ ಗಳಿಸಿದರೂ ಪರಶುರಾಮ ಖತಿಗೊಳ್ಳುತ್ತ ಎತ್ತಲಿರಿಸಿದೇ ಭೀಷ್ಮ ಬುದ್ದಿಗಳನೆಂದು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕಾಶೀರಾಜನ ಸ್ವಯಂವರ ಮಂಟಪಕ್ಕೆ ನುಗ್ಗಿ ಕುವರಿಯರನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಅಪಹರಿಸಿದೆ. ಕ್ಷತ್ರಿಯೋಚಿತವಾಗಿ ತಂದರೂ ಆಕೆಯನ್ನು ವರಿಸಬೇಕಿತ್ತು. ವರಿಸಲಿಲ್ಲ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಸಾಲ್ವನೂ ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದ. ಅವಳು ಈ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಏನು ಮಾಡಬೇಕು.ವಿಚಾರವನ್ನು ಮಾಡದೇ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದರೂ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಯೋಚಿಸಬೇಕಿತ್ತು. ಕರುಣೆಯಿಂದ ಕಂಡಾದರೂ ಈಕೆಯನ್ನು ಕೂಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಿತ್ತು. ಅದನ್ನು ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ನೀನು ಬಿಟ್ಟೆ ಸಾಲ್ವನೂ ಬಿಟ್ಟ ಹಾಗಿದ್ದರೆ ಆಕೆಯನ್ನು ಯಾರು ವರಿಸುತ್ತಾರೆ? ಆಕೆಯ ಜೀವನವೇ ಹಾಳಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಿದೆಯಲ್ಲ.

"ಹಾಳಾಗಿ ಹೋಗುವುದನ್ನು ಉಳಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಮಾರ್ಗ ಉಳಿದಿಲ್ಲವೆಂದಾದರೆ ಅದರ ಬಗ್ಗೆ ಔದಾಸಿನ್ಯವನ್ನೆ ತಾಳುವುದು ಒಳ್ಳೆಯದಲ್ಲವೆ?" ಗುರುಗಳ ಅಕ್ಷೇಪಕ್ಕೆ ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಭೀಷ್ಮ ಉತ್ತರಿಸತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಆಕೆ ಪ್ರಕರಣದ ಸ್ಥೂಲ ಚಿತ್ರಣವನ್ನಷ್ಟೆ ಅದು ತನ್ನ ಅನುಕೂಲಕ್ಕೆ ಎಷ್ಟು ಬೇಕೋ ಅಷ್ಟನ್ನೆ ವರದಿ ಮಾಡಿದ್ದಾಳೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ನನ್ನಂತಹವರು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಒತ್ತಡಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿದಾಗ ನಾವು ಬಯಸದೇ ಇದ್ದದ್ದನ್ನು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ವಿರುದ್ದವಾದದ್ದನ್ನು ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾಯೆನವಾಚಾ ಸರ್ವ ಸಂಗ ಪರಿತ್ಯಾಗಿಗಳಿಗೂ ಈ ಅನಿವಾರ್ಯತೆ ಬಿಟ್ಟಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲಿವರೆಗೆ ಪ್ರಪಂಚಾವಲಂಬಿಗಳಾಗಿರುತ್ತೇವೆ. ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗೆ ವಿರುದ್ದವಾಗಿ ಬದುಕುತ್ತೇವೆ ಎನ್ನುವುದು ಸುಳ್ಳು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿ ಕ್ಷತ್ರಿಯತ್ವದ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆ ಮಾಡಬೇಕಾಯಿತು ಎಂದು ಹೇಳಿದವರು ನೀವು. ಬ್ರಹ್ಮ ಚಾರಿಯಾದವ ನಾನು ಸ್ವಯಂವರ ಮಂಟಪಕ್ಕೆ ಹೋದೆ. ಇದರಿಂದಲೇ ನಾನು ನನಗಾಗಿ ಹೋಗಿದ್ದಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ. ಹಾಗಾದಾರೆ ಯಾರಿಗಾಗಿ ನನ್ನ ತಮ್ಮ ವಿಚಿತ್ರ ವೀರ್ಯನಿಗಾಗಿ.. ಸತ್ಕುಲ ಪ್ರಸೂತೆಯರಾದ ಹೆಣ್ಣು ಮಕ್ಕಳನ್ನು.ತಮ್ಮ ಮನೆಯ ಗಂಡು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ತರಬೇಕೆನ್ನುವ ಅಕಾಂಕ್ಷೆಯೋ ಆಸಕ್ತಿಯೋ ಮನೆಯ ಹಿರಿಯನಿಗೆ ಇರುವುದು ಅಪರಾಧವಲ್ಲ. ಹಾಗೆ ತಂದಿದ್ದೇನೆ. ಹಸ್ತಿನಾವತಿಗೆ ಆಮಂತ್ರಣ ಇಲ್ಲದೆ ರಹಸ್ಯವಾಗಿ ಹಸ್ತಿನೆಯ ಸಾಮಂತರನ್ನು ಕರೆಸಿ ನಿಗೂಢವಾಗಿ ಸ್ವಯಂವರ ಮಾಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅದರಲ್ಲೂ ಶಕ್ತಿ ಪ್ರದರ್ಶನದ ಮೂಲಕ ಗೆದ್ದವನಿಗೆ ಹೆಣ್ಣು.. ಇದೆಲ್ಲ ಹಸ್ತಿನಾವತಿಯ ಆಡಳಿತದ ವಿರುದ್ಧ ಕಾರಸ್ಥಾನವಲ್ಲವೆ? ರಾಜಕೀಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಇದು ಹಸ್ತಿನಾವತಿಯ ಸಿಂಹಾಸನಕ್ಕೆ ಭಾಧಕ, ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಗೆದ್ದು ಒಬ್ಬ ತಾನು ವಿಕ್ರಮಿ, ಏಕೈಕ ವೀರ ಎಂದು ಮೆರೆದರೆ ಅದೂ ಭೀಷ್ಮ ಹಸ್ತಿನಾವತಿಯ ರಕ್ಷಕನಾಗಿರುವಾಗ..ಹಾಗಾಗಿ ಹಸ್ತಿನಾವತಿಯ ರಾಜ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದದ್ದು. ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳನ್ನು ತಂದದ್ದು, ಅವರಲ್ಲಿ ಕರುಣೆಯಿಂದಲೇ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯನ್ನು ವರಿಸುವಂತೆ ಕೇಳಿಕೊಂಡದ್ದು ತಂಗಿಯಂದಿರ ಹೊರತಾದ ಅಂಬೆ ನನ್ನನ್ನು ವರಿಸುವ ಬಯಕೆಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತ ಪಡಿಸಿ ಅದು ಸಾಧುವಲ್ಲ ಎಂದಾದಾಗ ಸಾಲ್ವನ ಜತೆಗಿನ ಪ್ರಣಯವನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಂಡದ್ದು. ಆಕೆಯ ಬೇಡಿಕೆಯಂತೆ ಸಾಲ್ವನಲ್ಲಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದ್ದು ಸಾಲ್ವ ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದ್ದು ಯಕಃಶ್ಚಿತ್ ಸಾಲ್ವನಂತವನು ತಿರಸ್ಕರಿದ ಹೆಣ್ಣು ಚಕ್ರವರ್ತಿಯ ಕೈಹಿಡಿಯುವುದು ಶಕ್ಯವೇ?"

"ಇನ್ನು ಗುರು ಸನ್ನಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಇದು ತೀರ್ಮಾನವಾಗಬೇಕು. ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಆಕೆ ಅಪಪ್ರಚಾರ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ. ಯಾವುದೇ ಗಂಡಿಗಂತೂ ಭೀಷ್ಮ ಸೋಲಲಿಲ್ಲ.. ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಅಂಬೆಯಂತಹ ಹೆಣ್ಣಿಗೂ ಭೀಷ್ಮ ಸೋಲಲಿಲ್ಲ. ಇದು ಭೀಷ್ಮನ ಬಗ್ಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಶುದ್ದ ರಾಯಸವೆಂದೇ ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು. ಇನ್ನು ಗುರು ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಇದೆಲ್ಲ ಪರಿಹಾರವಾಗಿ ಭೀಷ್ಮ ಪರಿಶುದ್ದವಾಗಿ ತೊಳೆಯಲ್ಪಡಬೇಕು."

ಭೀಷ್ಮನದ್ದಾದ ಸ್ಪಷ್ಟನೆ ಕೇಳಿ ಅಷ್ಟರಲ್ಲೇ ಗುರು ತೃಪ್ತನಾದರೆ ಭೀಷ್ಮನ ಅಂತಃ ಸತ್ವ ಒರೆಗೆ ಹಚ್ಚಿದಂತಾಗಬಹುದೇ? ಅಷ್ಟರಲ್ಲೇ ಭೀಷ್ಮನ ಪರವಾಗಿ ತೀರ್ಮಾನ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಲ್ಲಿ ಅದು ಪಕ್ಷಪಾತ ಮಾಡಿದಂತೆ ಭಾಸವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೇ. ದೂರು ಇತ್ತವನಿಗೆ ಸಿಗುವ ಪರಿಹಾರದ ಪರಿಣಾಮ ಏನಿದೆಯೋ ದೂರಲ್ಪಟ್ಟವನ ಮೇಲೂ ಆ ಪರಿಣಾಮ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಬೇಕಲ್ಲ. ಅಪರಾಧಿಯಾದರೆ ಆ ಅಪರಾಧದಕ್ಕೆ ಪರಿಮಾರ್ಜನೆಯಾದಂತೆ, ನಿರಪರಾಧಿಯಾದಾಗ ಆ ಅರೋಪದಿಂದ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮುಕ್ತನಾಗಬೇಕಲ್ಲ? ಹಾಗಾಗಿ ಗುರು ಈ ಸನ್ನಿವೇಶವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಒರೆಗೆ ಹಚ್ಚಿ ಪರಾಂಬರಿಸುವ ಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ತಳೆಯುವ ನಿರ್ಧಾರವನ್ನು ಪರಸ್ಪರ ಸ್ವಕೀಯವಾಗಿ ಮಾತಾಡಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೆ ಒಂದುವೇಳೆ ನಿರಪರಾಧಿ ಅಪರಾಧವನ್ನೂ ತೊಳೆದುಕೊಂಡರೂ ಅದು ಪೂರ್ಣ ಪರಿಶುದ್ದತೆ ಎನಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ಪಾತ್ರವಾಗಿ ಪಾತ್ರಧಾರಿ ಆ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ಅರಿತಿರಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.

"ಭೀಷ್ಮ ತಮ್ಮನಿಗಾಗಿಯೇ ತಂದದ್ದು..ಇದು ಹೌದೇ? ಭೀಷ್ಮನ ಮೊದಲ ಆಕ್ಷೇಪ ಏನು? ಕಾಶೀರಾಜ ಹಸ್ತಿನಾವತಿಯ ಮಾಂಡಲೀಕರನ್ನು ರಹಸ್ಯವಾಗಿ ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿಸಿದ್ದರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಗೂಢಾಲೋಚನೆಯಿದೆ. ಕರಿಪುರದಭೀಷ್ಮರರಿಯದ ಹಾಗೆ.. ಎಂದು ಕಾಶೀರಾಜ ಉದ್ದೇಶಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾದರೂ ಏನು? ಹಸ್ತಿನಾವತಿಯವರು ಚಕ್ರವರ್ತಿಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿರುವವರು ಭಾಗಿಯಾಗುವಷ್ಟು ಘನತೆಯನ್ನು ಯೋಗ್ಯತೆಯನ್ನು ಆ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿಲ್ಲ ಎಂಬಂತೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲವೇ?" ಗುರುವಿನ ಈ ತರ್ಕದಿಂದಲೇ ಅಂಬೆ ಪ್ರಕರಣ ಸತ್ಯಾಸತ್ಯತೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಮನವರಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ದೂರುದಾರ ತನಗೆ ಹೇಗೆ ಲಾಭವಾಗಬಹುದು.ತನ್ನ ದೂರು ಹೇಗೆ ಮನ್ನಣೆಗಳಿಸಬಹುದು ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿ ಅದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಹಾಗೆ ತನ್ನ ಫಿರ್ಯಾದನ್ನು ಮಂಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಸಹಜ ಆಗ ನಿರ್ಣಯಿಸುವವನ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಇಲ್ಲಿ ಹಿರಿದಾಗಿರುತ್ತದೆ. ನಿರ್ಣಯಿಸುವವನ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳೂ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿರಬೇಕು.

"ಭೀಷ್ಮರರಿಯದ ಹಾಗೆ..." ಎನ್ನುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವನ್ನೂ ಭೀಷ್ಮ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಮೊದಲು ಅಂಬೆ ಅಂಬಾಲಿಕಾದಿಗಳನ್ನು ಹಸ್ತಿನಾವತಿಯ ಚಕ್ರವರ್ತಿಗೆ ಅಂದರೆ ವಿಚಿತ್ರವೀರ್ಯನಿಗೆ ತರುವ ಬಯಕೆಯಿಂದ ಕಾಶೀರಾಜನಿಗೆ ಪತ್ರವೊಂದನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದ. ಹಸ್ತಿನಾವತಿಯ ರಾಜಸಿಂಹಾಸನದ ಬಗ್ಗೆ ಇರುವ ಭಯದಿಂದಲೇ ಆಗಿರಬಹುದು ಆ ಪತ್ರಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯನ್ನು ನೀಡಲಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ ಮಾಂಡಲೀಕರನ್ನೆಲ್ಲ ಸೇರಿಸಿ ಹೀಗೊಂದು ಕನ್ಯಾಪಣವನ್ನಿಟ್ಟು ಸ್ಪರ್ಧೆ ಮಾಡಿದ ಎಂದಾದರೆ ಅದು ಹಸ್ತಿನಾವತಿಗೆ ಮಾಡುವ ಅವಮಾನವಲ್ಲವೇ? ಹಸ್ತಿನಾವತಿಯ ಸಾಮಂತರಸರನ್ನು ಹೀಗೆ ಭೀಷ್ಮನಿಗೆ ಅರಿಯದ ಹಾಗೆ ಗೂಢವಾಗಿ ಸೇರಿಸುವ ಮರ್ಮವೇನು? ತಾನು ಹೆಣ್ಣು ಕೇಳಿ ಕಾಶೀರಾಜ ನೀಡದೇ ಇದ್ದದ್ದಕ್ಕೂ ಭೀಷ್ಮನ ಆಕ್ಷೇಪವಿಲ್ಲ. ಹಾಗಾದರೆ ಈ ರಹಸ್ಯ ಸಮಾವೇಶವನ್ನು ಹಮ್ಮಿಕೊಂಡ ಕಾಶೀರಾಜನ ಅಂತರಾಳದ ನಿಗೂಢತೆ ಏನಿರಬಹುದು? ಆ ಸಂದೇಹದಿಂದಲೇ ಗೂಢಾಚಾರರಿಂದ ಈ ವರದಿ ಬರುವುದು ವಿಳಂಬವಾದುದರಿಂದ ಇವನ ಆಣತಿಯೊಳಗಿರುವ ಸಾಮಂತರಸರನ್ನು ತಡೆಯುವಷ್ಟು ವೇಳೆ ಇಲ್ಲದೆ ಭೀಷ್ಮ ಸ್ವಯಂವರ ಮಂಟಪವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ..

ಆದರೆ ಗುರುಗಳು ಇದನ್ನೇ ಆಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರಲ್ಲ.? "ಭೀಷ್ಮ ನಿನ್ನ ಪ್ರವೇಶವೇ ಸರಿಯಾಗಲಿಲ್ಲ.." ಯಾಕೆ?. ಭೀಷ್ಮ ನೀನು ಹೋಗಿಯಾದಮೇಲೂ ಮೊದಲು ಹೇಳಿದುದೇನು? ಕಾಶೀಕುವರಿಯರನ್ನು ದಿಟ್ಟಿಸಿ.." ಏರಿರೆನ್ನಯ ರಥವನು....." ಎಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕೆಲವೊಂದು ಅಂತರಂಗದ ಭಾವಗಳು ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಗೆ ಸಿಗುತ್ತವೆ. ಸಾಮಂತರೊಳಗೆ ಕಚ್ಚಾಡಿಸಿ ಅದೂ ಹೆಣ್ಣಿಗಾಗಿ...ಗೆದ್ದವರಿಗೆ ಆ ಹೆಣ್ಣನ್ನು ಕೊಡುವುದು..ಇಲ್ಲಿ ಹೆಣ್ಣು ಅದೂ ರಾಜಕುವರಿಯರು, ಅವರನ್ನು ಒಂದು ಸ್ಪರ್ಧೆಯ ಪಣವನ್ನಾಗಿಸುವಷ್ಟು ಹೆಣ್ಣಿನ ಸ್ಥಾನ ಮಾನವನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸಿದಂತಾಯಿತಲ್ಲವೇ? ಹಾಗಾಗಿ " ನಿಮ್ಮ ಸ್ಥಾನಮಾನಕ್ಕೆ ಹೊಂದುವಂತಹುದಲ್ಲ.. ಏರಿರೆನ್ನಯರಥವನು" ಎಂದು ಭೀಷ್ಮಗರ್ಜಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಅರ್ಥ ಕಲ್ಪಿಸಬಹುದಲ್ಲವೇ? ಹಸ್ತಿನಾವತಿಯವರು ತನ್ನ ಹೆಣ್ಣು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಯೋಗ್ಯರಲ್ಲ ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಿ ಕಾಶೀರಾಜ ಆ ಹೆಣ್ಣಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಸ್ಥಾನಮಾನವಾದರೂ ಏನು? ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಇದಕ್ಕಿಂತ ಕೆಳಗೆ ಹಸ್ತಿನಾವತಿಯವರು ಬಗೆದಂತೆ ಅಲ್ಲವೇ? ಹಸ್ತಿನಾವತಿಯ ಸಾಮಂತರೂ ಯಾರೋ ಅದು ತಿಳೀಯದಿದ್ದರೂ ಅವರು ಹಸ್ತಿನಾವಾತಿಯವರಿಗಿಂತ ಒಳ್ಳೆ ಗಂಡು ..ಹಾಗಾಗಿ ಸಾಮಂತರಲ್ಲಿ ಯಾರು ಬಲ ಶಾಲಿ ಆತ ಹಸ್ತಿನಾವತಿಯ ಗಂಡುಸರಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಎಂದು ಮಾನದಂಡವನ್ನು ಕೊಡುವ ಉದ್ದೇಶವಲ್ಲವೇ?