ಅಂತರಂಗದ ರಾವಣ ಭಾಗ ೭

          ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಯ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಸವಿಯಬೇಕಾದರೆ ಬಹಳಷ್ಟು ತಾಳ್ಮೆ ಬೇಕು. ಸಹನೆಯಿಂದ ಇದರ ಆಸ್ವಾದನೆಗೆ ತೊಡಗಿದರೆ ತೊಡಗುವುದಷ್ಟೆ ನಮ್ಮ ಕೆಲಸ ಮತ್ತೆ ಅದು ಸೆಳೆಯುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಈ ಮಾತು ಬಹುಶಃ ಈ ಲೇಖನಕ್ಕೂ ಅನ್ವಯಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ ಏನೋ? ಇದನ್ನು ಓದಬೇಕಾದರೂ ಬಹಳಷ್ಟು ತಾಳ್ಮೆ ಅತ್ಯವಶ್ಯ.  ರಾವಣನ ಹತ್ತು ಮುಖ ದರ್ಶನವಾದ ಹಾಗೆ. ರಾವಣನ ಅಂತರಂಗದ ಮುಖವೂ ಇದರೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಸಬಹುದೇನೋ ಎಂಬ ಸಂದೇಹ ನನಗೆ ಮೂಡುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗ ಬರೆಯುತ್ತ ಬರೆಯುತ್ತಾ ಬಹಳ ದೀರ್ಘವಾಗಿ ಲಂಬಿಸಿತು.  ಶೇಣಿ ರಾವಣದ ವಾಕ್ ಪ್ರವಾಹವೇ ಹಾಗೆ. ಹರಿಯುವ ನದಿಗೆ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಒಡ್ಡನ್ನು ಕಟ್ಟಿ ಅಲ್ಪ ಸ್ವಲ್ಪ ತಡೇ ಒಡ್ಡಬಹುದೇನೋ. ಆದರೆ ಈ ವಾಕ್ ಪ್ರವಾಹಕ್ಕೆ ಈ ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿಯನ್ನು ಕೊಡಬೇಕೋ ತಿಳಿಯದಾಯಿತು. ಮೋಡ ಕರ್ರಗಾಗಿ  ಸುರಿದ  ಮಳೆ ಮಧ್ಯೆ ರಭಸ ಕಡಿಮೆಯಾದರೂ ಮುಗಿಲು ಕರಗಿ ಬೆಳ್ಳಗಾಗದೆ ಮಳೆ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗೇ ಈ ವಾಗ್ವರ್ಷಿಣಿ ಹೇಳುವುದು ಸೂಕ್ತ ಅನ್ನಿಸುತ್ತದೆ. ಅದು ಕೂಡ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆ ಮಂಗಲ ಹಾಡಿದರೆ ಮಾತ್ರವೇ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಸಹನೆಯಿಂದ ಬರೀ ನೀರನ್ನು ಕುಡಿದರೂ ಹಸಿವು ನೀಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆ ಸಹನೆಯಿಂದ ಇದರ ಆಸ್ವಾದನೆಗೆ ತೊಡಗಿದರೆ ಮನಸ್ಸಿನ ಹಲವು ಬಗೆಯ ತೃಷೆಯನ್ನು ನೀಗಿಸಬಹುದು.

         

          ಪತಿಯಾದ ರಾವಣನಲ್ಲಿ ಪರಿ ಪರಿಯಾಗಿ ಬೇಡುವ ಮಂಡೊದರಿ, ತನ್ನ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ರಾವಣನನ್ನು ಸೆಳೆಯುವ ಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ತಾಯಿಯ ಪ್ರೀತಿಯ ಸೆಳೆತವನ್ನು ಕಳಚಿದಂತೆ ರಾವಣ ತನ್ನ ಛಲದಿಂದಲೇ ಮಂಡೋದರೆ ಪ್ರೀತಿಯ ಸೆಳೆತದಿಂದ ಹೊರಗೆ ಬರುತ್ತಾನೆ. ಬಾರದೆ ರಾವಣನಿಗೆ ವಿಧಿಯಿಲ್ಲ. ಅನಿವಾರ್ಯತೆಯ ಬಂಧನ ಬಿಗಿಯಾಗುತ್ತ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಆ ಬಂಧನವಾದರೂ ಏನು?  ಅದುವೇ ರಾವಣನ ಅಂತರಂಗ. ದೇವರ ಕೋಣೆಯ ನೆಲ ಗೋಮಯದ ಕಪ್ಪಿನಿಂದ ಕರ್ರಗಾದಂತೆ ರಾವಣನ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಕರ್ರಗಾಗಿ ಗೋಚರವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಪ್ಪಾದ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿಡಿಸಿದ ಪೂಜಾ ಮಂಡಲದಂತೆ ರಾಮನ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ರಾವಣ ಸಂಘರ್ಷದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

 ಒಂದು ಹಂತದಲ್ಲಿ ಮಂಡೋದರಿಯಲ್ಲಿ ರಾವಣ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, “ರಾಮನಿಗೆ ಶರಣಾಗಬೇಕಾದದ್ದು ನಾನಲ್ಲ ನೀನು”  ಎಷ್ಟು ಮಾರ್ಮಿಕವಾದ ಮಾತು ಇದು. ಇವನ ಕಪ್ಪಾದ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ದೇವರ ಕೋಣೆಯ ನೆಲದಂತೆ ರಾಮನೊಡನೆಯ ಸಂಘರ್ಷದಿಂದ ಮತ್ತೂ ಪವಿತ್ರವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೊಣೆಯ ನೆಲ ಕಂಡಕೂಡಲೇ,  ಪವಿತ್ರ ಪಾಣಿಯಾಗಿ, ಶುದ್ದೀಕೃತಗೊಂಡು ಪೂಜೆಗೆ ಅಣಿಯಾಗುವ ಮನಸ್ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಮಂಡೋದರಿಗೆ ಹೇಳುವುದು ಈ ಬದು ಕು ರಾಮನೊಡನೆ ಐಕ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ನೀನು ಶರಣಾಗು ಎಂದು. ರಾವಣನ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ದಶ ಮುಖಗಳಂತೆ , ರಾವಣನ ಕೃತ್ಯಗಳೂ ಹಲವಾರು ಅರ್ಥವನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಇಡೀ ಲಂಕೆಯನ್ನು ರಾಮನ ಪದತಲದಲ್ಲಿ ಮಡುಗಿದ ಕ್ರಮವೇ ಇದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಇದರ ಸೂಚನೆ ಮೊದಲೇ ಅತಿಕಾಯನ ಬಾಯಿಯಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ. “ ಬನ್ನಿರೈ ಸಂಸಾರ ಶರಧಿಯನು ದಾಟುವರು” ಅದನ್ನವಲಂಬಿಸಿಯೇ ರಾವಣ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ “ ರಾಮನಿಗೆ ಶರಣಾಗು”

“ಹರಪಿತಾಮಹ ಸುರಪ ಮುಖ್ಯರ ಧುರಕೆ ಮಣಿಯುವನಲ್ಲ ದಶಶಿರ  ”

ಪತಿವೃತಾ ಮಂಡೋದರಿಯ ಪ್ರೀತಿಗೆ ಒಲಿದು ರಾವಣ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ನೀನು ಏನು ಬೇಕಾದರೂ ಕೇಳು ಆದರೆ ರಾಮನಿಗೆ ಶರಣಾಗತಿ.. ರಾಮನಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮ..ಅದು ರಾವಣನಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವೇ ಇಲ್ಲದ ಮಾತು. ಪ್ರೀತಿಯ ಮಡದಿ ಏನು ಬೇಕಾದರೂ ಕೇಳಲಿ  ಅದನ್ನು ಸಾಧಿಸಿ ಕೊಡುವ ಗಂಡ ಆ ಪ್ರೀತಿಗೆ ಸಾರ್ಥಕತೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಹೆಂಡತಿ ಪ್ರೀತಿ ಸರ್ವಸ್ವವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ರಾವಣ ಅಂತಹಾ ಪ್ರೀತಿಯ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನೇ ತಳ್ಳಿಹಾಕುತ್ತಾನೆ. ಅದು ಹೆಂಡತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಅಲ್ಲ. ಆ ಹೆಂಡತಿಯ ಯೋಗ್ಯತೆ ಅರಿಯದೇನಲ್ಲ. ಆದರೂ ಯಾಕೆ? ಅದು ರಾವಣನಲ್ಲಿ ಜನ್ಮತಃ ಅಡಗಿದ ರಾಮ ದ್ವೇಷ. ವಿಚಿತ್ರವಲ್ಲವೇ? ಏನನ್ನಾದರೂ ಒದಗಿಸಿಯೇನು ಆದರೆ ರಾಮನಿಗೆ ಶರಣಾಗತನಾಗುವುದು ಅದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲದ ಮಾತು. ಯಾಕೆ ಮುಂದೆ ಪ್ರತಿ ಹಂತದಲ್ಲು ರಾಮನ ಮೇಲಿನ  ದ್ವೇಷ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.

“ಅದು ಅಗದ ಮಾತು. ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನಿಗಾದರೂ ಬಾಗದ ತಲೆ ಇದು. ಹಟಯೋಗದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನ ತಲೆಯನ್ನು ನನ್ನ ಪ್ರಯೋಜನಕ್ಕಾಗಿ ವಿನಿಯೋಗಿಸಿಕೊಂಡವನು ನಾನು. ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ..ಏನೂಂತ ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ.? ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ತಲೆ ಚಿಗುರಬೇಕು. ತಥಾಸ್ತು ಅಂದಿದ್ದ.  ಆವಾಗ ನಗಾಡಿಕೊಂಡು ಹೇಳಿದೆ ಜೀವಗಳ್ಳನಾಗಿ ಕೇಳ್ತೇನೆ ಅಂತ ತಿಳಿಯಬೇಡ ಬ್ರಹ್ಮ ದೇವರೇ ಮರಣವನ್ನು  ಬಯಸ್ತೇನೆ. ಯಾರಿಂದ ಪರದೇಶದವರಿಂದ ಅಲ್ಲ. ಅದು ನನಗೆ ಅಪಮಾನ. ಆದುದರಿಂದ ದೇವತೆಗಳೋ ಯಕ್ಷರೋ ಗಂಧರ್ವರೋ ಅವರಿಗೆ ನನ್ನ ಕೂದಲು ಕೊಂಕಿಸುವ ಸಾಮಾರ್ಥ್ಯ ಇರಕೂಡದು. ಅವರನ್ನು ಎಲ್ಲಾ ನಾನು ಮರ್ದನ ಮಾಡಬೇಕು. ನಾನು ಮಣ್ಣಿನ ಮಗ. ಅಂದರೆ ಏನು? ಮೃತ್ಯು ಇದ್ದವ.ಮರ್ತ್ಯ. ಆದಕಾರಣ ಈ ಮರ್ತ್ಯ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನೂರಕ್ಕೆ ನೂರು ಮನುಷ್ಯನಾದವನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತೇನೆ. ತೊಂಭತೊಂಭತ್ತು ಆದರೆ ನನಗೆ ಲೆಕ್ಕವಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮಾನುಷಾಧನೈಹಿ ಅವಧ್ಯತ್ವಂ ಮಾನುಷಾತ್ ಅನ್ಯಹಿ ಅವಧ್ಯತ್ವಂ, ತಥಾಸ್ತು.  ಹಾಗಾದರೆ ಮರಣಕ್ಕೆ ಹೆದರಿದವನೋ ನಾನು. ಅಲ್ಲ, ಮರಣದಲ್ಲೂ ನನಗೊಂದು ಗೌರವ ಬೇಕು.  ಯಾರು? ನಾನು ಬದುಕಿದ ಊರಿನಲ್ಲಿ ಬದುಕಿ. ಈ ನೀರು , ಈ ಗಾಳಿ,  ಈ ಹಣ್ಣು,  ಈ ಅನ್ನ, ಇದರಿಂದ ಕೂಡಿದವ ಅವನಿಂದ ನಾನು ಸತ್ತೇನು, ಪರಕೀಯರಿಂದ ಒಂದು ಪೆಟ್ಟು ತಿಂದರೆ ಅವರ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಹತ್ತು ಪೆಟ್ಟು ಕೊಟ್ಟಲ್ಲದೆ ನಾನು ವಿಶ್ರಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅಂತಹ ಸ್ವಾಭಿಮಾನಿ. ಪಿತಾಮಹನಿಗೇ ಅಗ್ಗದ ಬಗ್ಗದ ಸಗ್ಗದ ಔರ್ಧತ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದವನು. ಆಮೇಲೆ ಏನು? ಶಿವಶಕ್ತಿ....ಆಮೇಲೆ ಮತೀಯ ಭಾವನೆ ಅಂತ ಹೇಳಿಯಾರು..ಆದರೆ ಬೇರೆ ಯಾವದೇವರಿಗೆ ಉಂಟು? ಕೆಲವರು ಹೇಳ್ತಾರೆ ವಿಷ್ಣು ದೊಡ್ಡವ.. ಇರಬಹುದು ಆದರೆ ಅವನ ಮಗ? ಮುಖ ನೋಡಿದ್ರೆ ಸಜ್ಜಲ ಗಂಗಾಸ್ನಾನ ಮಾಡಬೇಕು. ಮತ್ತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಭಾಗ್ಯದೇವತೆ...ಆದರೆ ಶಿವನನ್ನು ನೋಡು,  ಶಿವ ಅನುಗ್ರಹಕಾರಕ,  ಜಗದಂಬಿಕೆ ಪಾರ್ವತೀ ದೇವಿ ಸ್ವತಃ ಅನುಗ್ರಕಾರಕಳು. ಗಣಪತಿ ನಿರ್ವಿಘ್ನಕಾರಕ...ವೈದಿಕರು ಪಂಚಾಯತದ ಪೂಜೆ ಅಂತ ಮಾಡುವುದುಂಟು. ಸೂರ್ಯ ಗಣಪತ್ಯಂಬಿಕಾ ಶಿವ ವಿಷ್ಣುಭ್ಯೋ ನಮಃ. ನಮ್ಮ ಅಪ್ಪ ಹೇಳಿಕೊಟ್ಟ ಮಂತ್ರ ಅದು. ಇದರಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯ ಬಿಡು , ವಿಷ್ಣು ಬಿಡು ಮತ್ತೆ ಉಳಿದ ಮೂರು ಜನವೂ ಇರುವುದು ಒಂದೇ ಊರಿನಲ್ಲಿರುವುದು ಕೈಲಾಸದಲ್ಲಿ. ಇಂತಹ ಕೈಲಾಸವನ್ನು ನಾನು ಎತ್ತಿರುವುದು. ನನಗೊಂದು ಹಟಬಂತು ಲಂಕೇಶ್ವರೋವ ಲೋಕೆಶ್ವರೋವ..  ಎತ್ತಿದೆ, ಕೆಲವರು ಹೇಳ್ತಾರೆ ಕೈಲಾಸದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದ. ಬುದ್ಧಿ ಉಂಟೋ ಈ ಜನಕ್ಕೆ. ಹೊರುವವನು ಆಡಿಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲದೇ ಮೇಲೆ ಇರುವುದಕ್ಕಾಗುತ್ತದೆಯೆ? ಮೇಲೆ ನಿಂತರೆ ಆಧರಿಸಿ ನಿಂತಹಾಗೆ ಆಗ್ತದೆ. ಕೈಲಾಸದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಹೌದು ಬಿದ್ದದ್ದೂ ಹೌದು ...ಅದಲ್ಲ ಯೋಚಿಸಬೇಕಾದದ್ದು. ಕೈಲಾಸದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಅಂದರೆ ಇಡೀ ಶರೀರ ಅದರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಅಂತ ಅರ್ಥ. ಒಂದು ಚೂರು ಚರ್ಮ ಹರಿದದ್ದಾಗಲೀ ಎಲುಬು ಹುಡಿಯಾದದ್ದಾಗಲೀ ಇದ್ರೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳು. ನೋಡುವ ನನ್ನ ಬದಲಿಗೆ ಬೇರೊಬ್ಬ ಮೂಲೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಗಲು ಕೊಡಲಿ. ಅಂಥವನು ಇವನು. ಶರೀರವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡವ. ಇಡೀ ಕೈಲಾಸದ ಭಾರ ಎಷ್ಟು ಅಂತ ನನಗೆ ಗೊತ್ತಾಗ್ಯದೆ. ಎಷ್ಟು? ನಾನು ಹೊರುವಷ್ಟು. ಕೈಲಾಸವನ್ನು ನನ್ನ ಎಲ್ಲಾ ಕೈಗಳಿಂದ ತೂಕ ಮಾಡಿದವನು. ಎಷ್ಟು ಭಾರ ಅಂತ ನನಗೆ ಗೊತ್ತಾಗ್ಯದೆ. ಆವಾಗ ಕೆಲವರು ಹೇಳ್ತಾರೆ ರಾವಣ ಕೂಗಿದ್ದ ಅಂತ. ಈ ವರದಿಗಾರರು ಕೈಲಾಸಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದಾರ? ಕೈಲಾಸಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದರೆ  ಬರ್ತಾರಾ? ಹಾಗಾದರೆ, “ಕೈಲಾಸದಡಿಯಲ್ಲಿ ಕೂಗಿದ.” ಹಾಗೋ ಶಿವದೇವರು ನನಗೆ ಹೆಸರು ಕೊಟ್ಟದ್ದು ರಾವಣ ಅಂತ. ರೌತೀತಿ ರವಣಃ ಸ ಏವ ರಾವಣಾಃ ಅಂತ ವ್ಯಾಕರಣ ಸೂತ್ರಕ್ಕೆ ಅರ್ಥ ಮಾಡ್ಲಿಕ್ಕೆ ಹೊರಟರು. ಕೈಲಾಸದ ರಾವಣತ್ವಕ್ಕೆ ಅರ್ಥ ಎಂತದ್ದು ಗೊತ್ತೋ?  ರಾವಣೋ ಲೋಕ ರಾವಣಃ ಕೂಗುವವನು ರಾವಣ ಅಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರತಿಯೊಂದಕ್ಕೂ ಅಳುವವರಾದರೆ  ಊರಿನಲ್ಲಿ ರಾವಣರೇ ಇರುವುದು. ಬೇರೆ ಯಾರು ಇಲ್ಲ ಅಂತ ಹೇಳ್ಬೇಕಾದೀತು.  ಹಾಗಾಗಿ ಲೋಕವನ್ನೆ ಗೋಳಾಡಿಸುವವ, ಇಷ್ಟು ಮಾತ್ರ ಅಲ್ಲ. ಆ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಸಾಮಗಾನವನ್ನು ಹಾಡಿದವನು. ನೀನು ಆಲೋಚನೆ ಮಾಡು ಮೈಗೆ ಇಷ್ಟು ಭಾರಬಿದ್ರೆ ಶ್ರುತಿ ಭದ್ದವಾಗಿ ಹಾಡುವ ಒಬ್ಬ ಸಂಗೀತಗಾರ ಇದ್ದಾನೋ ಹೇಳು. ತಲೆ ಭಾರ ಆದ್ರೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡೋದಿಲ್ಲ. ಹಾಗಾದ್ರೆ ಮೈಭಾರವಾಗಿದ್ದರೂ ಶಿವ ಮೆಚ್ಚುವಂತ ಸಾಮವೇದವನ್ನು ಹಾಡಿದವನು. ಅದಕ್ಕೆ ಮೆಚ್ಚಿದ ಶಿವ ಅವನು ನಟರಾಜ, ಸಂಗೀತ ಲೋಲ, ಆದರೆ ಅವನದ್ದು ಸಂಗೀತ ಸ್ವಲ್ಪ ಕೈಲಾಸದ ಮಣ್ಣಿನ ವಾಸನೆ ಉಳ್ಳದ್ದು. ಆದಕಾರಣ ಅದು ಶುದ್ದ ದೇವಗಾನ ಗಂಧರ್ವಗಾನವಲ್ಲ ಅದು. ಆದುದರಿಂದಲೇ ಶಿವನ ನಾಟ್ಯ. ಅದು ಲಲಿತವಾದಂತಹ ನರ್ತನ ಅಲ್ಲ. ಸ್ವಲ್ಪ ಲಾಸ್ಯ ಅದಕ್ಕೆ ವಾದ್ಯವೂ ಹಾಗೆ ಘನಗಂಭೀರವಾದದ್ದು. ದೇವಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅಭಿನಯಿಸುವಂತಹುದಲ್ಲ. ಕೈಲಾಸದ ಬಟಾಬಯಲಿನಲ್ಲಿ. ಆ ಶಿವ ಪಾರ್ವತಿ ನಲಿಬೇಕು ಆ ನಂದಿ ಏಡಗೈಯಲ್ಲಿ ಮೃದಂಗ ಬಾರಿಸಬೇಕು. ನಂದಿಯ ಮೃದಂಗ, ಶಿವಗಣಗಳೆಲ್ಲ ವಿವಿಧ ವೇಶತೊಟ್ಟು ಕುಣೀತಾ ಇದ್ರೆ ಶಿವ ಪಾರ್ವತಿ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ನಲೀತಾ ಇದ್ರೆ ಒಂದೆರಡು ದಿವಸವಲ್ಲ ನೂರು ನೂರು ವರ್ಷ ಇದಕ್ಕೆ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಒದಗಿಸಿದವನು ರಾವಣ. ಅದಕ್ಕೆ ಮೆಚ್ಚಿ ಶಿವ, ಇಕೋ ತೆಕ್ಕೋ ಮಗನೇ ಚಂದ್ರ ಹಾಸವೆಂಬ ಖಡ್ಬ, ಎಂತಹ ಖಡ್ಗ ಅದು?  ಶಿವನ ಪಾಶುಪತ ಶಕ್ತಿ. ಇಂತಹ ನನಗೆ ಶಿವನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ  ಹೆಡ್ಡನೂ  ಕಂಡಂತಹ  ಸತ್ಯ. ಇಂತಹ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಕೂಗಿ ತೆಕ್ಕೊಂಡು ಬಂದಿದ್ದಾನೆ..., ಹೌದೇನೆ ಯಾರಾದರೂ ಕೂಗುವ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಕತ್ತಿ ಕೊಡ್ತಾರೋ? ಒಂದಿಷ್ಟು ಬಾಳೇಹಣ್ಣೋ ಹಾಲೋ ಕೊಟ್ಟು ಕಳುಹಿಸುದು. ಕೂಗಬೇಡ ಮಗನೆ ಅಂತ.   ಆವಾಗ ಶಿವ ಹೇಳಿರುವುದು ರಾವಣೋ ಲೋಕ ರಾವಣಃ. ಹೀಗೆ ಹರ ಪಿತಾಮಹ...ಆ ಮೇಲಿನ ಕಥೆ ಗೊತ್ತುಂಟಲ್ಲ..ದೇವೆಂದ್ರನನ್ನು ಹೊಡೆದು, ಮದ ಬಂದ ಐರಾವತ ಹಾಯಿಲಿಕ್ಕೆ ಬರುವಾಗ ಎದೆಯೊಡ್ಡಿ ನಿಂತು ನೋಡಿದ್ದಿಯಲ್ಲ ಎದೆಯ ಗಾಯ. ಐರಾವತ ಹಾದದ್ದು? ಸಣ್ಣ ಗಾಯ ಎದೆಭಾಗಕ್ಕೆ ಆದ್ರೆ ಮನುಷ್ಯ ಬದುಕುವುದಿಲ್ಲ ಇದು ಐರಾವತದ ಅ ಕ್ರೂರ ದಾಡೆಯ ಗಾಯವನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಂಡೂ ಇವತ್ತಿಗೂ ಅದನ್ನು ಬಹುಮಾನದ ದ್ಯೋತಕವಾಗಿ ನಿನಗೆ ಮಾತ್ರ ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವ ಈ ಗಂಡ ಎನೂ ರಾಮನ ಕಾಲು ಹಿಡಿದು ಬದುಕಬೇಕೆನೆ? ನನ್ನ ಮಕ್ಕಳ ತಾಯಿ ನೀನು ಹೇಳಿಬಿಟ್ಟೆಯಲ್ಲ?. ಅದಾಗದು ಅದಾಗದು ನೀನು ಹೋಗು. ಸತ್ರೆ ಸತ್ತೇನು ಬದುಕಿದ್ರೆ ಬದುಕಿಯೇನು. ಓ  ನನ್ನ ಹೃದಯೇಶ್ವರಿ, ನನ್ನ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ ಸೂಕ್ತ ಚಿಶ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿ ಪ್ರವರ್ತಿಸಿದ  ನನ್ನ ಹೃದಯೇಶ್ವರೀ ನಿನಗೇನು ಬೇಕು ಕೇಳು.”

ರಾವಣನಿಗೆ ಒಂದೆರಡು ಹಿತವಚನಗಳನ್ನು ಆಡಿ ರಾಮನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗತಿಯನ್ನು ಕಾಣುವಂತೆ ಹೇಳಲು ಬಂದ ಮಂಡೋದರಿಯ ಯಾವ ಮಾತಿಗೂ ರಾವಣ ಆಸ್ಪದ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಮನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗತಿ ಅದೊಂದನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನಿನಗೇನು ಬೇಕು ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇಷ್ಟೆಲ್ಲಾ ನಾಶವವಾದರೂ ರಾಮನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗದ ರಾವಣನ ಛಲ ಕಂಡು ಮಂಡೋದರಿ ಅಧೀರಳಾಗಿ ಬಿಡುತ್ತಾಳೆ. ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ.

“ಅಳಲಿದಳು ಬೇಡಕಟಾ, ರಾಮನೊಳು ಅಳವಿಗಿದಿರಾಗದಿರು....”

“ಸ್ವಾಮಿ, ತಮ್ಮ ನಿರ್ಧಾರವೇ ತಮಗೆ ಮಾನ್ಯ. ಆದರೆ ಆ ನಿರ್ಧಾರ ಕೇಳಿದಾಗ ನನಗೆ ಸಂಕಟವಾಗುತ್ತಿದೆ. ಸೀತೆಯನ್ನು ಹಿಂದೆ ಕೊಡುವುದು ಬರೇ ಪೇತುಗ ಎಂಬ ಅಪವಾದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ತಮ್ಮ ಛಲವನ್ನು ಮೆರೆಸುವ ತಾವು ಅದರಿಂದ ಆಗುವ ಅಪಖ್ಯಾತಿಯನ್ನು ಕೇಳುವಾಗ ನನ ಮನಸ್ಸು ಕೊರೆಯುತ್ತ ಇದೆ.”

“ ಅಪಖ್ಯಾತಿ..ಏನೂ ಇಲ್ಲ ಮಂಡೋದರೀ ಇನ್ನೂ ಬಿಡಿಸಿ ಹೇಳ್ತೇನೆ. ನನ್ನ ಮಗನಾದ ಇಂದ್ರಜಿತುವಿನ ಆತ್ಮಕ್ಕೆ ನಾನು ಅಷ್ಟೂ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಕೊಡಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಬಂದೀತು. ಅದಕ್ಕೆ ಆಗ ಹೇಳಿದ್ದು. ಸುತನಿಂದ್ರಜಿತುವ ಕೊಂದು ಕಳೆದುದಕ್ಕೆ .....ಆ ಇಂದ್ರಜಿತುವಿನ ಅನಿಸಿಕೆ ಇತ್ತು. ತಂದೆಯವರೇ ಸೀತೆಯನ್ನು ತಂದದ್ದು ಸಣ್ಣ ಕೆಲಸವಾಯಿತು. ನನ್ನ ಇಂದ್ರಜಿತು ಹೇಳಿದ್ದು “ ತಂದೆ ಕೇಳ್ ಪರಸತಿಯನು ವಂಚಿಸಿ ತಂದುದು ಅನ್ಯಾಯ....” ಆದರೆ ಮತ್ತೊಂದು ಮಾತು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ ಅವನು..” ಮುಂದಿನ್ನು ಬೆದರುತ್ತ ಕೊಟ್ಟೆವಾದರೆ..”  ಹೌದು ಅಂತ ಒಪ್ಪಿದ್ದೇನೆ. ಈಗ ಅವನು ಅಳಿದು ಹೋಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಸತ್ತ ಮೇಲೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ನಾನು ಹಿಂದೆ ಕೊಟ್ಟೇನಾದರೆ ನನ್ನ ಮಗನ ಪ್ರಾಣಕ್ಕೆ ಏನು ಬೆಲೆಕೊಟ್ಟ ಹಾಗೆ ಆಗ್ತದೆ”

“ಸ್ವಾಮೀ ಆಗಲಿ, ಅವನ ಮಾತಿಗೆ ಬೆಲೆಕೊಡದಂತಾಗ್ತದೆ. ಆದರೆ ನನ್ನದೊಂದು ಮಾತಿದೆ ಆ ಬಗ್ಗೆ. ಈ ಸೀತೆಯನ್ನು ತಂದುದು ಸರಿಯಾದ ದಾರಿಯಲ್ಲ ಅಂತ ನಿಮಗು ಗೊತ್ತಿದೆ, ಇಂದ್ರಜಿತುವಿಗೂ ತಿಳಿದೆ. ಎಲ್ಲರೂ ಇದನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ. ಪಂಥಕ್ಕಾಗಿ ರಾಮನಲ್ಲಿ ಯುದ್ದ ಮುಂದುವರೆಸೋಣ ಆದರೆ ಈ ಸೀತೆಯನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಬೇಡ. ಸೀತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಿ ಬೇಕಾದರೆ ಯುದ್ದ ಮಾಡೋಣ ಒಳ್ಳೆಯ ಕಾರ್ಯ ಯುದ್ದ ನಮ್ಮ ಛಲ..”

“ಹೌದೇ.. ಇದೆಲ್ಲ ಯುಕ್ತಿವಾದಗಳೆಲ್ಲ ತುಂಬ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ ಅತಿಕಾಯಾದಿಗಳೆಲ್ಲ. ಸೀತೆಯನ್ನು ರಘುವರನಿಗಿತ್ತು, ಅನುಜಾತನಾದ ವಿಭೀಷಣನ ಕೂಡಿಕೊಂಡು, ಮತ್ತೆ ಬೇಕಾದರೆ ಯುದ್ದ ಮಾಡುವ.”

“ ಸೀತೆಯನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟು, ಹೇಳುದು,   ಅಲ್ಲಾ..ನಾನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಬೇಕಾಗಿತಂದದ್ದಲ್ಲ, ನನ್ನ ಜಾಗಕ್ಕೆ ಬರಿಸಲಿಕ್ಕೆ ಬೇಕಾಗಿ ಮಾಡಿದ್ದು. ಅಲ್ವೋ?  ಅಲ್ವೋ.. ಈಗ ಸೀತೆಯನ್ನು ತಂದಲ್ಲಿ ಕೂತುಕೊಳ್ಳಿಸಿ ಆಗ್ಯದಲ್ಲ? ಹನುಮಂತನ ಪ್ರಕರಣ ಹೇಳಿದ್ದೇನಲ್ಲ. ಅವಳಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಲ್ಲಿಂದ ಏಳುದಿಲ್ವಲ್ಲ? ಅವಳಿಗೆ ಏನೋ ಒಂದು ಹಟ ಉಂಟಂತೆ ಅಲ್ವ?  ಈಗ ಕೂತ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಲ್ಲಿಂದ ಎಬ್ಬಿಸಿ ನಡೆಸಿಕೊಂಡು ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವ ಜನಯಾರು?”

“ಸ್ವಾಮೀ..ನೀವಾಗಿ ದೈನ್ಯತೆಯಿಂದ ತಾನು ಆಕೆಯನ್ನು ತಂದದ್ದು ಮಾಡಿದ್ದು ತಪ್ಪು ಅಂತ ಕಂಡ್ರೆ ಅವಳು ಯಾಕೆ ಏಳುವುದಿಲ್ಲ? ತಂದವರೇ ಪುನಃ ಕೊಡ್ತಾರೆ ಅಂತ ಆದಾಗ ಬಂದಾಳು”

“ಹಾಗಾದರೆ ನಾನು ಮಾಡಬೇಕಾದ ನಮಸ್ಕಾರ ಒಂದು ಕೂಡಿಸಿದಿ ನೀನು. ಮೊದಲು ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ  ಮಾಡುದು ಮಹಾತಾಯಿ ಇವಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡಿ ಇವಳನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು...ರಾಮಾ ನಿನಗೊಂದು ನಮಸ್ಕಾರ. ತಪ್ಪು ಮಾಡಿಯೇನು ಆದ್ರೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಿಕ್ಕಿಲ್ಲ.  ಪ್ರವಾಹಕ್ಕೆ ಇದಿರಾಗಿಯೇ ನಾನು ಈಜಿದ್ದು. ನಾನು ಅದಲ್ವೋ ಹೇಳಿದ್ದು. ನನ್ನ ಅಪ್ಪನದ್ದು ಪರಂಪರಾಗತವಾಗಿ ಬಂದ ಸಿಂಹಾಸನವಲ್ಲ ಇದು. ನನ್ನ ಬದುಕೇ ಪ್ರವಾಹಕ್ಕೆ ಇದಿರಾಗಿ ಈಜುದು. ರಾವಣನ ಜೀವನವೇ ಹಾಗೆ. ಅನ್ನ ತಿಂದ್ರೆ ಬದುಕ್ತಾರೆ ಅಂತ ನನಗೆ ಗೊತ್ತುಂಟೇ. ಶಿವನಲ್ಲಿಗೆ ನಾನು ಹೋದದ್ದು ಹೀಗೆ ಮಾಡಿಯೋ? ಸ್ವರ್ಗ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋದದ್ದು ಹಾಗೋ? ಈವರೆಗೂ ನಾನು ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿದ್ದು ವಿಷ ತಿಂದೆ. ಬದುಕಿದ್ದೇ ವಿಷ ತಿಂದು. ಬಹುಶಃ ನನ್ನ ರೋಗಕ್ಕೆ ಅದೇ ಮದ್ದೋ ಎನೋ ಏನೋ? ನೀನು ಸುಮ್ಮನೇ ರಗಳೆ ಮಾಡ್ಬೇಡ ಮಾತಾಡಿಸ್ಬೇಡ. ಹೋಗು..ಹೋಗು.”

ಮಂಡೋದರಿಯ ಯಾವ ಮಾತಿಗೂ ರಾವಣ ಜಗ್ಗುವುದಿಲ್ಲ.ವಾದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿವಾದ. ಎಲ್ಲ ತಿಳಿದಿದ್ದೂ ರಾವಣ ಯಾಕೆ ಇಷ್ಟು ನಿಷ್ಠೂರನಾಗುತ್ತಾನೆ? ವಾದ ಮುಗಿಯಿತು. ಇನ್ನು ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಎನೂ ಉಳಿದಿಲ್ಲ ಎನ್ನುವಾಗ ಮಂಡೋದರಿ ಅತಿಮುಖ್ಯವಾದ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಸರಳವಾಗಿ ಕೇಳಿಬಿಡುತ್ತಾಳೆ.

“ಸ್ವಾಮೀ ನನ್ನದೊಂದು ಕೊನೆಯ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಉಂಟು.”

“ಏನು ಅದು ಹೇಳು? ಅದು ಹೇಳು,ನಾನು ಅದು ಹೇಳಿದ್ದು,  ದಶರಥ ಮಾತ್ರ ಕೊಡ್ಲಿಕ್ಕೆ ಕಲ್ತದ್ದು ಆಲ್ಲ.”

 ಬರೆದಿಟ್ಟ ಸಂವಾದಂತೆ. ಆ ಸಂವಾದವನ್ನು ಒಂದು ಹಂತಕ್ಕೆ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳಿಸಬೇಕಲ್ಲ? ತಾಳಮದ್ದಲೆ ಕಾವ್ಯಮಯ ಸಂವಾದ, ಅದು ಸಾಹಿತ್ಯಮಯವೂ ಆಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ.

“ ಸ್ವಾಮೀ ನನ್ನ ಮಾಂಗಲ್ಯ ಭಾಗ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ನೀವು ಹೋರಾಟ ನಡೆಸುವುದು ಅಲ್ಲ. ಯಾಕೆ? ನೀವು ಹೋದ್ರೆ ನನಗೆ ಅದೇ ದೊಡ್ಡ ಮೋಕ್ಷ ಅಂತ ತಾವು ಅನ್ನುತ್ತಾ ಇದ್ದೀರಿ. ನೀವಿದ್ದರೆ ಅಲ್ವೇ ನನಗೆ ನೀವಿದ್ರೆ ಅದೇ ನನಗೆ ದೊಡ್ಡದು ಅಂತ. ನಿಮ್ಮ ಹಟಕ್ಕಾಗಿ ನೀವು ಪ್ರಾಣ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದಾಗ  ಪತಿಯೇ ಪರದೈವ ಅಂತ ಭಾವಿಸಿದ ನನಗೂ ಅದೇ  ಮೋಕ್ಷ ಅಂತ ಅಲ್ವೇ ತಮ್ಮ ಅಂಬೋಣ”

“ನೀನೀಗ ಇದನ್ನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ತಿರುಗಿಸುತ್ತಿ?”

“ಯಾಕಂದ್ರೆ ನಾನು ಹೇಳುವುದು. ಈಗ ಅ ಮಾರ್ಗ  ನಮಗೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಅಂತಾದ್ರೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನೋಡೋಣ,”

“ಯಾವ ಮಾರ್ಗ?”

“ಈಗ ಸೀತೆಯನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸುವುದಕ್ಕೆ ನಮಗೆ ಸಾಧ್ಯ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಅಂತ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳೋಣ.  ಏನೂ ಆಗ್ಲಿ. ಗಂಡ ಸೀತೆಯನ್ನು ತಂದಾಗಿದೆ. ಆಗ್ಲಿ ಆ ಸೀತೆ ಕೆಡ್ತಾಳೋ ಅಂತ ನೋಡೋಣ. ನೀವು ಆಕೆಯ ಬಳಿಗೆ ರಾಮನಾಗಿ ಒಮ್ಮೆ ಹೋಗ್ತೀರಾ ಅಲ್ಲಿಗೆ. ಅಲ್ಲಾದ್ರೂ ನನ್ನ ಪತಿಯ ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ ಪ್ರದರ್ಶನ ಆದ್ರೆ ಮತ್ತೆ ರಾಮ ಎಂತದ್ದು? ನಮ್ಮ ಗಂಡನೂ ರಾಮ ಆಗ್ತಾರೆ. ಸೀತೆ ಅವ್ರಿಗೆ ಒಲೀತಾಳೆ ಅಂತಾದ್ರೆ ಮತ್ತೆ ನಮಗೇನು? ಆ ರಾಮನಿಗಿಂತ ನಮ್ಮ ಈ ರಾವಣ ದೊಡ್ಡವ ಅಂತ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಆಯ್ತಲ್ಲ? ಆಗಲಾದರೂ ಈ ಮಂಡೋದರಿ ಸೌಭಾಗ್ಯ ಸಂಪನ್ನೆಯಾಗ್ತಾಳೆ. ಆದೀತೋ?”

“ರಾಮ ಆದ್ರೆ ಆದೀತು”  ರಾವಣನ ಧ್ವನಿ ಕ್ಷ್ಟೀಣಿಸುತ್ತದೆ. ಮರ್ಮ ಸ್ಪರ್ಶವನ್ನು ಮಾಡುವ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ ಮತ್ತೇನು ಆದೀತು? “ ರಾಮ ಅದ್ರೆ ಆದೀತು...”   “ ಆದ್ರೆ” ಎಂಬುದು ಎಷ್ಟೋಂದು ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸಂಭಾಷನೆ ಬೆಳೆಸುವುದು ದೊಡ್ಡದಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕೆ ಪೂರ್ಣ ಸ್ಪರ್ಶವನ್ನು ನೀಡಬೇಕಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕೆ ಎತ್ತುಗಡೆ ನಿಲುಗಡೆ ಬಹಳ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಮುಂದಿನ ಪದ ಎತ್ತುಗಡೆಯಾಗಬೇಕಾದರೆ ಸಂಭಾಷಣೆಗೆ ಸುಂದರ ರೂಪದ ನಿಲುಗಡೆಯೂ ಆಗಬೇಕಲ್ಲ. ಪಲ್ಲವಿ ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಚರಣಕ್ಕೆ ಬೆಲೆ ಏನಿದೆ? ಚರಣ ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಪಲ್ಲವಿಗೆ ಅರ್ಥವೇನಿದೆ? ಎಲ್ಲವೂ ಅಪೂರ್ಣ.

ರಾವಣ ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಬಂದವನಂತೆ ತನ್ನ ಅಂತರಗ ದರ್ಶನದ ಪ್ರಕಾಶಕ್ಕೆ ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಹಂತಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾನೆ. ಬಿಟ್ಟ ನಿಟ್ಟುಸಿರನ್ನು ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿಸಿ ರಾವಣ ಭಾರವಾದ ಸ್ವರದಿಂದ ,

“  ಆದರೆ ಮಂಡೋದರೀ, ನಾನು ರಾಮನಾದರೂ,   ನಿನ್ನ ಮಾಂಗಲ್ಯ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.”

 ಮಂಡೋದರಿ ತವಕಿಸಿ ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ “ಯಾಕೆ ಅದು?’

“ ಮಂಡೋದರಿ ನಾನು ರಾಮನಾದರೂ ನಿನ್ನ ಮಾಂಗಲ್ಯ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ನಾನು ರಾವಣನಾಗಿ ನಿನ್ನ ಮಾಂಗಲ್ಯ ಉಳಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವೂ ಅಗುವುದಿಲ್ಲ.”

“ ಅದು ಏನೋ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯೇ ಇರಬೇಕು.”

“ಏನು ಮಾಡೋದು ನಿನ್ನ ಔದಾರ್ಯದ ಉರುಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಸಿಕ್ಕಿದ್ದೇನೆ ಅಂತ ಅವಾಗ ಒಪ್ಪಿದ್ದೇನೆ. ಮಂಡೋದರೀ...”

“ಸ್ವಾಮೀ..”

“ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆ ನೀನು ಮೊದಲು ಕೇಳ್ತಿದ್ರೆ..ಬಹುಶಃ ಈ ಕಥೆಯೇ ಇಷ್ಟುದ್ದ ಆಗ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕೇ ನಾನು ಹೇಳಿರೋದು. ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿ. ಕಾರಣವನ್ನು ನೀನೇ ತರ್ಕಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೀ, ಅದಕ್ಕೆ ನಿವಾರಣೋಪಾಯವನ್ನು ನೀನೇ ಉಪದೇಶಮಾಡುತ್ತಿ.”   (ಶೇಣಿಯವರು ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಮಾತು ಈಗ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯ ಅಡಿಗಲ್ಲು ಅಂದರೆ ಇದುವೇ.ಆ ಅಡಿಗಲ್ಲಿನ ಮೇಲೆ ನಿಂತು ಅವಲೋಕಿಸುವ ದೃಷ್ಟಿ ಬೆಳೆಸಿದರೆ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯ ಗಂಭೀರತೆ ಅರಿವಾಗುತ್ತದೆ.) “ಈವರೆಗೆ ಎಲ್ಲವರೂ ಮಾಡಿದ್ದು ಅಷ್ಟೇ..ಎಷ್ಟು?  ಅವರವರಿಗೆ ಎಣಿಸಿದ್ದನ್ನು ಇದಕ್ಕೆ ಬೆರಕೆ ಹಾಕಿ, ಕಾಮುಕನಾಗಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ತಂದು ಈಗ ತಲೆಗೆ ಕೈ ಇಟ್ಟು ಕೂತಿದ್ದಾನೆ. “

“ ಹಾಗೇ ಕಾಣ್ತದೆ. ತಾವು ಮನಸ್ಸು ಬಿಚ್ಚಿ ಹೇಳಿರುತ್ತಿದ್ದರೆ?”

“ನಾನು ಅದಲ್ಲ ಹೇಳುವುದು. ಮಾಯಾ ಮೃಗವನ್ನು ಮಾಡಿದಿಯಲ್ಲ? ಮಾಯಾಸೀತೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದಿಯಲ್ಲ? ಮಾಯಾ ರಾಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ತಲೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದಿಯಲ್ಲಾ? ಹೀಗೆಲ್ಲ ಮಾಡುವುದರ ಬದಲು, ಸನ್ಯಾಸಿ ವೇಷವನ್ನು ಹಾಕಿ ಹೋಗುವುದರ ಬದಲಿಗೆ, ರಾಮನೇ ಆಗಿ ಹೋಗ್ಲಿಲ್ಲ ಯಾಕೆ ಅಂತ ಒಬ್ಬ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೆ..? ಆ ಹೊತ್ತಿಗೆ ರಾವಣನ ಮಾತು ನಿಲ್ಲುತ್ತಿತ್ತು. ಭಹಳ ತಡವಾಗಿ ದೇವರೇ ನಿನ್ನ ಬಾಯಿಯಿಂದ ಕೇಳಿಸಿದ ಹಾಗೆ ಕೇಳಿಸಿದ. ರಾಮನಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯ ಇಲ್ಲದೆಯೇ ನಾನು ರಾವಣನಾದದ್ದು.ಆದರೆ  ರಾವಣನಾದದ್ದು ಯಾಕೆ? ಇದು ರಾಮನಾಗಲಿಕ್ಕೇ ತಯಾರಿ ನೋಡು. ಓ ಮಯ ತನುಜೇ...”

“ಲಾಲಿಸು ಮಯ ತನುಜೆ ಮಚ್ಚರಿತವ ಲಾಲಿಸು............................”

“ ಓ ಮಯ ಸುತೇ ಮಂಡೋದರೀ, ಹೇಳಲೇ ಬೇಕಾಯಿತು. ಆದರೆ ಇದೂ ಒಂದು ನಿನ್ನ ನನ್ನ ಸೌಭಾಗ್ಯವೇ. ಬಹಳಷ್ಟು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದವ ನಾನು. ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿದವ ನಾನು, ಯೋಗ ಶರೀರವನ್ನೂ ಧರಿಸಿಕೊಂಡವನು ನಾನು ಕೆಲವು ಸಲ. ಕೇವಲ ರಾಕ್ಷಸನಾಗಿ ಅಣಿಮಾದಿ ಸಿದ್ಧಿಯಿಂದಲೇ ನನ್ನ ವ್ಯವಹಾರ ನಡೆದದ್ದಲ್ಲ. ಕೇವಲ ಅಣಿಮಾದಿ ಅಷ್ಟ ಸಿದ್ಧಿ ಇದ್ದವನಿಗೆ ಇಚ್ಚಾ ಮಾತ್ರದಿಂದ ಸತ್ಯಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಬರುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಬರೇ ಅಣಿಮಾದಿ ಅಷ್ಟ ಸಿದ್ಧಿಯ ಇಂದ್ರಜಾಲದಿಂದ ಕೈಲಾಸಗಮನ ಸಾಧ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ. ಇದು ಎಲ್ಲವೂ ಇವನಿಗೆ ಸಾಧಿಸಿವೆ ಎಂದಾದರೆ, ಸಣ್ಣ ಪ್ರಾಯದಿಂದ ನನ್ನ ತಂದೆಯಿಂದ ಉಪವಿಷ್ಠನಾದಂಥವ ನಾನು, ಈ ಋಷಿಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಬಂದಂತಹ ಸಂಸ್ಕಾರ ಉಂಟಲ್ಲ ಪಿತೃತ್ವದ್ದು, ಇದನ್ನು ಹಟದಿಂದ ಸಾಧಿಸಿದೆ ಬಹುಕಾಲ. ಈ ಹೊತ್ತು ನಿನಗೆ ಗೊತ್ತುಂಟು ಚತುರ್ವೇದ ಸ್ವರ ಸಹಿತವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಿದ್ದರೆ, ನಮ್ಮ ಜಾತಿಯಲ್ಲಿ ನಾನು ಒಬ್ಬನೇ. ಇಷ್ಟು ಮಾತ್ರವೋ?  ವೇದ, ವೇದಾಂಗ ಪಾರಂಗತ ಯಾರು? ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ? ರಾವಣೇಶ್ವರ. ಜ್ಯೋತಿಶ್ಯಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಣಾಯಕವಾದಂತಹ ತೀರ್ಮಾನ ಕೊಡುವವನು ಯಾರು? ನನ್ನ ಯೋಗ ಸಿದ್ಧಿಯಿಂದ ನವಗ್ರರನ್ನೂ ಕೂಡ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಏಕ ರಾಶಿಯಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿದವನು ನಾನು “

“ಇಂದ್ರಜಿತುವು ಹುಟ್ಟುವ ಕಾಲಕ್ಕೆ  ತಾವೇ ಪ್ರಯತ್ನ ಪಟ್ಟವರು.”

“ ಇಷ್ಟೆಲ್ಲ ಉಂಟೇ..ಇದು ನನ್ನ ಸಂಗ್ರಹ. ಇದು ನನ್ನ ಸಿದ್ಧಿ. ಮಂಡೋದರೀ,” ರಾವಣ ಸೀತೆಯನ್ನು ಯಾಕೆ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ? ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ ಎನ್ನುವುದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಮುಂದೆ ನೋಡಬಹುದು. ಕೇವಲ ಕಾಮಕನಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ಅದರ ಗೂಢ ವಿಚಾರ ಬೇರೆಯೇ ಇದೆ. ಅದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕುದಾದ ಪುರಾವೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ. 

“ನಿನಗೆ ಗೊತ್ತುಂಟು ಊರವರು ಹೇಳಲಿ ..ರಾವಣ ಕಾಮುಕ ದುರಹಂಕಾರಿ. ಆವತ್ತು ರಾತ್ರಿ ಮಂಗ ಬಂದಿದ್ದ ಅಲ್ವ ಇಲ್ಲಿಗೆ.” 

 “ಹೌದು ಬಂದದ್ದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಎಲ್ಲಾ ಸುತ್ತಾಡಿದ್ದ”

“ಸುತ್ತಾಡಿದ್ದು ಅಲ್ಲ. ಅವನು ಅಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ ಒಂದು ಮಾತು ಹೇಳಿದ್ದ. “ರಾಮಚಂದ್ರ ನನಗೆ ಅವನ ಬಗ್ಗೆ ಬಹಳ ಅನುಮಾನ. ಜನ ನಾವು ತಿಳ್ಕೊಂಡ ಹಾಗೆ ಅಲ್ವೋ ಅಂತ.”   ಹಾಗಾದ್ರೆ  ಏನಾಗಿತ್ತು? ಬೆಳಗ್ಗೆ ನಮಗೆ ಗೊತ್ತಾಯಿತು. ಮಂಗ ನಮ್ಮ ಕೋಣೆಗೂ ಬಂದು ಹೋಗಿದ್ದಾನೆ ಅಂತ. ಆವಾಗ ನೀನು ನಾಚಿಕೆ ಪಟ್ಟಿ. ಅವನು ಕಂಡಿದ್ದಾನೆ ದೃಶ್ಯ ಏನನ್ನು? ಹೇಳಿದನಂತೆ ರಾಮನ ಹತ್ರ “ನಾನೂ ಅಷ್ಟೇ ಅಂತಃ ಪುರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದೆ. ಒಂದು ನಿಮಿಷಭ್ರಮಿಸಿದ್ದೆ. ಸೀತಾದೇವಿಯೇ ಅಂತ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ.  ಆದರೆ ರಾವಣ, ಎಂತಹಾ ಎದೆ ಅವನದ್ದು? ಎಂತಹ ಮೈಬಣ್ಣ? ಕೆಂಪು ಬಟ್ಟೆಯನ್ನು ಉಟ್ಟಿದ್ದ. ನೀಲ ಬಣ್ಣದ ಮೈಗೆ ವಿಭೂತಿಯನ್ನು ಲೇಪಿಸಿದ್ದ. ರಾಮಚಂದ್ರ...ಒತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಮಲಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ. ಒಂದು ವಿಶೇಷ ಕಂಡೆ ನಾನು. ಮೈಗೆ ಲೇಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವಿಭೂತಿಯ ಒಂದೇ ಒಂದು ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತತನ  ಅವನ ಮೈಯಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಅರ್ಥ  ನೀನು ಮಾಡಿಕೊ.” ಬ್ರಹ್ಮ ಚಾರಿಯಾದವನು ಹೇಳಿದ ಮಾತು ಇದು. ಯಾಕೆ ವಿಭೂತಿ ಪಟ್ಟೇ ಹೋಗ್ಲಿಲ್ಲ? ನಿನಗೆ ಗೊತ್ತುಂಟೋ? ಅಸಿಧಾರ ವೃತ. ಧರ್ಮ ಪತ್ನಿಯಾದ ಮಂಡೋದರಿಯಲ್ಲಿ ತಿಥಿ, ವಾರ ನಕ್ಷತ್ರ ಯೋಗ ಕರಣ ಇದು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ  ನೋಡಿಕೊಂಡು, ಕೇವಲ ಗರ್ಭಾದಾನ ಸಂಸ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟುಬಿದ್ದವ. ಹೌದಲ್ಲ? ಊರು ಬಿಟ್ಟಾವಾಗ ಈ ಅಚಾರ ಸಂಪೂರ್ಣ ಬಿಟ್ಟವ. ಯಾಕೆ? ಅದು ನನ್ನ ಶಾರೀರಿಕವಾದಂತಹ ವಿಲಾಸ. ನನಗೆ ಆ ಹೆಂಗಸಿನ ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನು ಒಳ್ಳೆಯವನಾಗಿ ಏನು ಲಾಭ ಅಗೋದು ಬೇಡ.  ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ನಿನ್ನನ್ನು ಕಂಡು ಭ್ರಮಿಸಿದ್ದಾನೆ. ನೀನು ಆಲೋಚಿಸು. ಯಾರೂ?  ಆ ಹಳೆಯ ಬ್ರಹ್ಮ ಚಾರಿ.  ಸೀತೆಯೇ ಸರಿಯೆಂದು, ಹಾಗಾದರೆ ಸಕಲ ಲಕ್ಷಣ ಶಾಸ್ತ್ರ ಪಾರಂಗತನಾದಂತಹ ಆಂಜನೇಯ, ನಿನ್ನನ್ನು ಕಂಡು, ನಿನ್ನನ್ನು ಅಂದ್ರೆ ಹೇಗೆ? ಋಷಿ  ಪಂಚಮಿಗೆ ಸಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಂಡು ಸೀತೆಯ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಊಹಿಸುತ್ತಾನೆ ಅಂತಾದರೆ, ಈ ಪ್ರಾಯದಲ್ಲೂ ನೀನು ಸೀತೆಯಷ್ಟೇ ಚಂದ ಅಂತ ಅವನು ಹೇಳ್ತಾನೆ ಅಂತ ಆದ್ರೆ,  ನೀನಿನಿರುವಾಗ ಅವಳು ಬೇಕೋ ನಂಗೆ. ನೀನು ಆಲೋಚಿಸು ನಿನ್ನ ಪ್ರಾಯ ಸೀತೆಗೆ ಆದರೆ ಆಗ ಏನಾದಾಳು ಅವಳು?. ಅಷ್ಟೆಲ್ಲ ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊ. ಕಾಮುಕನಾಗಿ  ಸೀತೆಯ ಬಳಿಗೆ ನಾನು ಹೋಗುವುದಿದ್ದರೆ, ನೀನು ನೆನಪಿಸಿಕೊ. ಯಾರಾದರೂ ಬೇರೊಂದು ಹೆಣ್ಣಿನ ಸಂಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಾಗ ಮದುವೆಯಾದ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಅದೂ ಒಳ್ಳೆಯ ಮಕ್ಕಳ ತಾಯಿಯನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕರಕೊಂಡು ಹೋಗ್ತಾನೋ? ಇಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಒಂದು ಉದ್ದೇಶ ಉಂಟು. ನಿಜಾ ಹೇಳ್ತೇನೆ, ನನಿಗೆ ಸಾಕ್ಷಿ ಹೇಳ್ಳಿಕ್ಕಾಗಿ  ಅಲ್ಲ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿದ್ದು. ನಾಳೆ ಸೀತೆಯ ಪರಿಶುದ್ದತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಸಾಕ್ಷಿ ಹೇಳ್ಳಿಕ್ಕೆ ನಾನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋದದ್ದು. ಯಾರು ಹೇಳ್ತಾರೆ, ಸೀತೆ ಪತಿತಳು ಅಂತ. ನನ್ನಗಂಡ ಮುಟ್ಟಲೇ ಇಲ್ಲ ಸೀತೆಯನ್ನು. ಹೇಳುವವಳು ನಾನು.  ಅವರಿಗೆ ಹೇಳ್ಬೇಕು ನೀನು.( ರಾವಣ ಸೀತೆಯ ಬಗ್ಗೆ  ಹೆಂಡತಿಯನ್ನೇ ಸಾಕ್ಷ್ಯವನ್ನಾಗಿಸುವ ಚಿಂತನೆ ಇದು) ಅರ್ಥ ಮಾಡು ಸೀತೆಯನ್ನು ಕೆಡಿಸುವ ಉದ್ದೇಶವಲ್ಲ ನನ್ನದು.”

“ಮತ್ತೆ ಯಾಕೆ ಸ್ವಾಮಿ ಇದೆಲ್ಲ?”

“ಏನು ಮಾಡುದು? ಈ ಯೊಗೈಶ್ವರ್ಯದಿಂದ ನನಗೆ ಪೂರ್ವಜನ್ಮದ ಸ್ಮರಣೆ ಉಂಟು.  ಅದು ಯೋಗದಿಂದ ಬಂದದ್ದು ಪವಾಡ ಅಲ್ಲ. ಪೂರ್ವ ಜನ್ಮದ ಸ್ಮರಣೆ ಅದು. ಆಜನ್ಮದ ಸ್ಮರಣೆಯೂ ಉಂಟು”

“ಆ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ?”

 “ವೈಕುಂಠದಲ್ಲಿ”

“ವೈಕುಂಠದಲ್ಲಿ?”

 ವೈಕುಂಠದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮನ್ನಾರಾಯಣನ ಓಲಗ. ಅಲ್ಲಿ ದ್ವಾರ ಪಾಲಕರಾಗಿದ್ದವರೆ ನಾವು.”

“ಅಲ್ಲಿಯ ಹೆಸರು?”

“ಜಯ ಮತ್ತು ವಿಜಯ, ಸನಕಾದಿ ಋಷಿಗಳು ಬಂದಿದ್ದರು. ನಾರಾಯಣ ದರ್ಶನಕ್ಕೆ, ಯಾವತ್ತೂ ಬರುವಂತೆ ಆವತ್ತೂ ಬಂದಿದ್ದರು. ಯಾಕೋ ಜಯವಿಜಯರಾದಂತಹ ನಾವು ತಡೆದೆವು. ಸಿಟ್ಟಿಗೆದ್ದವರು ಶಾಪವನ್ನು ಕೊಟ್ಟರು. ರಾಕ್ಷಸರೇ ಆಗಿ ಹುಟ್ಟಿ. ಅದರೂ ನಮ್ಮ ಅವ್ಯಭಿಚಾರೀ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ನಾವು ಬಿಡ್ಲಿಲ್ಲ. ಶಾಪ ಕೊಟ್ಟವರ ಕಾಲನ್ನು ಹಿಡೀಲಿಲ್ಲ. ಶ್ರೀಶ್ರೀರವರ ತೀರ್ಥ ಮಂತ್ರಾಕ್ಷತೆಯಿಂದ ನಾವು ಉದ್ದಾರ ಆಗ್ತದೆ ಅಂತ ಬಯಸಲಿಲ್ಲ. ಯಾಕೆ? ಇವರೇ ಉದ್ದಾರಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಸನ್ನಿಧಾನಕ್ಕೆ ಬರುವವರು. ಮತ್ತೆ ಉದ್ದಾರಕ್ಕಾಗಿ ಬರುವಂಥವರತ್ರ ನಾವು ಎಂಥದ್ದು ಉದ್ದಾರ ಬೇಡುವದು? ನಾವು ಸ್ವಾಮಿಯಲ್ಲಿ ಬೇಡಿದೆವು ಸ್ವಾಮಿ ಹೀಗಿಹೀಗೆ ಆಯ್ತು. ಋಷಿಗಳ ಶಾಪ ಬಂತು. ಮಂತ್ರಾಕ್ಷತೆ ನೀನು ಕೊಡ್ಬೇಕು. ಆವಾಗ ನಾರಯಣ ಹೇಳಿದ. ಅವರು ಶಾಪ ಕೊಟ್ಟರೂ ನನ್ನ ಸಂಕಲ್ಪದಂತೆ ಕೊಟ್ಟದ್ದು. ಯಾಕೆ? ನೀವು ಇಷ್ಟು ಸಾಧನೆ ಮಾಡಿದ ಜೀವರು. ವೈಕುಂಠಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದೀರಿ. ಸಾಲೋಕ್ಯ ಆಗ್ಯದೆ. ಸಾರೂಪ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಸ್ಯದೆ. ಸಾಮೀಪ್ಯಕ್ಕೂ ಬಂದಿದ್ದೀರಿ. ಸಾಯುಜ್ಜ್ಯ ದೊರಕಲಿಲ್ಲ. ಅಷ್ಟು ಪಕ್ವವಾಗ್ಲಿಲ್ಲ. ಯಾಕೆ ಪಕ್ವ ಅಗ್ಲಿಲ್ಲ. ಈವರೆಗೆ ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮ ಪುಣ್ಯ ಅಲ್ಲಿಗೆ ನಿಂತಿತು. ಇನ್ನೂ ಕರ್ಮ ಮಾಡಬೇಕಾಗ್ತದೆ. ಮೋಕ್ಷ ಅನ್ನುವುದು ಅವರವರು ಪಡೆಯುವ ಸಿದ್ಧಿಯದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀವು ಕರ್ಮ ಭೂಮಿಗೆ ಹೋಗಬೇಕಾಗ್ತದೆ. ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡ್ಬೇಕು.   ಈವರೆಗೆ ಮಾಡಿದ್ದೆಲ್ಲ ಸಕಾಮ ಕರ್ಮ ಆದದ್ದರಿಂದ ಇದೆಲ್ಲ ಭೋಗ,  ವೈಕುಂಠ ಲೋಕ ಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಸಾರೂಪ್ಯ, ಸಾ-ಯುಜ್ಯ, ಅದು ಅಹೇತುಕಿಯಾಗಿರಬೇಕು.”

“ಇಷ್ಟುಕಾಲದ್ದು ಪುಣ್ಯ ಕ್ಷಯವಾದಾಗ ಪುನಃ ಭೂಮಿಗೆ ಹೋಗ್ತೀರಿ.”

“ಆದಕಾರಣ ಜ್ಞಾನಿಗಳಾದವರ ಶಾಪಕ್ಕೆ ನನ್ನದೂ ಒತ್ತು ಉಂಟು. ಮೂರು ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ. ಮೂರು ಜನ್ಮ ನಾರಾಯಣ ಹೇಳಿದ್ದು. ಯಾಕೆ ಎಲ್ಲ ಮೂರು ಸಲ ಆವರ್ತನೆ ! ವೈದಿಕ ಪ್ರಕಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆಗೆ ಬಹಳಷ್ಟು ಮಹತ್ವ ಉಂಟು. ತ್ರಿಸಂಧ್ಯ, ತ್ರಿಕರ್ಮ, ಜನಿವಾರಕ್ಕೆ ಮೂರೆಳೆ, ಹೌದಲ್ಲಾ? ಹಾಗೆ ಮೂರರ ಔಚಿತ್ಯವನ್ನರಿತು ನಾರಾಯಣ ನಮಗೆ ಅಪ್ಪಣೆಮಾಡಿದ. ಮೂರು ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ.  ಆಸುರೀ ಸಂಪಂತ್ತಿನಿಂದ ಕೂಡಿ. ಯಾಕೆ ಹೇಳಿದಾಂತ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ. ಬಹುಶಃ ಹೀಗೋ ಏನೋ? ಜನರಿಗೆ ಆದಷ್ಟು ಅಪ್ರಿಯರಾಗಿರುವುದು ಒಳ್ಳೆಯದು. ಯಾಕೆ? ಎಕಾಂತಕ್ಕೆ. ಬಹುಮಂದಿಗೆ ಬೇಕಾದವನಾದರೆ ಕೊನೆಗೆ ಇವನೇ ಇಲ್ಲ. ಇನ್ನೂ ಒಂದು ರಾಕ್ಷಸರು. ಯಾರೂ ಹತ್ತಿರ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಆ ರಾಕ್ಷಸತ್ವ ನಿಮಗೆ ರಕ್ಷಾಕವಚವಾಗಲಿ. ಕಾಣುವವರ ಕಣ್ಣಿಗೆ ನೀವು ವಿರೋಧಿಗಳೇ ಆಗಲಿ. ಆದರೆ ಮೂರು ಜನ್ಮದಲ್ಲೂ ನೆನಪು ನಿಮಿಗೆ ನನ್ನದು ಬಿಟ್ರೆ ಬೇರೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗಲಿ.”

“ಅದ್ದರಿಂದ ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ವಿರೋಧ ಬುದ್ದಿ”

“ಮತೆ ಅದಕ್ಕೆ ಬೇರೆ ಎಂಥಾ ಹೆಸರಿಡುದು? ನಮ್ಮ ಜನ್ಮದಂಥಹುಗಳಿಂದಲೇ ನಾರದರಂತಹ ಭಾಗವತೋತ್ತಮರು ವಿರೋಧ ಭಕ್ತಿ ಅಂತ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ್ದು. ಭಕ್ತಿ ಇದ್ದರೆ ವಿರೋಧ ಎಂಥದ್ದು? ವಿರೋಧ ಇದ್ರೆ ಭಕ್ತಿ ಎಂಥದ್ದು? ಬೇರೆ ಶಭ್ದ ಇಲ್ಲದ್ದಕ್ಕೆ.  ಮನಸಾ ಅವನದ್ದೇ ನೆನಪು. ಮೈಯಲ್ಲಿ ಆಸುರೀ ವೃತ್ತಿ. ಇದು ಒಳ್ಳೆದಾಗ್ತದೆ ತಿದ್ದಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ. ನಾರಾಯಣ ದೇವರು ಅಪ್ಪಣೆಕೊಡಿಸಲಾಗಿ,  ಆ ಜಯ ವಿಜಯರಾದಂತಹ ನಾವು, ಹಿಂದೆ ಒಂದು ಜನ್ಮವನ್ನು ಮುಗಿಸಿದೆವು. ಹಿರಣ್ಯ ಕಶಿಪು ಹಿರಣ್ಯಾಕ್ಷ,,ಜಯನೆ ನಾನು ವಿಜಯನೇ ಅವನು. ಈಗ ಜಯನೇ ನಾನು ವಿಜಯನೇ ಕುಂಭಕರ್ಣ. ಇನ್ನೊಂದು ಬಾಕಿ ಉಂಟು ಏನೂ ಅಂತ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ. ಬಹುಶಃ ಅದು ಬೇಗ ಮುಗಿದೀತು. ಯಾಕೆ? ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ನಾನು ಮಾಡಿದ ತಪಸ್ಸೆಷ್ಟು? ನನ್ನ ತಮ್ಮ ಮಾಡಿದ್ದೆಷ್ಟು? ಅವನು ಮಾಡಿದ ತಪಸ್ಸಿನ ಪುಣ್ಯ ಅನುಭವಿಸಲೇ ಇಲ್ಲ. ಯಾಕೆ? ವರ ಕೇಳುವಾಗ ನಿದ್ರೆಯನ್ನೇ ಕೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಮತ್ತೆ ಇದನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವುದು ಯಾವಾಗ? ಹಾಗಾಗಿ. ಅವನಿಗೂ ಇನ್ನುಳಿದದ್ದು ಬಹು ಸ್ವಲ್ಪ ಇರ್ಬೇಕು. ಹಾಗಾಗಿ ಮುಂದಿನ ಜನ್ಮ ಅಲ್ಪ ಇದ್ದೀತು. ನನಗೂ ಆಷ್ಟೇ. ಈ ಪುಣ್ಯಗಳನ್ನೆಲ್ಲಾ ನಾನು ಉಪಯೋಗಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಲಂಕೆ ಉಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ. ಇಂತಹ ಜ್ಞಾನ ಸಿದ್ಧಿ ಆ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದಾಗ್ಯದೆ. ಹಿರಣ್ಯಾಕ್ಷ ಹಿರಣ್ಯಕಶಿಪು ಆಗಿರುವಾಗ ಇರ್ಲಿಲ್ಲ. ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಬಂದದೆ. ಆದಕಾರಣ ಆಡಿ ತಪ್ಪಲೂ ಬಹುದೇ.....ಓಡಿ ಸಿಕ್ಕಲೂ ಬಹುದೇ...ನ್ಯಾಯ ಉಂಟಲ್ಲ? ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮ ಯಾರೂಂತ ನನಗೆ ಗೊತ್ತು. ಇಲ್ಲಿ ಎಣಿಸಬೇಕಾದ್ದು ನಾವು ಎಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಜೀವಗಳು ಅಂತ. ಯಾಕೆ? ನಮ್ಮನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ಯಲ್ಲಿಕ್ಕೆ ಯಮ ಬರಲಿಲ್ಲ. ಕಾಲ ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಹಲ್ಲೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾರ ಶಾಪ ಕೋಪ ನಮಗೆ ತಾಗೋದಿಲ್ಲ. ನಮ್ಮ ಸ್ವಾಮಿಯೇ ನಮಗಾಗಿ ಭೂಮಿಗಿಳಿದು ಬಂದಿದ್ದಾನೆ. ಹಾಗಾದರೆ ನಮ್ಮ ಭಕ್ತಿಯ ಪಾಶದ ಸೆಳೆತ ಎಷ್ಟು ಅಂತ ನೋಡು.  ಅವನನ್ನು ನಾವು - ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ಮಾಡುವ ಭೂಮಿಗೆ ಎಳೆದು, ಅವನ ಮೂಲಕ ಶಸ್ತ್ರ ಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡಿಸಿಕೊಂಡು, ಇದ್ದ ರೋಗ ನಿವೃತ್ತಿ ಮಾಡುವಂತಹ ಅವನ ಶುಷ್ರೂಷೆ ಯ  ರೋಗಿಗಳು, ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡವರೆಲ್ಲ ಇದ್ದಾರಲ್ಲ ಊರಿನಲ್ಲಿ? “

“ ಬಹುಶಃ ಆ ರೋಗನಿವಾರಣೆಗೆ ಆ ತಾಯಿಯೇ ಪ್ರೇರಕಳು.”

“ಮತ್ತೆ ಅಪ್ಪ ಕಷಾಯ ಮಾಡಿಕೊಡುವಾಗ ಶುಷ್ರೂಷೆಗೆ ತಾಯಿ ಬಾರದೆ ಇರುತ್ತಾಳ? ಅದು ನಮ್ಮ ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ. ಬಾಕಿದ್ದವರೆಲ್ಲ ಇದ್ದಾರೆ, ಹುಟ್ತಾರೆ,  ಸಾಯ್ತಾರೆ. ಬಲ್ಲಿರೇನಯ್ಯಾ?ಎಂಥಾ ಪುಣ್ಯ ಎಲ್ಲ ಮಾಡ್ತಾರೆ? ಆದ್ರೆ ಒಂದೋ ಯಮ ತೆಕ್ಕೊಂಡು ಹೋಗ್ತಾನೆ.ತೆಕ್ಕೊಂಡು ಹೋದ್ರೆ ಏನ್ಮಾಡ್ತಾರೆ. ಪುನಃ ಬಿಡ್ತಾರೆ. ಕೃಷಿ ಉದ್ಯೋಗ. ಬೆಳೆ ಎಲ್ಲ ಅನುಭವಿಸೋದು, ಬೀಜ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳೋದು ಪುನಹ ಬಿತ್ತೋದು. ಪುನರಪಿ ಜನನಂ.  ಪುನರಪಿ ಮರಣಂ.  ಬಾಕಿದ್ದವರ ಪುಣ್ಯಪಾಪಕ್ಕೆ ಅದು ಫಲ. ಪುಣ್ಯದ ಫಲವಾಗಿ ಬಂಗಾರದ ಅನುಭವ. ಪಾಪದ ಫಲವಾಗಿ ದುಃಖದ ಅನುಭವ. ಇದು ಎರಡೂ ಇಲ್ಲದ ಕೇವಲ ಒಂದು ಪ್ರಾಯಶ್ಶಿತ್ತವಾಗಿ ಮೂರು ಜನ್ಮಕ್ಕೆ ನಾವು ಬಂದವರು. ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ. ನಮಗೆ ನಿತ್ಯ ಕರ್ಮ ಇಲ್ಲ. ನಮಗೆ ನಿಮಿತ್ತ ಕರ್ಮ ಇಲ್ಲ. ಕಾಮ್ಯ ಕರ್ಮ ಇಲ್ಲ. ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ಕರ್ಮ ಹೀಗಾಗಬೇಕು ಅಂತ ಉಂಟು. ನಮಗೆ ಮರಣ ಅನ್ನೊದು ಮಹಾನವಮಿ. ಅನುಗ್ರಹ ಅದು ನಿಗ್ರಹ ಅಲ್ಲ ಅಥವಾ ಶಿಕ್ಷೆ ಅಲ್ಲ. ಈ ಕೆಲವರಿಗೆ ರಾಜರು ಮರಣ ದಂಡನೆ ವಿಧಿಸಿದುಂಟು, ಶಿಕ್ಷಾ ರೂಪವಾಗಿ. ಕೆಲವರಿಗೆ ಮರಣ ಪ್ರಕೃತಿ ನಿಯಮದಂತೆ ಬರುವುದುಂಟು. ಕೆಲವರಿಗೆ ಮರಣ ಅನುಗ್ರಹ ರೂಪವಾಗಿ ಬರುವುದುಂಟು. ಇದಕ್ಕೆ ದೇಹಾತೀತವಾದ ಅಂತ ಹೆಸರು. ದೇಹಸಂಬಂಧವನ್ನು ತುಂಡು ಮಾಡುವುದು. ಇಂತಹಾ ಯೋಗ ನಮಗೆ ಉಂಟು. ಅದನ್ನು ಕಳಕೊಂಡು ರಾಮನಲ್ಲಿ ವಿರೋಧ ಬೇಡ ಅಂತ ಹೇಳಿದ್ರೆ. ನಾನು ಯಾಕೆ ರಾಮದಾಸ ಆಗ್ಬೇಕು? ಹನುಮಂತನ ಹಾಗೆ, ನಾನಿನ್ನ ದಾಸಾನಯ್ಯಅನ್ನುವುದಕ್ಕೆ ಹುಟ್ಟಿದವನೋ ನಾನು?  ಅದೆಲ್ಲ ಮಾಡಿ ಮಾಡಿ ಅಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ ನೋಡಿ ಆಗ್ಯದೆ. ಆಗಿಯೂ ಒಂದು ತೀರ್ಮಾನಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ. ವೈಕುಂಠದಲ್ಲಿ ದ್ವಾರಪಾಲಕರಾದರೂ ಕೂಡಾ ಪತನದ ಭಯ ಉಂಟು, ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ತಾಳ ತಂಬೂರಿ  ಉಪಯೋಗ ಇಲ್ಲ. ಸಾಧನೆಗೆ ಬೇಕು. ಅದು ಮಾಡಿ ಮಾಡಿ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದ್ರೂ ಕೂಡ ಮೋಕ್ಷ ಪಡಿಯದೇ ಇದ್ರೆ ಈ ತಲೆನೋವು ಯಾವಾಗಲೂ ಇದ್ದದ್ದೆ. ಈ ಮೂರು ಜನ್ಮ ಆದಮೇಲೆ ಬಹುಶಃ ನಮಗೆ ಮೋಕ್ಷ ಆಗ್ತದೆ ಎಂಬ ಆತ್ಮ ವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ನಮ್ಮದ್ದಾದ ಈ ನಾಟಕದಲ್ಲಿ,  ಸೂತ್ರಧಾರನಾಗಿ ಅದಕ್ಕೆ ಅವನನ್ನೇ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಹೆಚ್ಚಿನ ಆಟಗಳಲ್ಲಿ ಸೂತ್ರಧಾರನಾದ ಭಾಗವತ ರಂಗಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಇಳಿದು ಕುಣಿಯುವ ಕ್ರಮ ಇಲ್ಲ. ನಮ್ಮ ಕಾಲಕ್ಕಾಗುವಾಗ ಅವನೂ ಇಳಿದು ಕುಣಿವ ಹಾಗೆ ಮಾಡಿದ ದೊಡ್ಡಸ್ಥಿಕೆ ನಮ್ಮದ್ದು. ಸೀತೆಗೂ ಗೊತ್ತುಂಟು, ನಾವು ಯ್ಯಾರು? ರಾಮನಿಗೂ ಗೊತ್ತುಂಟು ನಾವು ಯಾರು ಅಂತ. ಆದರೆ ಇದನ್ನೆಲ್ಲ ಹೇಳ ಬಹುದೇನೆ? ನಾಟಕದ ಅಂತ್ಯಕ್ಕೆ ಇದರ ಗುಟ್ಟು ಗೊತ್ತಾದರೆ ಮಾತ್ರ ನಾಟಕದ ಸ್ವಾರಸ್ಯ ಉಳಿದೀತಲ್ಲದೆ, ಪ್ರಾರಂಭಕ್ಕೆ ಈ ನಾಟಕದ ಸ್ವಾರಸ್ಯ ಹೀಗೆ ಅಂತ ಹೇಳಿದ್ರೆ ಬಾಕಿದ್ದವರೆಲ್ಲ ಮತ್ತೆ ಕಣ್ಣು ಕೂರಿಯಾರು. ಹೀಗೊಂದು ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಗುಟ್ಟನ್ನು ನಾನು ನಿನಗೆ ಕೊನೇ ಗಳಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದು. ಈಗ ಗೊತ್ತಾಯಿತಲ್ಲ ಎಂತಹ ಗಂಡನನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದೀ ಅಂತ. ಅದು ಮಾತ್ರ ಅಲ್ಲ, ನನಗೆ ತೃಪ್ತಿ ಏನಾಯ್ತು ಗೊತ್ತುಂಟಾ? ವೇಶ ಕಟ್ಟಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದರೂ, ನನ್ನ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಇಷ್ಟರವರೆಗೆ ಗೊತ್ತಾಗಲಿಲ್ಲವಲ್ಲ. ಕೆಲವರು ವೇಶ ಕಟ್ಟಿದರೆ ಇದು ಜನ ಅದೇ ಅಂತ ಹೇಳಿಬಿಡ್ತಾರೆ ಚೌಕಿಯದ್ದು. ಹಾಗಾದರೆ ರಾಮ ವೇಶ ಕಟ್ಟಿ ಸೋತಿದ್ದಾನೆ  ಅಂತಾಯಿತು ಈಗ. ...!!! ರಾಮ ವೇಶ ಕಟ್ಟಿದರೂ ರಾಮನನ್ನು ಗುರುತಿಸದವರು ಇಲ್ಲ.  ನಾನು ವೇಶ ಕಟ್ಟಿದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ ಒತ್ತಿನ ಹೆಂಡತಿ ನಿನಗೂ ಗುರುತಿಸಲಿಕ್ಕೆ ಅಗಲಿಲ್ಲ. ಈಗ ಹ್ಯಾಗೆ ಸಾಂತ್ವನ ಆಯ್ತಾ?”

“ ಸ್ವಾಮೀ, ಧನ್ಯಳಾದೆ.”

“ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಸಾಯದೇ ಮಾತ್ರ ಇದನ್ನು ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡಿಬಿಡಬೇಡ. ಒಂದು ಮಾತು ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಹೇಳು. ನಾಳೆ ಅಣ್ಣ ಹೀಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ ಅಂತ. ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿ ನೀನಂತೆ ಲಂಕೆಗೆ. ಅಣ್ಣ ಎಷ್ಟಾದರೂ ಕೃಷಿ ಮಾಡುವಾಗ ಕೆಲವು ಕಡೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳ್ಳಿನ ಗಿಡವೂ ಹುಟ್ಟಿದೆ. ಕೆಲವು ಕಡೆಯಲ್ಲಿ ಬೇಲಿಯೂ ಹರದದೇ. ಆದರೆ ಇಷ್ಟು ಮಾಡಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾರಂತೆ ನಿನ್ನ ಅಣ್ಣ. ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತಾ ಕೃಷಿಯನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮಾಡಿ, ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪರಿಪಾಲಿಸಿ, ರಾಮನಲ್ಲಿ ವಿರೋಧ ಇಲ್ಲದೆ, ಹಾಗಂತ ತಮ್ಮ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಉತ್ತರದ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ವಿಕ್ರಯಿಸದೆ, ಅಳಿದು ಹೋದಂತಹ ರಾಕ್ಷಸ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಜೀರ್ಣೋದ್ದಾರಗೊಂಡು, ಇದು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಕಾಣುವಂತೆ ಆಢಳಿತ ಕೆಟ್ಟಂತಹ ರಾಕ್ಷಸರು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿ ಉಳಿಯುವ ಹಾಗೆ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಶ್ರೀರಾಮನ ಧರ್ಮಧ್ವಜ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹಾರುವಂತೆ,  ದಕ್ಷಿಣದ ತುತ್ತ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಈಚೆ ಅಸುರ ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವದ ಆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ ದ್ಯೋತಕವಾದ ಧ್ವಜ ಹಾರುವುದಕ್ಕೆ ನಿನ್ನದ್ದಾದ ನೆರವನ್ನು ಸದಾ ಕೊಡ್ತಾ ಇರಬೇಕಂತೆ. ಆಮೇಲೆ ಹೇಳು. ಆವಾಗ ನಿನಗೆ ಒಂದು ಕಳಕಳಿ ಇದ್ದೀತು. ಇಷ್ಟೆಲ್ಲ ಮಾಡಿದಿರೀ ಸ್ವಾಮೀ, ನನ್ನನ್ನೂ ಅರ್ಧ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗ್ತೀರೋ ಅಂತ. ನಾನು ಹ್ಯೇಳಲಾರೆ, ನಾನು ಹೇಳಲಾರೆ. ರಾಮನಲ್ಲಿ ಕೇಳೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನಲ್ಲ ರಾಮನಿಗೆ ಶರಣಾಗಬೇಕಾದ್ದು, ನಾನಲ್ಲ ಸೀತೆಗೆ ಶರಣಾಗಬೇಕಾದ್ದು, ಓ ನನ್ನ ಕೈ ಹಿಡಿದ ಭಾಗ್ಯದ ಮಡದಿ, ನೀನು ಸೀತಾರಾಮರಿಗೆ ಶರಣಾಗು.  ನಿನಗೆ ದಾರಿ ಅದು. ಶುಭವಾಗಲಿ. ಇದ್ದ ರಾತ್ರಿ ಹಾಳು ಮಾಡುವುದು ಬೇಡ.”

“ಸ್ವಾಮೀ, ಧನ್ಯಳಾದೆ.”

“ನೀನು ಹೋಗಿ ನಿದ್ದೆ ಬರುವುದಿದ್ದರೆ ಸ್ವಲ್ಪ ನಿದ್ರೆ ಮಾಡು.... ನಿದ್ರೆ ಎಲ್ಲಿಂದ ಅದೋ ಅದೋ......”  ರಾವಣನ ಉತ್ಸಾಹದ ಉದ್ಗಾರ ಉದಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಲಂಕೆಯ ದಶದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ಬಡಿಯುತ್ತದೆ. 

ಶ್ರೀ ಗುರು ನುಡಿನಮನ

ಪಂಡಿತ ಗುರು ಶ್ರೀಪೆರ್ಲ ಕೃಷ್ಣ ಭಟ್

ಬಹಳ ಹಿಂದಿನ ತಾಳಮದ್ದಲೆಯ ಒಂದು ತುಣುಕು. ಶೇಣಿ ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ ಭಟ್ ಭೀಷ್ಮನಾದರೆ ಪೆರ್ಲ ಕೃಷ್ಣ ಭಟ್ಟರ ಗುರು ಪರಶುರಾಮ.

“ಪಾಂಡಿತ್ಯದ ರುಚಿ ಹತ್ತಿದವರು ಮಾತ್ರವೇ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಬಹಳಷ್ಟು ಗೌರವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಥವಾ ತಾಳಮದ್ದಲೆಯ ರುಚಿ ತಿಳಿದವರು ಪಾಂಡಿತ್ಯದ ರುಚಿಯನ್ನು ಸವಿಯುತ್ತಾರೆ.”

ಇದು ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಅವಲಂಬಿಸಿಕೊಂಡು ಜನ ಜನಿತವಾದ ಮಾತಾದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಗಹನವಾದ ಅರ್ಥವಿದೆ. ಹೌದು ಯಕ್ಷಗಾನದ ವಿದ್ವತ್ ರೂಪವೇ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆ. ಯಕ್ಷಗಾನವೆಂದರೆ  ಬಣ್ಣ ಬಣ್ಣದ ವೇಷ ಕುಣಿತ ಇವಿಷ್ಟೆ ಅಂತ ಕಲ್ಪಿಸುವವರಿಗೆ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆ ಎಂಬ ಪಂಡಿತರ ಸಮ್ಮೇಳನವೊಂದಿದೆ ಎಂದರೆ ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಗಬಹುದು. ಬಯಲಾಟದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದದ್ದು ಹಲವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಇಂದಿಗೂ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಯನ್ನಷ್ಟೇ ಬಯಸುವ ಯಕ್ಷಗಾನ ಪ್ರೇಮಿಗಳು ಬಹಳಷ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಡಿವಂತರಿಂದ ದೂರವಿದ್ದ ಯಕ್ಷಗಾನ ಕ್ಷೇತ್ರ ಕ್ರಮೇಣ ವಿದ್ವಾಂಸರ ವಿದ್ಯಾವಂತರ ಪ್ರವೇಶದಿಂದ ಬಹಳಷ್ಟು ಮಡಿವಂತಿಕೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೆಳೆದು ಬಂತು. ಶುದ್ದ ಜನಪದದಲ್ಲೆ ಬೆಳೆದು ಬಂದ ಈ ಕಲೆ ಪಂಡಿತ ಪಾಮರೆರೆನಿಸದೆ ರಂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅದು ರಂಗಸ್ಥಳಕ್ಕಷ್ಟೆ ಮೊದಲು ಸೀಮಿತವಾಗಿತ್ತು. ಹಾಡಿಗೆ ತಕ್ಕ ಸಂವಾದ. ಒಂದಷ್ಟು ದೃಶ್ಯ ವೈಭವ. ಯಾವಾಗ ವಿದ್ವಾಂಸರ ಪ್ರವೇಶವಾಯಿತೋ ಆವಾಗಿಂದ ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಮತ್ತಷ್ಟು ಹೂರಣ ತುಂಬಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಅದು ಬೆಳೆ ಬೆಳೆದು ಇನ್ನೊಂದು ಟಿಸಿಲು ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಆವಿಷ್ಕಾರಗೊಂಡಿತು. ಪೌರಾಣಿಕ ಜ್ಞಾನದ ಜತೆಗೆ ಹಲವಾರು ಪಾಂಡಿತ್ಯಗಳ ರಸಬೆರೆತಾಗ ಅದಕ್ಕೆ ಮಾತುಗಾರಿಕೆಯ ಹೊಸ ರೂಪ ಬಂದಿತು. ಹೀಗಾಗಿ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆ ಎಂಬುದು ಇದೊಂದು ಪಂಡಿತರ ಕಲೆಯಾಗಿಯೇ ಅನ್ವರ್ಥವಾಯಿತು.

 ಈ ಪಂಡಿತರ ಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಪಂಡಿತರು ಗುರುಗಳು ಎಂದು ಅನ್ವರ್ಥರಾದವರು ವಿದ್ವಾನ್  ಗುರು ಪೆರ್ಲ ಕೃಷ್ಣ ಭಟ್ಟರು. ಪೆರ್ಲ ಎಂಬ ಸ್ಥಳಾನಮಕ್ಕೆ ಪಂಡಿತ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನೊದಗಿಸಿದವರು.  ಬಹುಮುಖ ಪ್ರತಿಭೆಯ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಇವರು. ವೃತ್ತಿ ಯಲ್ಲಿ ಗುರುಗಳಾಗಿ ಆ ಗುರು ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿ ಉಳಿಸಿಕೊಂಡವರು. ವೇದ ಭಾಷೆ, ರಾಷ್ಟ್ರ ಭಾಷೆ ಜತೆಗೆ ಕನ್ನಡ ಅಲ್ಲದೆ ಇನ್ನು ಹಲವು ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾವಿಣ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದು ನಿಜಕ್ಕೂ ಪಂಡಿತರೆಂದೇ ಖ್ಯಾತಿಯನ್ನು ಗಳಿಸಿದವರು. ತಾಳಮದ್ದಲೆಯಾಗಲಿ ಇನ್ನಿತರ ಕೂಟಗಳಲ್ಲೇ ಆಗಲಿ ಪುರಾಣ ಉಪನಿಷತ್ ಅಥವ ದರ್ಮ ಕರ್ಮಗಳ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯಿರಲಿ ಹಲವು ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಗೆ ಇದಮಿತ್ಥಂ ಎಂಬ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದವರು. ಇದು ಒಡನಾಡಿ ದಿವಂಗತ ಶೇಣಿಯವರ ಮಾತು. ಉತ್ತಮ ಸಂಘಟಕರು ವಾಗ್ಮಿಗಳು ಬರಹಗಾರರೂ  ಗುರುಗಳೂ ಆಗಿ ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗೆ ಭಾಜನರಾದವರು. ಪಂಡಿತರಾದವರೆಲ್ಲ ಗುರುಗಳಾಗಬೇಕೆಂದೇನೂ ಇಲ್ಲ ಗುರುಗಳಾದವರೂ ಪಂಡಿತ ಅಂತ ಎನಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದೂ ಅಪರೂಪ ಇವರಡನ್ನೂ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಹೊಂದಿಕೊಂಡವರು ಪೆರ್ಲ ಪಂಡಿತರು.

          ಯಕ್ಷಗಾನ ತಾಳಮದ್ದಲೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಶುದ್ದ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆ ಹೆಸರಾದವರು. ಅನಾವಶ್ಯಕ ಅಸಾಂದಾರ್ಭಿಕ ಚರ್ಜೆಗೆ ಇವರು ಕಾರಣರಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪೆರ್ಲ ಪಂಡಿತರ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯ ರುಚಿಯನ್ನು ಆ ವರಸೆಯನ್ನು ಅರ್ಥವಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದರೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಪಾಂಡಿತ್ಯದ ಹಸಿವನ್ನೂ ಹೊಂದಿರಬೇಕು. ವಿದ್ವತ್ ನ ಸರಸ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯ ಸೊಗಸು ಅಂಥಾದ್ದು. ಪ್ರಸಂಗಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರಕ್ಕೆ ಔಚಿತ್ಯವಲ್ಲದೇ ಇದ್ದದ್ದು ಇವರಿಂದ ನಿರೀಕ್ಷಿಸುವುದೂ ತರವಲ್ಲ. ಎಂತಹಾ ವಾಗ್ಮಿಯೇ ಆಗಲಿ ಇವರ ವಿದ್ವತ್ ಗೆ ತಲೆದೂಗಲೇ ಬೇಕು. ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಯ ರಂಗವೇರಿದರೆ ನಿಷ್ಠೂರವಾದಿಯಾಗಿಯೂ ಸೌಜನ್ಯಮೂರ್ತಿಯಾಗಿಯೂ ಕಂಡುಬರುತ್ತಾರೆ.

          ಇಂದಿಗೂ ನಾನು ಯಕ್ಷಗಾನ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಯ ಅಭಿರುಚಿಯನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ಮೂಲ ಕಾರಣ ಪೆರ್ಲ ಕೃಷ್ಣ ಭಟ್ಟರ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆ. ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲೇ ಬಾಯಾರು ಪರಿಸರದಲ್ಲಿ ಅದು ನಮ್ಮ ಮಠದ ನೆರಳಲ್ಲಿ ಆದ ಹಲವಾರು ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಯನ್ನು ಕಂಡವನು. ಸುಧನ್ವನಾಗಿ, ಅತಿಕಾಯನಾಗಿ ರಾವಣನಾಗಿ ರಾಮನಾಗಿ ಬಹುಮುಖ ರೂಪವನ್ನು ಕಂಡು ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಯ ಅರ್ಥವೆಂದರೆ ಮೊದಲು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದದ್ದು ಇವರ ರೂಪ. ಅಕಾಶವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಅಗಾಗ ಪ್ರಸಾರವಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಪೆರ್ಲ ಕೃಷ್ಣ ಭಟ್ ಬಳಗದವರ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆ ಬಹಳಷ್ಟು ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿರುತ್ತಿತ್ತು. ಹಿಮ್ಮೇಳದಲ್ಲಿ ಬಲಿಪ್ಪ, ಪುಂಡಿಕಾಯಿ, ಕುದ್ರೆಕೂಡ್ಲು ಅಂತೇ  ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪೆರ್ಲ ಪಂಡಿತರೊಂದಿಗೆ ಜೋಷಿ ಮೂಡಂಬೈಲು ಮುಂತಾದವರುಗಳೊಂದಿಗೆ ಮೂಡಿಬರುತ್ತಿದ್ದ ಕಿರು ತಾಳಮದ್ದಲೆ ನಾನು ಬಹಳಷ್ಟು ಅಸ್ವಾದಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಇಂದಿಗೂ ಅದರ ಧ್ವನಿ ಮುದ್ರಣ ಕೇಳಿ ಆನಂದಿಸುತ್ತೇನೆ.

          ಶೇಣಿಯವರೊಂದಿಗಿನ ಇವರ ಸಂವಾದ ಅದೊಂದು ಪಾಂಡಿತ್ಯದ ಬಿರುಸಾದ ಘರ್ಷಣೆ ಎಂದೇ ಹೇಳಬಹುದು. ಮರಯಲಾಗದ ಹಲವು ಪಾತ್ರಗಳು ಇಂದೂ ಕಣ್ಣೆದುರಿಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿವೆ ಎಂದರೆ ಅದರ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯತೆಯನ್ನು ಬಣ್ಣಿಸುವುದು ಕಷ್ಟೆ. ಶೇಣಿ,  ತೆಕ್ಕಟ್ಟೆ,  ಪೆರ್ಲ, ಕುಂಬ್ಳೆ ಜೋಷಿ ಯವರ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಯ ಘನ ವೈಭವ ಬಹುಷಃ ಇನ್ನು ವರ್ತಮಾನಕ್ಕೆ ಬರಲಾರದು ಎಂದೇ ಅನ್ನಿಸುತ್ತದೆ.  ಗೀತೋಪದೇಶ ಎಂಬ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಯಲ್ಲಿ ಶೇಣಿಯವರು ಕೃಷ್ಣನಾಗಿ ಪೆರ್ಲ ಪಂಡಿತರು ಅರ್ಜುನನಾಗಿ ಇದ್ದ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆ ಕೇಳುವಾಗ ಅನ್ನಿಸುತ್ತದೆ ಯಕ್ಷಗಾನ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆ ಅದೆಷ್ಟು ಶ್ರೀಮಂತ? ಹಿಂದೆ ನಡೆದ ಭೀಷ್ಮ ವಿಜಯ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಯ ಭೀಷ್ಮ ಪರಶುರಾಮರ ಸಂಭಾಷಣೆಯಲ್ಲಿ  ಶೇಣಿಯವರು ಭೀಷ್ಮರಾದರೆ ಗುರು ಪರಶುರಾಮರಾಗಿ ಪೆರ್ಲ ಪಂಡಿತರು ಬೆರಗಾಗುವಂತಹ ವಾಕ್ ಸಂಘರ್ಷವನ್ನೇ ನಡೆಸಿದ್ದಾರೆ. ಅದನ್ನು ಅದೆಷ್ಟು ಸಲ ಕೇಳಿದರೂ ರೋಮಾಂಚನವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತಹ ಶ್ರೀಮಂತ ಸಂವಾದವದು.

          ಭೀಷ್ಮವಿಜಯದ ಭೀಷ್ಮನ ಗುರುಸ್ಥಾನದ ಪರಶುರಾಮರಾಗಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ನಿಜ ಜೀವನದಲ್ಲೂ ಅದೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ವಿರಾಜಮಾನರಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದ ಪೆರ್ಲ ಗುರುಗಳು ಇಂದು ನಮ್ಮೊಂದಿಗಿಲ್ಲ ಎಂದಾಗ ಕಳೆದು ಹೋದ ಹಲವು ಅವಿಸ್ಮರಣೀಯ ಘಳಿಗೆಗಳು ನೆನಪಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಯಕ್ಷಗಾನದ ಶ್ರೀಮಂತ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯ ಮತ್ತೊಂದು ಕೊಂಡಿಯೂ ಕಳಚಿಕೊಂಡಿತೇ? ಮನಸ್ಸು ಭಾರವಾಗುತ್ತದೆ.

ಮುಂಜಾನೆ ದೇವರ ಕೊಣೆ ಹೊಕ್ಕು ಸಂಧ್ಯೆಗೆ ಅಣಿಯಾಗುವಾಗ ಪೆರ್ಲ ಕೃಷ್ಣ ಭಟ್ಟರು ಬರೆದ ’ಸಾರ್ಥ ಷೋಡಷ ಸಂಸ್ಕಾರ”  ವೆಂಬ ಪುಸ್ತಕದತ್ತ ಕಣ್ಣು ಹಾಯಿಸುತ್ತೇನೆ,  ಅಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಕಾಣುವ ಈ ಗುರುಮುಖ ಮತ್ತಷ್ಟು ಗುರುಸ್ಮರಣೆಯನ್ನು ಮನಸ್ಸಲ್ಲಿ ಸ್ಫುರಿಸುತ್ತದೆ.  ಆ ಮಹಾನ್ ಚೇತನ ದೇಹರೂಪದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದೇ ಇದ್ದರೂ ಅವ್ಯಕ್ತವಾಗಿ ಸದಾ ಬೆಳಗುತ್ತಿದೆ. ಈಗ ಮೃತರ ಆತ್ಮಕ್ಕೆ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಕೋರುವುದರಿಂದ ನಮ್ಮಾತ್ಮ  ತೃಪ್ತಿಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದೆ. ಭಗವಂತನು ಶ್ರೀಯವರಿಗೆ ಸದ್ಗತಿಯನ್ನು ಕರುಣಿಸಲಿ ಎಂದು ಮನಸ್ಸು  ಪರಿಶುದ್ದವಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಿದೆ. 

ದುರ್ಬಲ ಪ್ರಸಂಗ

“ಕಣ್ಣಿದ್ದೂ ಕುರುಡಾಗಿ ಕಿವಿಯಿದ್ದೂ ಕಿವುಡಾಗಿ ಬಾಯಿ ಇದ್ದೂ ಮೂಕನಾಗಿ ನೋಡಬೇಕಾದ್ದು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಬಹಳವಿದೆ.”

ಬಹಳ ಹಿಂದೆ ನನ್ನ ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಆಟಕ್ಕೆ ಹೋದ ನೆನಪು. ಅದು ಮಂಗಳೂರಿನ ದೇರೇಬೈಲು ಪರಿಸರದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೋ ಆದ ಆಟ. ಪ್ರಸಂಗ ದೇವಿ ಮಹಾತ್ಮೆ. ಊರ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಲಾವಿದರ ಕೂಡುವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಊರಿನವರೇ ಆಡುವ ಆಟವದು. ಅಟ ಬಹಳ ಅಧ್ಹೂರಿಯಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತಿತ್ತು .ಸಭೆಯೂ ಹಾಗೆ..ಆಟ ಅಡುತ್ತಿದ್ದ ಗದ್ದೆಯ ತುಂಬ ಸೇರಿತ್ತು.  ಮಹಿಷಾಸುರ ಪ್ರವೇಶವೂ ಯಥಾ ಪ್ರಕಾರ ಅದ್ಧೂರಿಯಲ್ಲಿ ಆಯಿತು. ಮಕ್ಕಳು ನಾವೆಲ್ಲ ಬೆರಗುಗಣ್ನುಗಳಿಂದ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೆವು. ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಧೂಳೆಬ್ಬಿಸಿ ಎಲ್ಲ ಧೂಳೀಪಟವಾದಮೇಲೆ ರಂಗಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಒಂದು ಸುತ್ತು ಬಂದ ಮಹಿಷ ಮತ್ತೆ ರಂಗಸ್ಥಳ ಪ್ರವೇಶ ಮಾಡಿದ. ಚೆಂಡೆಯವರ ಪಕ್ಕದಲ್ಲೇ ಓಡೋಡಿ ಬಂದವನು  ವೇಗವಾಗಿ ಬಂದು ಜೋಲು ಹೊಡೆದು ಕೆರೆಗೆ ಹಾರಿದ ಹಾಗೆ ಮುಂದೆ ಬಂದು ರಂಗಸ್ಥಳದ ಕೆಳಗೆ ಬಿದ್ದು ಬಿಟ್ಟ. ದೊಂದಿ ರಾಳದವರು ಅಧರಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದರೂ ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಧೊಪ್ಪನೇ ಬಿದ್ದವನು ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ಅಲ್ಲೇ ಹೊಲದ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲೇ ಬಿದ್ದು ಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ನಾವೆಲ್ಲ ಇದು ಕುಣಿತದ ಒಂದು ಕ್ರಮ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೂ ಮರುಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಅರಿವಾಯಿತು ಇದು ಕಥೆ ಬೇರೆ ಅಂತ. ಮಹಿಷಾಸುರ ನಿಜಕ್ಕೂ ಜೋರಾಗಿಯೇ ಸುರಾಪಾನ ಮಾಡಿ ಹುಚ್ಚು ಕಟ್ಟಿದ್ದ. ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ತಡೆದು ಸಾವರಿಸಿ ಎದ್ದು ನಿಂತರೂ ನಿಲ್ಲುವುದಕ್ಕಾಗದೇ ಇರುವಾಗ ಕೆಲವರು ಹಿಡಿದು ನಿಲ್ಲಿಸಿ ರಂಗಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿಸಿಬಿಟ್ಟರು. ಮತ್ತೆ ಅದು ಯಾವುದೋ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕುಣಿದು ಅಂತು ಆಟ ಮುಂದುವರೆಯಿತು.  ಬಿದ್ದು ಮೈಯೆಲ್ಲ ಇದ್ದ ಧೂಳನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ನಿಜಕ್ಕೂ ಮಹಿಷಾಸುರನ ಸಹಜಾಭಿನಯ ಎಂದು ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದರೋ ಏನೋ? ಹಾಗೂ  ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಮೆತ್ತಿಕೊಂಡ ಧೂಳು ಕೊಡವಿಕೊಂಡು ಮಹಿಷ ಕುಣಿದ.

ಕಲಾವಿದ ಯಾರೋ ಒಂದೂ ಈಗ ಜ್ಞಾಪಕವಿಲ್ಲ. ಮಹಿಷಾಸುರ ರೈಸು ಬೇಕು ಅಂತ ಯಾರೋ ಒಂದಷ್ಟು ಅಮೃತ ಸೇವೆಯನ್ನು ಮಾಡಿಸಿದ್ದು ಅದು ಸರ್ವಾಂಗ ಸೇವೆಯೇ ಅಗಿಬಿಟ್ಟಿತು. ಎಂತಹ ಆಭಾಸ ? ಆದರೂ ಸಹಜವೋ ಎಂಬಂತೆ ಆಟ ಮುಂದುವರೆಯಿತು. ಜೋಲುತ್ತಾ ವಾಲುತ್ತ ಮಹಿಷ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಕುಣಿವಾಗ ಈಗ ಬಿದ್ದು ಬಿಡುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ನಾವೆಲ್ಲ ಮಕ್ಕಳು ತಮಾಷೆಗೆ ಪಂಥ ಕಟ್ಟಿದ್ದು ಈಗಲೂ ನೆನಪಿದೆ ಆದರೆ ಈಗ ಅದರ ಗಂಭೀರತೆ ಅರಿವಾಗುತ್ತದೆ.

ಇದು ಹೀಗಾಗದರೆ ಆನಂತರ ಒಂದು ಸಲ ರಂಗಸ್ಥಳದ ಹಿಂದೆ ಹೋದಾಗ ಇನ್ನೊಂದು ಕೌತುಕ ಕಾದಿತ್ತು ದೇವಿಯ ಪಾತ್ರಧಾರಿ ಬೆಂಚಿಮೇಲೆ ಕುಳಿತು ಬೀಡಿ ಸೇದುವುದು…ಮತ್ತೆ ಗಡಿಬಿಡಿಯಲ್ಲಿ ಹೊಗೆಯುಗುಳುತ್ತ ಪ್ರವೇಶ ಮಾಡುವಾಗ ಹೋಗೆಯುಗುಳುವ ದೇವಿ  ಆ ಸನ್ನಿವೇಶಕ್ಕೆ ನಿಜಕ್ಕು ಸಹಜ ಅಭಿನಯ ಅಂತ ಅನ್ನಿಸಬೇಕು.

ಈ ಎರಡು ಸನ್ನಿವೇಶಗಳಲ್ಲಿ ದೌರ್ಬಲ್ಯ ಹೇಗೆ ಒಂದು ಪತನಕ್ಕೆ ಹೇತುವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಯಿತು. . ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಇರುವವರು ಒಂದು ದೌರ್ಬಲ್ಯಕ್ಕೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡಾಗ ಆ ದೌರ್ಬಲ್ಯ ಕೇವಲ ವೈಯಕ್ತಿಕ ವಿಚಾರವಾಗಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ರಂಗಕ್ಕೂ ಅದು ಬಾಧಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರೆ ಬಾಧಕವಾಗುವುದೆಲ್ಲ ಅಸಡ್ಡೆಯಿಂದ ಗಮನಿಸಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ಸಾಮಾನ್ಯ ಘಟನೆ ಎಂಬಂತೆ ಅದು ಕಳೆದು ಬಿಡುತ್ತದೆ. ನಮ್ಮ ಕುಟುಂಬದ ಮನೆಯ ಸದಸ್ಯರು ಅಥವಾ ಒಡನಾಡಿಗಳು ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ದೌರ್ಬಲ್ಯದಿಂದ ನಗೆಪಾಟಲಿಗೀಡಾಗುವಾಗ ಅಗುವ ನೋವು ಮುಜುಗರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹತಾಶೆ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬರಬೇಕೆಂದರೆ  ಆತ ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ದೌರ್ಬಲ್ಯದಿಂದ ದೂರವಿದ್ದವನಾಗಿರಬೇಕು.

ಕಲಾವಿದ ಎಂದ ಮೇಲೆ ಒಂದಲ್ಲ ಒಂದು ಗಂಭೀರವಾದ ದೌರ್ಬಲ್ಯ ಹೊಂದಿರಬೇಕೆಂಬ ಸಹಜ ನಿಯಮವಿದೆ. ಕಲೆಯೇ ಒಂದು ದೌರ್ಬಲ್ಯವಾಗಿ ಅದಕ್ಕೆ ಸಮಾನಾಂತರವಾಗಿ ಇನ್ನೊಂದು ದೌರ್ಬಲ್ಯ ಜತೆಯಲ್ಲೇ ಇದ್ದು ಕೊಂಡು ಇನ್ನೊಂದು ಸಮಾನಾಂತರದ ಹಾದಿಯನ್ನು ಕ್ರಮಿಸದಂತೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಅರಿವಿದ್ದೂ ಅನಿವಾರ್ಯವೆಂಬಂತೆ ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಮನಸ್ಸಿನ ದಾಸ್ಯವನ್ನು ಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ. ಯಾವುದೇ ದೌರ್ಬಲ್ಯವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೋ ಅದು ಎಂದು ಮುಖ್ಯ ಕ್ರಿಯೆಗೆ ಪೂರಕವಾಗಿರುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ. ಎಣ್ಣಿ ಬತ್ತಿದ ದೀಪ ತಾನಾಗಿ ಆರಿಹೋದ ಮೇಲೆ ಅದಕ್ಕೆ ಎಣ್ಣೆಯ ಬದಲು ನೀರು ಹಾಕಿದರೂ ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಎಣ್ಣೆ ಸತ್ವವನ್ನು ಹೀರಿ ಮೊದಲಿನ ಪ್ರಭೆಯಲ್ಲೇ ಕ್ಷಣ ಹೊತ್ತು ಉರಿಯುತ್ತದೆ. ಆ ದೀಪದ ಅಳಿದುಳಿದ ಎಲ್ಲಾ ಸತ್ವವನ್ನು ಹೀರಿ ಉರಿದು ಆರಿದ ನಂತರ,  ಆ ದೀಪ  ಮತ್ತೆಂದೂ ಬೆಳಗಲಾರದು. ಅದರಂತೆ ಮನುಷ್ಯನ ದೇಹ ದೌರ್ಬಲ್ಯದ ವಶವಾದರೆ  ದೀಪ ನೀರಿನಿಂದ ಚೈತನ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದಂತೆ ಒಮ್ಮೆಗೆ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸಬಹುದು. ಆದರೆ ಜೀವ ಸೆಲೆಯನ್ನೇ ಸೆಳೆದು ಉರಿವ ದೀಪ ಮತ್ತೆಂದೂ ಉರಿಯದ ನಗ್ನ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಲುಪಿದಂತೆ ದೇಹವೂ ತನ್ನೆಲ್ಲ ಚೈತನ್ಯವನ್ನು ಬತ್ತಿಸಿಕೊಂಡು ಶುಷ್ಕಾವಸ್ಥೆಗೆ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಮನುಷ್ಯ ದೌರ್ಬಲ್ಯದ ವಶವಾಗುತ್ತಾನೆ ಎಂದರೆ ಅದು ಪ್ರಾರಭ್ದವಲ್ಲ ಆಹ್ವಾನಿಸುವ ದುರಂತ ಎನ್ನಬೇಕು.

ಯಕ್ಷಗಾನದ ಕಲಾವಿದ ತನ್ನೆಲ್ಲ ಕುಟುಂಬದಿಂದ ಪರಿವಾರದಿಂದ ದೂರವಿದ್ದು ಹಲವು ಸಮಯ ಜೀವನ ಮಾಡುವ ಅನಿವಾರ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ವೃತ ನಿಷ್ಠನಂತೆ ಸನ್ಯಾಸೀ ಮನೋಭಾವದಿಂದ ಅತ್ಮ ಸಂಯಮ ಹೊಂದಿರುವುದು ವಿದ್ಯಾಸಂಪನ್ನರಿಗೇ  ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ಹಾಗಾಗೀ ಅಷ್ಟೋ ಇಷ್ಟೋ ವಿದ್ಯೆ ಕಲಿತವನಿಗೆ ಇದರ ಈ ಸಂಯಮದ ಗಂಭೀರತೆ ಅರಿವಾಗುವುದು ಹೇಗೆ? ಏನು ಪ್ರಾರಭ್ಧವೋ ಅಂಟಿಕೊಂಡು ಬಿಟ್ಟಿದೆ ಎನ್ನುವುದು ಸುಲಭ. ಆದರೆ ಪ್ರಾರಬ್ಧ ಅವನದಾಗಿರದೆ ಅದನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದ ಉಳಿದ ಅಂಗಗಳದ್ದಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ನಾವು ಒಂದು ಉತ್ತಮವಾದ ಉಡುಗೆಯನ್ನು ತೊಡುತ್ತೇವೆ. ಒಂದಷ್ಟು ಸಂಭ್ರಮದಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಪ್ರಫುಲ್ಲಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಸಲ ಯೋಚಿಸುವ ನಿರ್ಜೀವವಾದ ಉಡುಗೆ ಏನುಂಟೋ ಅದಕ್ಕೆ ಜೀವವಿದ್ದು ಒಂದು ಮನಸ್ಸಿನ ಸ್ಪಂದನವಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಧರಿಸಿದವನ ಸಂಭ್ರಮದಲ್ಲಿ ಅದು ಒಂದಾಗಲಾರದೇ? ಹಾಗೇ ಆ ಉಡುಗೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿದವನು ಕಂಠ ಪೂರ್ತಿ ಕುಡಿದು ಕೆಸರಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಹೊರಳಾಡಿದಾಗ,  ಆ ಉಡುಗೆಯ ಮನೋಭಾವ ಹೇಗಿರಬಹುದು?  “ಛೇ ಇವನು ನನ್ನನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡದೆ ಇರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಈ ದುಸ್ಥಿತಿ ಬರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ “ ಎಂದು  ಮರುಗಲಾರದೇ? ಕುಡುಕನ ದೇಹಕ್ಕಂಟಿದ ಉಡುಗೆಯೂ ಕುಡುಕನಾಗಿಬಿಟ್ಟಿತು.  ಹಾಗಾಗಿ ಜ್ಞಾನಿಗಳು ದೇಹವನ್ನು ಉಡುಗೆಗೆ ಹೋಲಿಸಿರಬೇಕು. ನಮ್ಮ ಆತ್ಮ ಮನಸ್ಸು ಸುಂದರವಾಗಿದ್ದರೆ ನಮ್ಮ ದೇಹವು ಸುಂದರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅದು ಬಾಹ್ಯ ಸೌಂದರ್ಯವೇ ಅಗಬೇಕೆಂದೇನೂ ಇಲ್ಲ. ಅಂತರಂಗದ ಚೈತನ್ಯ ಏನಿದೆಯೋ ಅದುವೇ ಸೌಂದರ್ಯದ ಪ್ರತೀಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಕಲುಷಿತ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಉಡುಪು ಕಲುಷಿತವಾದಂತೆ ಕಲುಷಿತ ಮನಸ್ಸಿನ ದೇಹವೂ ಕಲುಷಿತವಾದಂತಾಗುತ್ತದೆ.

 ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ದೌರ್ಬಲ್ಯ ಇರುವುದು ಸಾಮಾನ್ಯ.ಕುಡುಕನಾಗಿಯಾಗಿಯೋ ಧೂಮ ವ್ಯಸನಿಯಾಗಿಯೋ ಅಥವಾ ಇನ್ನಿತರ ದೌರ್ಬಲ್ಯ ಏನಿದೆಯೋ ಅದಕ್ಕೆ ವಶವಾಗುವುದು ಸಹಜ. ಅಡಿಕೆ ಮರಕ್ಕೆ ಕೊಳೆರೋಗ ಬಂದಂತೆ ಪ್ರಕೃತಿ ಸಹಜವಾಗಿ ಅದು ಅಂಟಿಕೊಂಡುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಮೆಟ್ಟಿ ನಿಂತು ತೊರೆದು ಬರುವುದಿದೆಯಲ್ಲ ಅದನ್ನು ಮನಸ್ಥೈರ್ಯ ಎನ್ನಬಹುದು.

ದುರ್ವ್ಯಸನಗಳೂ ಕೂಡ ಆವಿಷ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಈಗಿರುವ ಚಟಗಳು ಮೊದಲಿಲ್ಲ.ಮೊದಲಿದ್ದದ್ದು ಈಗ ಕಂಡೂ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾಲಭೇದವಿಲ್ಲದೇ ಯಾವುದೇ ವ್ಯಸನವಾದರು ಅದು ಕಲಾ ಬದುಕಿಗೆ ಮಾರಕವಾಗಿ ಜತೆಗೆ ಬೆಳೆಯುತ್ತ ಬೆಳೆಯುತ್ತ ಮತ್ತೆ ಅದೆ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿಯಾಗಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನುಂಗಿ ಹಾಕುತ್ತದೆ.  ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಹಲವರಿಗೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡ ಜನಪ್ರಿಯ ವ್ಯಸನ ಗುಟ್ಕ.  ಇದರ ವ್ಯಸನಿಗಳಿಗೆ,  ವೇಷತೊಡುವಾಗಲೇ..ವೇಷ ಭೂಷಣದ ಯಜಮಾನ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ “ ಉಗುಳು ಹಾಕಬೇಡಿ..” ಎಂತಹ ದುರ್ದೈವ? ತುಟಿಯೆಡೆಯಲ್ಲಿ ಗುಟ್ಕ ಇರಿಸಿದನೋ ರಂಗಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ ಉಚ್ಚಾರವಿಲ್ಲದೆ ಅಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆ ಇಂದು ಜೀವಂತ ಉಳಿದಿದ್ದರೆ ಅದು ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಅಂತ ನಾವು ಬೀಗಬಹುದು. ಆದರೆ ಉಚ್ಚಾರ ಶುದ್ದಿಯಿಲ್ಲದ ಭಾಷೇ ಉಳಿದು ಏನು ಪಲ?

ಒಂದು ಸಲ ನಮ್ಮ ಮಿತ್ರರೊಬ್ಬರು ರಾತ್ರಿ ಬಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ನಡೆದ ಘಟನೆ ಕೇಳಿದಾಗ ಬಹಳಷ್ಟು ಖೇದವೆನಿಸಿತು. ಕಂಠಪೂರ್ತಿ ಏರಿಸಿ ಮತ್ತಿನಲ್ಲಿದ್ದ ವ್ಯಕ್ತಿಯೊಬ್ಬನನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಕರೆಂಬ ಹಿಂಬಾಲಕರು, ಹೇಗೋ ಬಸ್ಸು ಹತ್ತಿಸಿ ಕಳುಹಿಸಿದ್ದರು. ಒಂದಷ್ಟು ಹೊತ್ತು ಬಸ್ಸಿನಲ್ಲಿದ್ದ ಇತರರು “ ಅವು ಆಟದ ಜನ.. ಆಟದಾಯೆ” ಎಂದು ಪರಿಚಯ ವಿನಿಮಯ ಮಾಡಿಕೊಂಡರು. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕ ಕಲಾಭಿಮಾನ ಇದ್ದವನ ಮನಸ್ಸು ಹೇಗಾದೀತು. ಕಲಾವಿದನೂ ಊಹಿಸಲಾರ ಹಿಂಬಾಲಿಸುವ ಚೇಲಾಗಳು ಹೇಳಲಾರರು. ದೊಡ್ದ ಕಲಾಸೇವೆ ಮಾಡಿದಂತೆ ಆತನನ್ನು ಹತ್ತಿಸಿ ಆ ಹಿಂಬಾಲಕರು ಕೃತಾರ್ಥರಾಗುತ್ತಾರೆ.

ಇಂದು ಈ ಇಳಿವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲೂ ರಂಗಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ದಣಿವರಿಯದೆ ಕುಣಿಯುವ ಗೋವಿಂದಣ್ಣ ಯಾರಿಗೆ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ ಹೇಳಿ.. ಅವರ ದೀರ್ಘಾವಧಿಯ ಕಲಾಜೀವನಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಅವರ ದೌರ್ಬಲ್ಯ ರಹಿತ ಜೀವನ ಶೈಲಿ. ಗೋವಿಂದಣ್ಣನಿಂದ ಪ್ರೇರೇಪಿತರಾಗಿ ಕಿರೀಟ ತೊಟ್ಟು ಅನುಕರಿಸುವವರು  ಹಲವರಿರಬಹುದು ಆದರೆ ಅವರ ಪರಿಶುದ್ದ ಜೀವನ ಶೈಲಿ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಲ್ಪಡುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಬಲಿಪ್ಪಜ್ಜ ಅರುವತ್ತು ಸಂವತ್ಸರದ ಅವಧಿ ತನ್ನ ಕಂಠಸಿರಿಯನ್ನು ಮೆರೆಯಿಸಿದ್ದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ದೌರ್ಬಲ್ಯ ರಹಿತ ಜೀವನ ಶೈಲಿಯೇ ಕಾರಣ.   

ದೌರ್ಬಲ್ಯ ಎಂಬುದು ಸಮಯಕ್ಕೊದಗದ ಬಲರಾಮನ ಬಲದಂತೆ. ಯಾದವ ಸೇನೆಯೊಂದಿಗೆ ಬಲರಾಮ ದುರ್ಯೋಧನನ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಬಂದರೂ ಕೌರವನ ಪಾಲಿಗೆ ಸಮಯಕ್ಕೊದಗದೆ ದುರ್ಬಲನೇ ಆಗಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಯಾಕೆಂದರೆ ಕೌರವನ ಕಡೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವುದು ದುರ್ಯೋಧನ, ದುಶ್ಯಾಸನ , ದುರ್ದರ್ಶ.. ಹೀಗೆ ದುರ್ ಗಳೆ ತುಂಬಿದ ಕಾರಣ ಬಲರಾಮನೂ ದುರ್ಬಲರಾಮನಾಗಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಎಷ್ಟು ಬಲವಿದ್ದರೂ ದುರ್ಬಲದೊಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿದರೆ ಆ ಬಲ ಸಿಗಬೇಕಾದಲ್ಲಿ ಇರಬೇಕಾದಲ್ಲಿ ಇರುವುದೇ ಇಲ್ಲ.

ದೌರ್ಬಲ್ಯಗಳನ್ನೇ ಭಂಡವಾಳವಾಗಿಸುವ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಕರೂ ಇಲ್ಲದಿಲ್ಲ. ನಾಳೆಯ ಕಲಾವಿದನ ಭವಿಷ್ಯ ಜತೆಗೆ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಭವಿಷ್ಯ ಪರಿಗಣಿಸದೆ ಇಂದಿನ ದೀಪ ಉರಿದರೆ ಸಾಕು ಎಂದು ಬಯಸುವ ಕಲಾಪೋಷಕರೂ ಇದ್ದಾರೆ. ಆಟ ಶುರುವಾಗುವ ಮೊದಲು ನಂತರ ಮರುದಿನದವರೆಗೂ  ಚೌಕಿ ಈ ದೌರ್ಬಲ್ಯಗಳ ಕುರುಹನ್ನು ಢಾಳಾಗಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಕಾಲೇಜ್ ಸಭಾಭವನ ಒಂದರಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಸಭಾಂಗಣ ಲಭ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು ನೇರವಾಗಿ ಹೇಳಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಛೇ ನಮ್ಮ ಊರಿನವರು ಈ ಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಇಳಿದು ಬಿಟ್ಟರೇ ಯಾರನ್ನು ಹೇಳುವುದು? ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ನಮ್ಮ ಬಂಧು ಒಬ್ಬ ನಗೆಪಾಟಲಿಗೀಡಾದಾಗ ಹೆಚ್ಚೇಕೆ.. ನಮ್ಮ ಅಪ್ಪ ಕಂಠ ಪೂರ್ತಿ ಕುಡಿದು ರಸ್ತೆ ಬದಿ ಬಿದ್ದರೆ ಆಗುವ ಮುಜುಗರ ಹೇಗಾಗುತ್ತದೋ ಆದೆ ಅನುಭವವಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಈ ಜ್ವಲಂತ ಸಮಸ್ಯೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಗಮನ ಹರಿಯುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ನಾವು ಕಾಲಮಿತಿ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಬಗ್ಗೆ ಚರ್ಚಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತಲೂ  ಇಂತಹ ವಿಚಾರಗಳಿಗೆ  ಗಮನ ಕೊಡಬೇಕಾದ ಅನಿವಾರ್ಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇದೆ. ಕಲಾವಿದ ಮತ್ತು ಇವನನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುವವರು ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡಬೇಕಾಗಿದೆ.

ಅಂತರಂಗ ರಾವಣ ಭಾಗ ೬

ಪುರಾಣ ಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ಬರುವ ಅಸುರೀ ಪಾತ್ರಗಳು ಭಗವಂತನ ಜತೆ ಸಂಘರ್ಷಕ್ಕೇ ಇಳಿದುಬಿಡುತ್ತವೆ. ಜೀವನ ಅಂತ್ಯದವರೆಗೆ ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಮೋಕ್ಷಗಮ್ಯದತ್ತವೇ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಯುವತನಕವೂ ಅಸಹನೀಯತೆಯನ್ನೇ ಅನುಭವಿಸುತ್ತ, ಕ್ರೌರ್ಯವನ್ನೇ ತೋರುತ್ತ ಒಂದು ಬಿಂದುವಿನಲ್ಲಿ ಅದಾವ ಪರಿಯೋ  ಭಗವಂತನೊಡನೆ ಮುಖಾಮುಖಿಯಾಗಿ ಅಸಹನೀಯತೆಯಲ್ಲೇ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತದೆ.  ಈ ಮಧ್ಯೆ ಕ್ರೌರ್ಯದ ಪರಮಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ತಾವೆಷ್ಟು ಮೋಕ್ಷಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿರವಾಗುತ್ತೇವೆ ಎಂಬುದನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಬಹಳಷ್ಟು ಅಸುರೀ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವಗಳು ಸಂಘರ್ಷದ ಮೂಲ ಕಾರಣವೇನೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಬದುಕಿನ ಕೊನೇ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನೋದಯವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ರಾವಣನಿಗೆ ತನ್ನ ದಾರಿಯಬಗ್ಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟ ನಿಲುವು ಇತ್ತು ಅಂತ ಅನ್ನಿಸುತ್ತದೆ. ಯಕ್ಷಗಾನದ ಈ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಅದು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತ ಸಾಗುತ್ತದೆ.

ಮಂಡೋದರಿಯೊಂದಿಗಿನ ಸಂವಾದ ರಾವಣನಿಗೆ ತನ್ನಾಂತರ್ಯವನ್ನೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಬಿಚ್ಚಿಡುವ ವೇದಿಕೆಯಂತಾಗುತ್ತದೆ.

ಪತಿವಿಯೋಗದಿಂದ ಶೂರ್ಪನಖಿ ಅಣ್ಣನೊಡನೆ ದ್ವೇಷವನ್ನು ತಾಳುತ್ತಾಳೆ ಮಾತ್ಸರ್ಯದಿಂದ ಅವನ ನೆಮ್ಮದಿಯನ್ನೇ ಹಾಳು ಮಾಡುವಾಗ ತಾನು  ಪರಿಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಪರ್ಯಾಯ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಬೇಕಾದ ಅನಿವಾರ್ಯತೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆ ಸಂದರ್ಭವನ್ನು ಅದೆಷ್ಟು ಮಾರ್ಮಿಕವಾಗಿ ಮಾತಿನಲ್ಲೇ  ಚಿತ್ರಿಸುವ ಪರಿಯನ್ನು ನೋಡೋಣ.

ಯಾವುದೇ ರೂಪವಿಲ್ಲ ಕೇವಲ ಸ್ತ್ರೀತ್ವದ ಸಂಕೇತದಿಂದ ಮಾತ್ರ ಸ್ತ್ರೀ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಬಹುದಾಂತಹ ಕ್ಷುದ್ರ ಹೆಣ್ಣು ಶೂರ್ಪನಖಿ. ಅಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪತಿವಿಯೋಗವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ.

ಮುಂದೆ ರಾವಣ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಶೂರ್ಪನಖಾ ಕಲ್ಯಾಣವನ್ನು.

“ ಮಂಡೋದರಿ, ಏನನ್ನು ನೋಡಿ ಅವಳನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗುವುದು. ಕೊನೆಗೆ ಕನ್ನಡಿಯನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಮದುವೆ ಮಾಡುವಲ್ಲಿಗೆ ಮುಟ್ಟಿತು. ಅಕಾಲದಲ್ಲಿ ವೈಧವ್ಯ ಬಂತು, ಆಗ ಮತ್ಸರ ಹುಟ್ಟಿತು ನಮ್ಮನ್ನು ನಿದ್ರಿಸಿಲಿಕ್ಕೆ ಬಿಡ್ತಿರಲಿಲ್ಲ..ಹಲವು ಸಲ ತಲೆಯೇ ಕಡಿದು ಬಿಡೋಣ ಅನ್ನಿಸಿತ್ತು ಆದರೆ ತಾಯಿ ಬದುಕಿದ್ದಾಳಲ್ಲ. ಅವಳು ಬಯಸಿ ಬಯಸಿ ಹೆಣ್ಣು ಮಗಳನ್ನು ಪಡೆದದ್ದು. ಅಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಅಮ್ಮನಿಗೆ ಸ್ವಜಾತಿಯ ಪ್ರೇಮ ಬಂದು ಬಿಟ್ಟದ್ದು, ಆಯ್ತು ಕೊನೆಗೆ ನಮಗೆ ಈ ರಗಳೆ ಬೇಡ ಅಂದುಕೊಂಡು ಅಲ್ಲಿದೆಯಲ್ಲಾ ನಮ್ಮ ಉತ್ತರದಗಡಿ.,   ನಮಗದು ಉತ್ತರದ ಗಡಿ. ಉತ್ತರದವರಿಗೆ ಅದು ದಕ್ಷಿಣದ ಗಡಿ. ದಂಡಕಾರಣ್ಯ. ನಮ್ಮವರೇ ತಾನೇ ಅಲ್ಲಿರೋದು. ನನ್ನ ಚಿಕ್ಕಮ್ಮನ ಮಕ್ಕಳು. ಖರ ದೂಷಣ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು.”

“ನಮ್ಮ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿಲಿಕ್ಕೆ ನಮ್ಮವರನ್ನು ಅಲ್ಲಿಟ್ಟಿದ್ದಲ್ಲವೆ?”

“ ಅದೂ ಹೌದು, ನನ್ನ ರಾಜಕೀಯವೂ ಹೌದು. ನನ್ನ ಚಿಕ್ಕತಾಯಿ ಮಕ್ಕಳು ಅವರು. ನನ್ನ ಜ್ಞಾತಿಗಳು. ದೂರವೇ ಇರ್ಲಿ ಅಂತ ಮಾಡಿದ್ದು. ಇಲ್ಲಿ ಇದ್ರೆ ಈ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಸ್ವಲ್ಪವೇ ಕೈ ಕಾಲು ತೂರಿಸಿ ...ಯಾವ ಅಧಿಕಾರಿಯೂ ಜ್ಞಾತಿಯನ್ನು  ದಾಯಾದಿಗಳನ್ನು ಬಯುಸುವುದಿಲ್ಲ. ದೂರವೇ ಇರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಹಾಗೇ...............ಶೂರ್ಪನಖಿ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗು, ಅವಳು ಅಲ್ಲಿ ಏನು ಮಾಡ್ತಾ ಇದ್ದಳು ಅಂತ ನನಗೆ ವರದಿ ಬಂದಿದೆ.  ಕೇಳ್ತಾ ಇದ್ದೇನೆ. ಋಷಿಮುನಿಗಳನ್ನು ಮಂತ್ರ ಹೇಳುವುದಕ್ಕೆ ಬಿಡ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವಳಿಗೆ ಅದನ್ನು ಕೇಳುವುದಕ್ಕೆ ಆಗ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಹಾಗಾಗಿ ಇದ್ದ ಅಷ್ಟು ರಕ್ಕಸರಿಗೆ ಇವಳ ಅಪ್ಪಣೆ ಹೋಗಿ ಬೊಬ್ಬೆ ಹಾಕಿ.  ಮೊದಲೇ ರಾಕ್ಷಸರು ಭೋರ್ಗರೆವ ರಕ್ಕಸರು. ಅವರ ಹುಟ್ಟುಗುಣ ಅದು.       ಯಾಕೆ ಈ ದೊಡ್ದ ಬೊಬ್ಬೆಯಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳದ್ದು ಎಲ್ಲವೂ ಅಡಗಬೇಕು. ಜತೆಯಲ್ಲಿ ಇವಳದ್ದು..ನಿರ್ಘೋಷದ ಅಬ್ಬರ. ಈ ನಿರ್ಘೋಷದ ಅಬ್ಬರ ಅಂದ್ರೆ ಎಂತದ್ದು? ಪತನದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಶಬ್ದ ಅದು. ದೊಡ್ಡದಾದ ಬಂಡೆಕಲ್ಲನ್ನು ಮೇಲೆ ಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ಪ್ರಪಾತಕ್ಕೆ ತಳ್ಳಿದರೆ ಪ್ರಪಾತಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಾವಾಗ ಶಬ್ದ ಉಂಟಾಗ್ತದೆ. ಅದು ನಿರ್ಘೋಷದ ಅಬ್ಬರ. ಪತನದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವದ್ದು.  ಹಾಗಾಗಿ ನಿರ್ಘೋಷದ ಅಬ್ಬರದ ಶೂರ್ಪನಖಿ ಕಾನನಕೆ ಬಂದಳು... ಅದು ಕುಲಗೇಡಿಯಾಗಿ. ತಿರುಗುತ್ತಿದ್ದಳು ಅಂತ ನನಗೆ ಸುದ್ದು ಉಂಟು”

         

          “ ಆದರೆ ಈಗಲೂ ಕುಲಗೇಡಿಯೇ ಅದ್ಲಲ್ಲ..?”

 “ ಆಗಲಿ. ಇವಳು ಕುಲಗೇಡಿಯೇ ಆಗಲಿ  ನನ್ನ ಪ್ರಶ್ನೆ ರಾಮನಲ್ಲಿ.  ಹಾಗೆ ಹೋದ್ಲು. ನೀನು ಹೇಳಿದ್ದು ಸತ್ಯ. ರಾಮನನ್ನು ನೋಡಿದ್ಲಂತೆ. ನೋಡಿ ಮಾತಾಡಿದ್ಲಂತೆ. ಇವನ ಕೊಂಡು ಪೋಗಿ ಗಂಡನಾಗಿ ಮಾಡ್ಪೆ,  ಅವಳ ಉದ್ದೇಶ ಅರ್ಥ ಆಗ್ತದೆ ನನಗೆ. ಒಂದು ರಾಮನಂತಹ ಸೂರ್ಯವಂಶದ ರಾಜನಾದವನು ಗಂಡನಾದ. ಮೈಯ ಸುಖ ಮನದ ಸುಖ. ಇನ್ನೊಂದು...ಅಂತಹ ರಾಮನನ್ನು ಗಂಡನಾಗಿ ಮಾಡಿ, ಅವಳ ಗಂಡನನ್ನು ಕೊಂದ ನನ್ನನ್ನು..ಅರ್ಥ ಆಯ್ತಲ್ಲ?  ಅದಕ್ಕೆ ನಾನು ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವಾಗಿ ಹೇಳುದು, ತಂಗಿಯೇ ಕುಲಕೆ ಕೇಡಾದಳು....”

          “ಮಗನನ್ನು ಬೆಳೆಸ್ತಿದ್ದಳಂತೆ...ಹೇಳ್ತಾ ಇದ್ದರು.”

          “ಇರಲಿ..ನಿನ್ನದ್ದೂ ನನ್ನದ್ದೂ ಆದ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕೂಡಿ ಬಂತು. ಆದರೆ ರಾಮ ಯಾಕೆ ಇದಕ್ಕೆ ಪರಿಹಾರ ಮಾಡ್ಲಿಕ್ಕೆ ಹೊರಟದ್ದು? ನನ್ನ ಪ್ರಶ್ನೆ ಅವನಲ್ಲಿ. ಹಂದಿ ಮರಿ ಕೊಳಚೆ ಬೀದಿಯಲ್ಲೇ ಹೋಗ್ಲಿ. ಅದು ಹುಟ್ಟಿದ್ದೇ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ .  ಅದು ಅಲ್ಲಿ ಹೋಗ್ಲಿಕ್ಕೆ ಇದ್ದದ್ದು ಅಂತ ನಮಗೆ ಗೊತ್ತುಂಟು. ನಿತ್ಯ ಪೂಜೆ ಮಾದುವ ಗೋಮಾತೆ ಅದು ಯಾಕೆ ಆ ಕೊಳಚೆ ಬೀದಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಯ್ತು? ಆವಾಗ ನಮ್ಮಂಥವರಿಗೆ ಸಿಟ್ಟು ಬರುವುದು. ಅದು ಹೋಗ್ಲಿ ಹಂದಿ. “ದನವೇ ನೀನ್ಯಾಕೆ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದಿ?’ ಎರಡು ಏಟು ಬಿಗಿಯುದು ಗೂಟಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟುದು. ರಾಮನಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಬಂದ ಸಿಟ್ಟು ಅದು. ಹೌದಲ್ಲ?  ತಣ್ಣೀರನ್ನಾದರೂ ತಣಿಸಿಕುಡಿವ ಜನ ರಾಮ.ಯಾರಲ್ಲ ಅಂತ ಹೇಳಿದ್ರು? ನಡೆಯಲ್ಲಿ ನುಡಿಯಲ್ಲಿ ಆದರ್ಶ ಆದರ್ಶ...ರಾಮನ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ನಾನಿದ್ರೆ.. ಯಾವ ತಮ್ಮನಿಗೆ ಬೇಕಾಗಿಯೂ ಯಾವ ಅಪ್ಪ ಹೇಳಿದ್ರು ಅಂತ ಪಟ್ಟ ಬಿಟ್ಟು ಕೊಟ್ಟು,  ಊರಿನಲ್ಲಿ ತಿರುಗಾಡಲಿಕ್ಕೆ ಬರ್ತಿರಲಿಲ್ಲ.   ಯಾರಲ್ಲಾ ಅಂತ ಹೇಳಿದ್ರು. ಅಂಥಂವಾ...ಒಬ್ಬನಲ್ಲಿ ತಪ್ಪಿ ನಡೆವಾಗ ಅವನಿಗೆ ಬರುವ ಸಂಕಟ.  ಎಲಾ ಊರೆಲ್ಲ ಶುದ್ದ ಮಾಡ್ಲಿಕ್ಕೆ ನಿಂಗೆ ಕೂಡ್ತದೆ, ನನ್ನಲ್ಲಿ ಆಗುವಾಗ ಅಶುದ್ದವನ್ನೇ ಯಾಕೆ ಮುಂದಿಟ್ಟೆ? ಇದನ್ನು ಬಗೆಹರಿಸ್ಲಿಕ್ಕೆ ಬೇರೆನೂ ಮಾರ್ಗ ಸಿಕ್ಕಿಲಿಲ್ವ ರಾಮನಿಗೆ. ಈ ಸುಟ್ಟವಳು ಈ ಸುಟ್ಟ ಮುಖ ತೆಕ್ಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ಕಾಮ ಸನ್ನಿಭ ಅಂತ ಹೇಳುವಾಗ ರಾಮನಿಗೆ ಯಾಕೆ ಹಾಸ್ಯಪ್ರವೃತ್ತಿ ಬರಬೇಕು.? ಪತಿತೆಯಾದಂತಹ  ಅಹಲ್ಯೆಯನ್ನು  ಸಕಲ ಶಾಸ್ತ್ರ ಕೋವಿದ ಸ್ಮೃತಿಕಾರನಾದಂತಹ ಗೌತಮನೇ ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದ್ರೆ ಅಂತಹ ಒಡೆದ ದಾಂಪತ್ಯವನ್ನು ಕೂಡಿಸುವುದಕ್ಕೆ ರಾಮನಿಗೆ ಔದಾರ್ಯ ಉಂಟು. ರಾವಣನ ತಂಗಿ ದಾರಿ ತಪ್ಪಿದ್ರೆ ..,,” ತಂಗಿ ಇದೆಲ್ಲ ಹೇಸಿಗೆ. ದೊಡ್ಡ ಮನೆತನದವರಿಗೆ ಹೇಳಿಸಿದ್ದಲ್ಲ. ನೀನಾಗಿ ಮರ್ಯಾದೆಯಲ್ಲಿ ಹೋಗ್ತಿಯೋ ಅಲ್ಲ ನಿನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಅಣ್ಣನಿಗೆ ಹೇಳಿಸಲೋ? ಒಂದು ಮಾತು ಅವನು ನನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಮರ್ಯಾದಿಯಾಗಿ ಆಡ್ಲಿಲ್ಲ. ಅವನು ಹಾಸ್ಯ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯನ್ನೇ  ಮಾಡಿದನಂತೆ. ಹೇಳಿ ಕೇಳಿ ಅಹಾ ಏಕಪತ್ನೀ ವೃತಸ್ಥ ನಾನು ಯಾಕೆ ಅವಳ ಮುಂದೆ ಅವನು ಯಾರು ಅಂತ ಒಪ್ಪಿಸ್ಬೇಕೊ? ’ ಏಕ ಪತ್ನೀ ವೃತಸ್ಥ. ಆವಾಗ ಇವಳು ಸ್ವಾಭವಿಕವಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ಲು.. ’ ಹೌದಾ ಒಂದು ಆಗ್ಯದಲ್ವೋ? . ಅವಳನ್ನು ನಾನು ತಿಂದು ಬಿಡ್ತೇನೆ. ಆವಾಗ ಸೀತೆ ಬೊಬ್ಬೆ ಹೊಡೆದ್ಲು ರಾಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಕಣ್ಣಸನ್ನೆ ಮಾಡಿದ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಬಂದು ಕರ್ಣ ನಾಸಾಚ್ಛೇದನ ಮಾಡಿದ. ಇಷ್ಟು ಹೌದೋ? ಇದರಿಂದ ನಾನು ಅರ್ಥ ಮಾಡಿಕೊಂಡದ್ದು ಹೀಗೆ. ಇದು ಕೇವಲ ಶೂರ್ಪನಖಿಗೆ ಅವನು ಮಾಡಿದ ಅವಮಾನವಲ್ಲ. ಇದು ಮುಸುಕಿನ ಗುದ್ದು ತ್ರಿದಶದಲ್ಲಣನಾದಂತಹ ರಾವಣನಿಗೆ. ಆದರೂ ಶೂರ್ಪನಖಿ ಹೇಳಿದ ಮಾತಿಗೆ ಮರುಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಹುಚ್ಚುಕಟ್ಟಿ ಸೀತಾಪಹಾರ ಮಾಡಿದ್ದೇನೋ ನಾನು. ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದ್ದು ಹೌದಲ್ಲ. ಮಾವ ಮಾರಿಚನ ಬಳಿಗೆ ಮೂರು ಸಲ ಹೋದದ್ದ ಹೌದಲ್ಲ. ಪ್ರತೀಸಲ ಹೋಗುವಾಗ ಮಾವ ಹೇಳುವುದು  ಏನೇ ಆಗ್ಲಿ ದೊಡ್ದವ ನೀನು. ಇಂತಹ ಸಣ್ನ ಕೆಲಸ ಮಾಡಬಾರದು. ರಾಮನು ಬಲವಂತ, ಬರ್ಲಿಲ್ವೋ? ಮೂರು ಸಲ ಹೋಗಿ ಬಂದೆ. ನಾಲ್ಕನೇ ಸಲ ಇವಳು ಏನು ಮಾಡಿದ್ಲು. “ಹಾ ಇನ್ನೂ ಬದುಕಿ ಬಂದಿದ್ದಿಯಾ ಇನ್ನೂ ಮೀಸೆ ಬೆಳೆಸು...” ನಾನು ಸಾಯ್ಬೇಕ ಬದುಕುಬೇಕಾ ಹೇಳು. ಬದುಕಿದ್ರೆ ಗಂಡಸಾಗಿ ಬದುಕಬೇಕು. ಸತ್ರೆ ಗಂಡುಸಾಗಿ ಸಾಯ್ಬೇಕು. ಹೀಗೆ ಪರಿಸರದ ಒತ್ತಡಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿ ಏನಾದ್ರು ಮಾಡೋಣ ಅಂತ ನನ್ನ ಛಲವನ್ನು ಸಾಧಿಸ್ಲಿಕ್ಕೆ ತೊಡಗಿದ್ದು. ಸೀತಾಪಹಾರ ಮಾಡಿದ್ದು. ಆದ್ರು ಒಂದು ಹೇಳ್ತೇನೆ ಇದು ನನ್ನ ಸ್ವಕೀಯ ಅಂತರಂಗ. ಸೀತೆಯನ್ನು ಕದ್ದು ತಂದದ್ದು ತಪ್ಪು. ಮೊತ್ತೊಬ್ಬನ  ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಕದ್ದು ತರುದು ಸರಿ ಅಂತಾದ್ರೆ ನನ್ನ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಕದ್ದುಕೊಂಡು ಹೋದ್ರೆ  ನಾನು ಬಯಿ ಮುಚ್ಚಿ ಸುಮ್ನೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗ್ತದೆ. ಈ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಗೆ ಒಬ್ಬ ಮಾಡಿದ ಅಂತಾದ್ರೆ ಅವನಿಗೆ ವಿಚಾರಣೆ ಇಲ್ಲದೆ ತಲೆ ಕಡಿವ ಶಾಸನ ನನ್ನದು. ಆದ್ರೆ ಉಪಾಯ ಇಲ್ಲದ್ದಕ್ಕೆ  ನಾನು ಹಾಗೆ ಮಾಡಬೇಕಾಯಿತು. “

“ ರಾಮನಿಗೆ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಛಲ ಉಂಟು ಅಂತ ಹೇಳುವುದಕ್ಕೆ ಒಂದು ಸಣ್ನ ನಿದರ್ಶನ ಹೇಳ್ತೇನೆ..ಸೀತೆಯನ್ನು ತಂದು ಅಶೋಕವನದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟೇನೋ..ಅಲ್ಲಿಗೆ ಆ ಬುದ್ದಿವಂತ ಹನುಮಂತ ಬಂದನೋ. ಬಂದವನು ಹೇಳಿದ ..ಅಮ್ಮ ನೀವು ಹೂಂ ಅಂತ ಹೇಳಿ ಈಗಲೇ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಹೆಗಲಿಗೇರಿಸಿ ರಾಮನ ಎದುರು ತಂದು ನಿಲ್ಲಿಸ್ತೇನೆ. ಆವಾಗ ಸೀತೆ ಏನು ಹೇಳೀದ್ಲು? ನಾನು ಕ್ಷತ್ರಿಯರಮಣೀ. ನನ್ನ ಗಂಡ ಕ್ಷಾತ್ರ ಯೋಚಿತ ರೀತಿಯಲ್ಲೇ ಕರೆದು ಕೊಂಡು ಹೋಗ್ಲಿ. ಇಲ್ಲದೇ ಇದ್ರೆ ನಾನು ಕುಳಿತಲ್ಲಿ ಕದಲುವುದಿಲ್ಲ. ಇಷ್ಟು ಉಂಟಂತೆ ಆ ಮೂರು ಸಂಕ್ರಮಣ ದಾಟದ ಹುಡುಗಿಗೆ. ನನಗೆ ಅಷ್ಟೂ ಇಲ್ವೇನೆ . ಇದು ನನ್ನ ಛಲ..ಇದು ಅಚಲ. “

ತನ್ನ ಪತಿ ಛಲವನ್ನು ಬಿಡದಾದಾಗ ಮಂಡೋದರಿ ಮತ್ತಷ್ಟು ಕಂಗಾಲಾಗುತ್ತಾಳೆ. ಯಕ್ಷಗಾನ ತಾಳಮದ್ದಲೆಯಲ್ಲಿ ನಾಟಕದಂತೆ ದೃಶ್ಯಗಳು ಬದಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮುಂದಿನ ದೃಶ್ಯ ಏನು ಎಂಬ ಕುತೂಹಲವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಕಥಾಭಾಗ ಮುಂದೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲವಲ್ಲ ಎಂಬ ತುಡಿತವನ್ನು ಹೊಂದುವ ಹಾಗಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಸಂವಾದವೇ ಪ್ರಧಾನ. ಅದನ್ನು ಕಥೆಗೆ ಹೊಂದುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗುವುದೇ ಪ್ರಧಾನ. ಹಾಗಾಗಿ ರಾವಣ ಮಂಡೋದರಿ ಸಂವಾದ ಮತ್ತು ಮುಂದೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ.  ಮಂಡೋದರಿ  ಸುಲಭದಲ್ಲೇ ಗಂಡನನ್ನು ಒಡಂಬಡಿಸಬಹುದೆಂಬ ನಿರೀಕ್ಷೆ ಇಟ್ಟವಳು ಈಗ ಆಕೆ ತನ್ನ ಛಲವನ್ನು ಬಿಡದೆ ಮತ್ತಷ್ಟು ಗೋಗರೆಯುತ್ತಾ ಮುಂದಿನ ಪದ..

“ಇನ್ನು ಬಿಡು ಬಿಡು ಛಲವನೀಗ   ಎನ್ನ ನುಡಿಯ ಮನ್ನಿಸಿ ರಾಘವನ ಪದಕೆರಗು ಮುನ್ನ....ಸಾಕೋರ್ವ ಮಗ ವಿರೂಪಾಕ್ಷ ...”

“ ಛಲಕ್ಕಾಗಿ ಈರೀತಿ ಮಾಡ್ತೇನೆ ಅಂತ ಹೇಳ್ತೀರಿ. ಶೂರ್ಪನಖಿಯಂತೂ  ಕುಲಗೇಡಿ.   ನೀವು ಮಾಡಿದ ಕ್ರಿಯೆಯಂತೂ ಕೆಟ್ಟದ್ದೆ. ಇಷ್ಟಕ್ಕೆಲ್ಲ ಬಂದು ಈಗ ಛಲ ಅಂತ ಹೇಳ್ತಾ ಇದ್ದೀರಿ. “

“ ಹೌದು ಚಲವೇ  ಹಗುರವಾದ ಉಧಾಹರಣೆ ಹೇಳಲಾ...ಪ್ರಬಲರಾದ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಅಕ್ಕ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ, ಗಡಿಯಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿಗೆಗೂ ಆಗದೇ ಇದ್ದಂತಹ ಒಂದು ಮರ ಅಂತಿಟ್ಟುಕೋ,  ಅದು ನನ್ನದು ನನ್ನದೂ ಅಂತ ಇಬ್ರೂ ವಾದಕ್ಕೆ ಹೊರಟರೆ,  ಆ ಒಂದು ಮರ ಇವರ ಎರಡೂ ಆಸ್ತಿಯನ್ನು ಮುಗಿಸ್ತದೆ ಯಾಕೆ?”

“ಅದು ಛಲಕ್ಕಾಗಿ ಹಟಕ್ಕಾಗಿ..”

“ ವಿಷಯ ಸಣ್ಣದು ಮರ.. ಆದರೆ ಜನಗಳು ಇಬ್ಬರೂ  ದೊಡ್ಡವರು. ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ರಾಮ ದೊಡ್ದವ.., ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಗಂಡ ರಾವಣ ದೊಡ್ಡವ. ಶೂರ್ಪನಖಿ ಒಂದು ಕುಂಬು ಮರವೇ. ಎನು ಮಾಡುವ ಹೇಳು? ಈಗ ಯಾರು ಇದರಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ಬಿಡುವುದು? ಮೊದಲು ಯಾರು ಕೈ ಹಿಂದೆ ತೆಗಿಯುದು? ರಾಮನೋ?”

“ಯಾರು ಹಿಂದೆ ತೆಗಿಯುದು ಅಂತ ನಾನು ಹೇಳಿದ್ರೆ ತಮಗೆ ಸಿಟ್ಟಾದಿತು...ಒಂದು ವಿಚಾರ ಹೇಳ್ತೇನೆ. ಈಗ ಸೀತೆಯನ್ನು ತಂದದ್ದು ನಾವು ತಪ್ಪೂ ಅಂತ ನಮಗೆ ಅನ್ನಿಸ್ತದೆ ಅಂತಾದ್ರೆ,  ಈ ಸೀತೆಗಾಗಿ ನಾವು ಹೋರಾಟ ಮಾಡುವಾಗ ತಪ್ಪನ್ನು ಸಾಧಿಸುವಕ್ಕೆ ಮತ್ತೂ ತಪ್ಪೇ ಮಾಡಿದಂತೇ ಅಲ್ಲವೇ? “

“ಸೀತೆಯನ್ನು ತಂದ ತಪ್ಪು ಆದದ್ದು ರಾಮ ಮಾಡಿದ ತಪ್ಪಿನ ಮೂಲಕ. ಅದನ್ಯಾಕೆ ಮರೆಸ್ತಿ? ತಪ್ಪೂ ಮೊದಲು ರಾಮನಿಂದ ಆಯಿತು. ಶೂರ್ಪನಖಿಯಿಂದ ಆಯಿತು ಅಂತ ನಾನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ.”

          
“ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಪುನಃ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕಾದೀತು ಹಾಗಾದರೆ”

“ ಬೇಡ, ರಾಮನಿಗಿಂತ ಮೊದಲು ನಮ್ಮಿಂದ ಆಕಡೆಗೆ ತಪ್ಪಾದದ್ದು ಉಂಟಾ? ಇಲ್ವಲ್ಲ? ’”

“ ಉಂಟೋ ಏನೋ? “”

“ ಸದ್ಯ ತಿಳಿದ ಹಾಗೆ. ಮತ್ತೆ ಹಾಗೆ ಏನುಂಟು ಅಂತ ಅವನು ಕಂಡಾಗ ಕೇಳ್ಬೇಕು. ಈ ರೋಗ ನಿಮ್ಮ ಕುಟುಂಬದ್ದೋ ಅಲ್ಲ ಹುಟ್ಟಿದ ಮೇಲೆಯೋ. ಸದ್ಯ ತಿಳಿದಂತೆ ರಾವಣ ಸೀತೆಯನ್ನು ತಂದ ಮೇಲೆ ಅಲ್ವೋ ರಾವಣನಲ್ಲಿ ಶತ್ರುತ್ವ? “

“ ಅಲ್ಲಿಂದಲೇ ತೊಡಗುವುದಾದ್ರೂ ನನಗೆ ಕಾಣಿಸುವುದು ಇಷ್ಟು. ಬಹಳಷ್ಟು ಕಾಮಾತುರೆಯಾದ ಶೂರ್ಪನಖಾ ಹೋದಾಗ, ಶ್ರೀರಾಮ ಹೇಳಿದನಂತಲ್ಲ, ನಿನಗೆ ಸವತಿಯೊಬ್ಬಳು ಇರಬಾರದು. ನನಗೆ ಮೊದಲೇ ಮದುವೆಯಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ನೀನು ಬಯಸುಬೇಡಾಂತ. ಹಾಗೆ ಇವಳು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕೇಳಿದುದಕ್ಕೆ ಅಲ್ವ ತಮ್ಮನನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದು?” 

“ಹಾಗೆ ಹೇಳಿದುದೇ ಅಪದ್ದ ಅಂತಲ್ವ ನಾನು ಹೇಳುದು. ನೋಡು ವಿಷಯ ಗ್ರಹಿಸು. ರಾಮನಂಥವನು ಹಾಗೆ ಹೇಳಬೇಕಾದ್ದೋ? ಶೂರ್ಪನಖಿಯಲ್ಲ.. ಅಥವಾ ಇನ್ನೊಬ್ಬಳು. ಆಗದಿರುವುದನ್ನು ಆಗಿಸುವುದಕ್ಕೋಸ್ಕರವಾಗಿ ಸಂಭಾವಿತನಾದ ರಾಮನಲ್ಲಿಗೆ ಬರುತ್ತಾಳೆ. ಸಂಭಾವಿತನಾದವನಾದರೆ ಏನು ಹೇಳಬೇಕು? ಹೆಣ್ಣೇ ನಿನ್ನ ಕೃತಿಯೇ ಸರಿಯಲ್ಲ. ಹಾಗೆ ಹೇಳಿದನೋ ರಾಮ? ಹಾಗೆ ಹೇಳಿ ಅಲ್ಲಿಂದಲ್ಲಿಗೆ ಅದನ್ನು ಮುರೀಬೇಕೋ? ಅದು ಬಿಟ್ಟು ನಾನು ಏಕಪತ್ನಿ ವೃತಸ್ಥ. ಆಗ ಅವಳಿಗೆ ತೋರಿತು ಏಕ ಪತ್ನಿ ವೃತ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ನನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿಕ್ಕೆ ತಯಾರಾಗ್ತಾನೋ ಏನೋ? ಆದರೆ ಹುಚ್ಚಿಗೆ ಔಷಧಿ ಕೊಡೋದು ಮತ್ತಷ್ಟು ಮತ್ತೇರಿಸುವಂತಹದ್ದಲ್ಲ. ಹೌದಲ್ಲ. ಆದಕಾರಣ ನನಗೆ ತೋರುವುದು. ಸಂಭಾವಿತನಾದ ರಾಮ – ತಂಗೀ .... ಹೀಗೆಲ್ಲ ಮಾಡಬಾರದು. ಇಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಅವಕಾಶ ಇಲ್ಲಾಂತ ಹೇಳ್ಬೇಕೋ? ಮತ್ತೆ ಕೆಲವರೆಲ್ಲ ಹೇಳಿದ್ರು. ಮದನನ ಪಟ್ಟದಾನೆ ನೀ ಮೊದಲೆ ಬಂದುದಿಲ್ಲ?  ಚದುರೆ ಸಣ್ಣವಳೊಬ್ಬಳ ಮದುವೆಯಾದೆನಲ್ಲ.? ಆವಾಗ ನನಗೂ ಪ್ರಶ್ನೆ ಹುಟ್ಟುವುದು, “ ಅಯ್ಯಾ ರಾಮ ಚಂದ್ರನೇ, ನನ್ನ ತಂಗಿ ಮೊದಲೇ ಬಂದುದಿಲ್ಲ ಹೌದು. ಮೊದಲೇ ಬರ್ತಿದ್ರೆ ನೀನವಳಿಗೆ ತಾಳಿ ಕಟ್ಟುತ್ತಿದ್ದಿಯೋ?” ಅಂತ ಕೇಳ್ಬೇಕು. ಆವಾಗ ಅವನು ಮೊದಲೂ ಶೂರ್ಪನಖೀ ಮದುವೆಗೆ ತಯಾರಾದವನಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಅರಸು ಮಕ್ಕಳು ತಮ್ಮ ನಿಲುಮೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಹೇಳ್ಬೇಕು. ಟ ಠ ಡ ಢ ಣ...ಅಂತ. ಅಲ್ಲಿ ಕಾವ್ಯ ಯಾಕೆ?  ಆಗ ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದನಂತೆ,  ಏನೇ ಹೇಳು, ಈ ಅನಾಗರಿಕರಲ್ಲಿ ಅಸಭ್ಯರಲ್ಲಿ ಈ ಹಾಸ್ಯ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಸುಖಕ್ಕೆ ಇದ್ದದ್ದಲ್ಲ. ಹಾಗಾದರೇ ಅವನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಹಾಗಾಯಿತು. ಅದನ್ನೇ ಅವನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿಬಿಡಲಿ. ಅಲ್ಲಿ ಅವನತ್ರ ಹೇಳುವುದು ಬೇಡ. “ ಏನೋ ರಾವಣೇಶ್ವರ..ಏನೋ ಹುಡುಗಾಟಿಕೆ ನಾನು ಸ್ವಲ್ಪ ಹುಚ್ಚು ಕಟ್ಟಿದೆ ಹೌದು. ನಿನ್ನ ತಂಗಿಯ ಕುರಿತಾಗಿ”  ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ್ರೆ ಏನು ಮಾಡಬೇಕೋ ಮತ್ತೆ ಅಲೋಚನೆ ಮಾಡ್ತಿದ್ದೆ. ಈಗಲೂ ಅದನ್ನು ಅವನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ತಯಾರಿಲ್ಲ. ತಾನು ಮಾಡಿದ್ದೇ ಸರಿ. ಅದು ಎಲ್ಲಿವರೆಗೆ ಬಂದಿದೆ ಗೊತ್ತೋ?   ಶೂರ್ಪನಖಿ ಪುರುಷಾತಿಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿದ್ಲು. ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ನಾನು ಕೇಳುವುದು ಪುರುಷಾತಿಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿದ್ದಾಳೋ??”

“ ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಮನ ಮಾಡಿದ್ದಾಳೆ ಅಂತ ಹೇಳಬಹುದು...”

“ ಕೊಲೆ ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಮನ ಮಾಡಿದವರಿಗೂ ಕೊಲೆ ಮಾಡಿದವರಿಗೂ ಒಂದೇ ಶಿಕ್ಷೆಯೋ ರಾಮ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ. ? ಪ್ರಶ್ನೆ ಅದು. ಪುರುಷಾತಿಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿದರೆ...ಮಾಡಿದರೆ ಕರ್ಣನಾಸಾಚ್ಛೇದನ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳೋಣ. ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಪ್ರಯತ್ನ ಪಟ್ಟರೆ ಕರ್ಣನಾಸಾಚ್ಛೇದನ ಮಾಡ್ತಾನೆ ಅಂತಾದ್ರೆ, ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಹೇಳ್ತೇನೆ ನನ್ನ ತಂಗಿ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಬಳು ಅಂತ ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡುವ ಒಂದು ದುರ್ಬುದ್ಧಿ ಆ ಉದ್ದೇಶವೂ ಉಂಟವನಿಗೆ. ವ್ಯಭಿಚಾರ ಮಾಡದೇ ಒಬ್ಬಳಿಗೆ ವ್ಯಭಿಚಾರದ ಶಿಕ್ಷೆ ಕೊಡಕೂಡದು. ಈಗ ಆಯ್ತಲ್ಲ ಕರ್ಣನಾಸಾಚ್ಛೇದನ ಮಾಡಿದಮೇಲೆ ಪುರುಷಾತಿಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿದ್ದಾಳೆ ಅಂತ ಆಯ್ತಲ್ಲ? ಬಹುಷಃ ರಾಮನಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ, ಬೇರೆ ಧಾರಾಳ ಮಾಡಿದ್ದಾಳೆ ಅಂತ ಆಯ್ತಲ್ಲ?  ನನ್ನ ಮನೆತನದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ನನ್ನ ತಂಗಿಯನ್ನು ಹಾಗೆ ಪ್ರಪಂಚ ಮುಖಕ್ಕೆ ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸುವಾಗ, ಅವನ ಹೆಂಡತಿ ಎಷ್ಟರ ಮಟ್ಟಿಗಿನ ಮಡಿವಂತಿಕೆಯವಳು? ಅಂತ ನಾನೂ ನೋಡಬೇಕಾಗ್ತದಲ್ಲ? ಇದೆಲ್ಲ ನನಗೆ ಅವನೇ ಕಲಿಸಿದ್ದು.

“ ಆದ್ರೆ ಒಂದಾಗ್ತದಲ್ಲ...? ಆ ಶೂರ್ಪನಖ ಇಷ್ಟನ್ನೆಲ್ಲ ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು ಖರಾಸುರನಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ ಹೇಳಿದಳಲ್ಲ. ಖರಾಸುರ ನೇರಾಗಿ ಹೋಗಿ ವಿಚಾರಿಸಿದನಂತಲ್ಲ? ಅದು ಅವನ ಎದೆಗಾರಿಕೆ. ನೇರಾಗಿ ಎದುರಿಸಿದ ಖರಾಸುರನನ್ನು ಇವತ್ತು ಜಗತ್ತು ಅವಹೇಳನ ದೃಷ್ತಿಯಿಂದ ಕಾಣ್ತಾ ಇಲ್ಲ. ಅವನು ವೀರಾಗ್ರಣಿಯಾಗಿ ಹೋರಾಡಿದ ಅಂತ ಹೇಳ್ತದೆ. ಆದ್ರೆ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಹಾಗೆ ಹೇಳ್ತದ? ಅವಹೇಳನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕಾಣುವುದಲ್ವ?”  ಸೀತೆಯನ್ನು ಮಾಯದಿಂದ ಅಪಹರಿಸಿ ತಂದುದನ್ನು ಉದ್ದೇಶೀಸಿಯೇ ಮಂಡೋದರಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ.  ಖರದೂಷಣಾದಿಗಳು ಹತರಾದಾಗ ರಾವಣ ನೇರಾಗಿ ದಂಡೆತ್ತಿ ಹೋಗಬೇಕಿತ್ತು. ಯಾಕೆ ಹೋಗಲಿಲ್ಲ? ರಾಮನಿಗೆ ಹೆದರಿ ವಂಚನೆಯೇ ಎಸಗಿಬಿಟ್ಟ. ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ರಾಮನ ಬಗ್ಗೆ ಇರುವ ಆ ಭಯ ಈಗಲೂ ಇದ್ದಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗತಿ ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ತ ಅಂತ ಎಚ್ಚರಿಸುವುದೇ ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ.

ಆದರೆ ರಾವಣ ಇದನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸುವುದೇ ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ.

“ ಹಾಗೆ ಹೇಳುವುದಿದ್ದರೆ ಈ ನಿನ್ನ ಶೂರ್ಪನಖಿಯ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಅವರೂ ಅಧಿಕ ಪ್ರಸಂಗ ಮಾಡಿದರು. ಶೂರ್ಪನಖಾ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಖರ ದೂಷಣಾದಿಗಳು ಹೋದರು. ಹೋಗಿ ಸತ್ತರು. ಆವಾಗ ಮತ್ತಷ್ಟೂ ನನ್ನ ಅಭಿಮಾನಕ್ಕೊಂದು ಸವಾಲಾಯಿತೋ ಇಲ್ವೊ? ಮತ್ತೆ ನಾನು ಸುಮ್ಮನೆ ಕೂತುಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವೋ? ಮತ್ತೆ ನೀನು ಹೇಳ್ತಿ ನೇರಾಗಿ ದಂಡೆತ್ತಿ ಹೋಗಬಹುದಿತ್ತಲ್ಲ? ನಾನು ರಾಜ ಪುರುಷ. ನನ್ನ ಯೋಜನೆ ತಯಾರಿಸಬೇಕಿದ್ದರೆ ಹಿಂದೆ ಮುಂದೆ ಆಲೋಚನೆ ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಖರದೂಷಣಾದಿಗಳಿಗೆ ಏನು? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಆಲೋಚಿಸಿದೆ. ಆಲೋಚಿಸುವಾಗ ನಮ್ಮದ್ದಾದ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಈಗ ರಾಮ ಪ್ರಬಲನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅಕಂಪನಂತಹ ವರದಿಗಾರರು ಹೇಳಿದ್ದಿದು. ಇನ್ನೂ ಒಂದು ಉಂಟು. ಪಿತೃ ವಾಕ್ಯ ಪರಿಪಾಲನೆಗಾಗಿ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ರಾಮ ಬಂದರೂ ಅಪ್ಪ ಸತ್ತಮೇಲೆ ಭರತ ಬಂದು ಒಡಂಬಡಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಅವನೇ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ರಾಜ. ನಾಮ ಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ಭರತ. ಆಢಳಿತಕ್ಕೆ ರಾಮನೇ. ಇದರ ದ್ಯೋತಕವಾಗಿ ಪಾದುಕಾ. ಇಷ್ಟಾದ್ರೆ ರಾಮನ ಮೇಲೆ ನಾವು ದಂಡೆತ್ತಿ ಹೋಗ್ತೇವೆ ಅಂತಾದ್ರೆ, ಅಯೋಧ್ಯೆಯಿಂದ ಸೈನ್ಯವೂ ಬಂದರೆ, ಏನಾದೀತು?”

“ಆ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ದ ಹೋರಾಟವೇ ನಡಿದೀತು”

“ಹೆಚ್ಚು ನಷ್ಟ ನಮಗೂ ಆದೀತು. ಅದು ಕೈಬಿಟ್ಟು ಹೋದ ಸ್ಥಳ. ಅದಕ್ಕಿಂತ, ಆದದ್ದಾಯ್ತಲ್ಲ. ನಿದ್ದೆಗಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಏನೋ ಅಗಿ ಹೋಯಿತು ಇನ್ನು ನಾವು ಜಾಗೃತರಾಗಬೇಕು. ಆದಕಾರಣ ಒಂದು ಗಾದೆ ಮಾತು ಉಂಟು, ಮೊಸಳೆಗೆ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಶಕ್ತಿ, ಆನೆಗೆ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಶಕ್ತಿ. ಆನೆ ನೀರು ಕುಡಿಲಿಕ್ಕೆ ಬರಲಿ. ಇದಕ್ಕೆ ಏನಾದರೂ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ತಯಾರಿಸೋಣ ಎನ್ನುವ ಮೊಸಳೆಯ ರಾಜಕೀಯದಂತೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ತರುವ. ರಾಮ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರಲಿ. ಮತ್ತೆ ಅವನ ಅಪ್ಪನದ್ದು ಅಯೋಧ್ಯೆಯಿಂದ ಎಷ್ಟು ಬರುತ್ತದೆ ನೋಡುವ. ಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ ತಪ್ಪಿ ಬೀಳಿಲ್ಲ. ಮತ್ತೇನಾಯಿತು....ಕೆಲವು ಸಲ ಯೋಜನೆ ಫಲಕಾರಿಯಾಗ್ತದೆ. ಫಲಪೂರ್ತಿಯಾಗೋದಿಲ್ಲ. ನೀರಿಲ್ಲದೇ ಇದ್ದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ನೀರು ಉಣಿಸೋಣ ಅಂತ, ಎನನ್ನಾದರೂ ನಾವು ತಯಾರಿಸಬಹುದು ಜಲಾಶಯ. ಆದರೆ, ಜಲಾಶಯ ತಯಾರಿಯಾಗಿ ಹನ್ನೆರಡುವರ್ಷ ಗುಡುಗದೇ ಇದ್ದರೆ? ಮಳೆ ಸುದ್ದಿ ಬಿಡು. ಯೋಜನೆಯ ದೋಷ ಅಂತ ಹೇಳ್ಳಿಕ್ಕೆ ಬರ್ತದಾ? ಆದುದರಿಂದ ಹೀಗೆಲ್ಲ ಯೋಜನೆ ಹಾಕಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ತಂದದ್ದಾಯಿತು. ರಾಮನು ಸ್ತ್ರೀಮೂಲದಿಂದಲೇ ತೊಡಗಿದ್ದು ಯುದ್ದ. ನಾವು ಸ್ತ್ರೀ ಮೂಲದಿಂದಲೇ ಯುದ್ದಕ್ಕೆ ಆಹ್ವಾನ ಕೊಟ್ಟದ್ದು. “

“ ಹಾಗಾದರೆ ರಾಮ ಸಮರ್ಥ ಎಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ರಾವಣನ ತಂಗಿಯನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದ್ದಿರಬೇಕು.”

“ಆವಾಗಲೇ  ನನಗೆ ಬಂದದ್ದು ನೀನು ಸಮರ್ಥ ಎಲ್ಲಿ? ರಾವಣ ಇಲ್ಲದೇ ಇದ್ದ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಅಲ್ವ? ಇದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಬಾ ತಪ್ಪೇನು?”

“ಆದರೂ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂತಲ್ಲ.? ಈಗ  ಎಲ್ಲರೂ ತೀರಿದರಲ್ಲ. ಇನ್ನು ಹೀಗೆ ಮುಂದುವರೆಸಿದರೆ ನಮ್ಮದೂ ಮುಗೀತದಲ್ಲ? ಒಬ್ಬ ಮಗ ಇದ್ದಾನೆ ಕರುಳ ಕುಡಿ ವಿರೂಪಾಕ್ಷ. ಅವನಿಗಾಗಿಯಾದರೂ. ಅವನೊಬ್ಬನಾದರೂ ಉಳಿದರೆ ಅವನಿಂದ ದಾನವ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತೆ ಚಿಗುರೊಡೆದು ನಳ ನಳಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಿದೆ.” ಇದು ಮಂಡೋದರಿಯ ಕೊನೆಯ ಅಸ್ತ್ರ. ಇಂದ್ರಜಿತು ಹೋದ. ಇರುವ ಒಬ್ಬ ಮಗ ವಿರೂಪಾಕ್ಷನ ಮೇಲೆ ಮಮತೆ. ಆದರೆ ಇದೆಲ್ಲದರಿಂದ ಅತೀತವಾಗಿ ರಾವಣನ ಚಿಂತನೆ ಹರಿಯುತ್ತಿರುವುದು ಅವಳ ಗಮನಕ್ಕೆ ಬಂದಂತಿಲ್ಲ,

ರಾವಣ ಹೇಳ್ತಾನೆ...,

“ಓ ಮಂಡೋದರೀ ಇಂದ್ರಜಿತುವಿನಂತಹ ಮಗನನ್ನು ಹೆತ್ತ ವೀರಗರ್ಭೆ ಆಡುವ ಮಾತೇನೆ ಇದು.?ಇಂದ್ರಜಿತುವಿನ ತಮ್ಮ ವಿರೂಪಾಕ್ಷನಿಗಾಗಿ ನೀನು ಭಿಕ್ಷೆ ಬೇಡುವುದೇನೆ? ಅವನನ್ನಾದರೂ ಉಳಿಸೋಣ. ಉಳಿಯುವುದಕ್ಕು ಅಳಿಯುವುದಕ್ಕೂ ಅವನಿಗುಂಟು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ. ಮೀಸೆ ಬಂದ ಮಗ ಅವನು. ನಿನಗೆ ಸೊಸೆ ಬಂದಿದ್ದಾಳೆ ಅವನ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿಅವನಿಗಾಗಿ ಬೇಡ್ತಾ ಇದ್ದೀಯಲ್ಲ? ಹಾಗಾಗಿ ಅವನ ಪರವಾಗಿ ನೀನಿಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಮಗನನ್ನು ಉಳಿಸೋಣ ಅಂತ ಅಂದ್ರೆ ಅವನಿಗೆ ಅಪಮಾನ ಅಲ್ವೇನೆ? ಪ್ರಾಯ ಬಂದ ಮಗನಿಗಾಗಿ ನೀನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುವುದೇನೆ. ಇಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ರಾಮಾಯಣ ಆದದ್ದೇ  ನಿನ್ನ ಹಾಗೆ ಒಂದು ಹೆಣ್ಣಿಗೆ ಮೀಸೆ ಬಂದ ತನ್ನ ಮಗನ ಮೇಲೆ ಬಂದ ವ್ಯಾಮೋಹದಿಂದ. ಭರತ ಮೀಸೆ ಬಂದ ಮಗ. ಒಂದು ಮದುವೆಯಾದವನು. ಆ ಮಗನಿಗಾಗಿ ಗಂಡ ದಶರಥನಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬೇಡಿದಳು.   ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಹೆಣ್ಣಿಗೆ ತನ್ನ ಮಗ ಪಟ್ಟಕ್ಕೇರಬೇಕೆಂಬ ಆಲೋಚನೆ ಇಷ್ಟು ಜನರ ಪಟ್ಟ ಅಲುಗಾಡಿಸಿತು ನೋಡು. ಅದೇ ಅಗ್ಬೇಕಾ ಇಲ್ಲಿ?”

ಮಂಡೋದರಿಯ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುವ ರಾವಣ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಮಗನಿಗಾಗಿ ಕೇಳುವುದನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ತನಗಾಗಿ ಏನಾದರೂ ಕೇಳು. ಸಾವಿರಾರು ಸವತಿಯರನ್ನು ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡಿದರೂ ಪತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಚಕಾರವೆತ್ತದ ಮಂಡೋದರಿಯ ಪತಿ ಭಕ್ತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಅಭಿಮಾನವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ ರಾವಣನಿಗೆ.

“ಅಭಿಮಾನಂ ದಂತ ಭಗ್ನಂ “

“ಕಲಾವಿದ” ಎಂದರೆ ಕಲೆಯನ್ನು ತನ್ನೊಳಗೆ ಆವಾಹಿಸುವವನು ಎಂದು ಕರೆಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಕೃತಿ ಸಹಜವಲ್ಲದ, ಇತರರಿಗಿಲ್ಲದ  ಗುಣಗಳನ್ನು ವಿಶಿಷ್ಟ ರೂಪದಲ್ಲಿ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಹೊಂದಿಕೊಂಡು ಇರುವ ಗುಣಗಳು ಕಲೆ ಎನಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ತನ್ನಲ್ಲಿರುವ ಗುಣ ಯಾವುದೇ ಆದರೂ ಕಲೆ ಎನಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಿದ್ದರೆ ಅದರ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯತೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವರಿರಬೇಕು. ಇಲ್ಲಿ ಕಲಾವಿದ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಒಂದು ತಕ್ಕಡಿಯ ತಟ್ಟೆಗಳಿದ್ದಂತೆ. ಇವುಗಳು ಸಮಾನ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿದ್ದರೆ ಅದು ಸಂತುಲನೆಯನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪರಿಮಿತಿಯನ್ನು ದಾಟಿದಾಗ ಅಸಹಜವಾಗಿ ಸಂತುಲನೆಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಕಲೆ ಎಂಬುದು ಯಾವುದರಿಂದ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಡಬೇಕೋ ಅಲ್ಲಿ ಅದು ಅದಾಗಿರುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಕಲಾವಿದ ಮತ್ತು ಕಲಾಭಿಮಾನಿ ಕಲೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಒಂದೇ ಬಗೆಯ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೆ ಕಲೆ ವೇದಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ಆಕರ್ಷಣೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗ ಸಂತುಲನೆ ನಷ್ಟವಾಯಿತೋ ಆವಾಗ ಕಲೆ ಅದೇ ವೇದಿಕೆಯ ಒಂದೊಂದೇ ಮೆಟ್ಟಿಲಿಂದ ಕೆಳಕ್ಕೆ ಕೆಳಕ್ಕೆ ಇಳಿದು ಬಿಡುತ್ತದೆ. ಇದರ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ವೈಯಕ್ತಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಗಳು ಕಲೆಯ ನೆಲೆಯನ್ನು ಮೀರಿ ವೈಭವೀಕರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಇದು ಕಲಾವಿದನಿಗೆ ಎಷ್ಟು ಅನ್ವಯವೋ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನಿಗೂ ಅಷ್ಟೇ ಅನ್ವಯ. ಒಂದು ಕಲೆ ಸುಸಂಸ್ಕೃತವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಬೇಕೆಂದರೆ ಇವರಡೂ ಅಂಗಗಳೂ ಸುಸಂಸ್ಕೃತವಾಗಿರುವುದು ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಲೆಯ ಹಿರಿಮೆಯಿಂದ ಇವುಗಳು ಮೀರಿದೆ ಎಂದಾದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಕಲೆಗೆ ಸ್ಥಾನವಿಲ್ಲ ಎಂದೇ ಅರ್ಥವಲ್ಲವೇ?

ಕಲೆಯನ್ನು ಸಹಜವಾಗಿ ಅನುಭವಿಸಬೇಕೆಂದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಅದರದ್ದೇ ಆದ ಸ್ಥಾನಗಳು ಆ ನೆಲೆಯಲ್ಲಿದ್ದರೇನೆ ಸಾಧ್ಯ. ರಂಗದ ಮೇಲಿನ ನಾಟಕದ ಕಲಾವಿದ ಪಾತ್ರವಾಗಿರುವಾಗ ಪಾತ್ರವಾಗಿ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆತರೆ ಅಲ್ಲಿ ನಾಟಕ ನಾಟಕವಾಗಿ ಅನುಭವಿಸಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ನಾಟಕದ ಹಿನ್ನೆಯಲೆಯ ಗಾಯಕ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಬಂದು ಹಾಡಿದರೆ ರಂಗದ ಮೇಲಿನ ಗಮನ ಜಾರಿ ಇವನ ಮೇಲೆ ಬೀಳುವುದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಅಸಹಜತೆ ನಿರ್ಮಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕಲೆ ಕಲೆಯಾಗಿ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುವಾಗ ಅದರ ಒಂದೊಂದು ಅಂಗಗಳಿಗೂ ಒಂದೊಂದು ಸ್ಥಾನ ಸಹಜವಾಗಿ ನಿರ್ಣಯಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಕಲೆಗೆ ಪೂರಕವಾಗಬೇಕಾದ ಅಂಗಗಳು ಕೆಲವೇ ಆದರೂ ಅವುಗಳು ಮಾರಕವಾಗುವಾಗ ಕಲೆಯ ಸದ್ಬಾವನೆಗೆ ಯಾವ ವೇದನೆ ಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಅರಿಯದಿರುವುದೇ  ಇಂದಿನ ದುರಂತ. ಆದರೆ ಈ ದುರಂತ ಸಂಭವನಿಯವಾಗುವುದು ನಮ್ಮ ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಎಂದು ಹೇಳುವಾಗ ಮನಸ್ಸೂ ವೇದನೆಯನ್ನ ಅನುಭವಿಸುತ್ತದೆ.

ಇತ್ತೀಚೆ ಹಲವು ನಿಯತಕಾಲಿಕೆಗಳ ಪುಟಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದ ವಾರ್ತೆಗಳು ಯಾವ ರೀತಿಯ ನೋವನ್ನು ಉಂಟು ಮಾಡಿದೆ ಎಂದರೆ,  ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಲೆ ಸುಂಸಂಸ್ಕೃತರ ಸುಸಂಸ್ಕೃತ ಕಲೆ ಎಂದು ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ಹೇಳುವವರಿಗೆ ಕಪಾಳ ಮೋಕ್ಷಮಾಡಿದಂತಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣೀಭೂರಾದವರಿಗೆ ಇದರ ಗಂಭೀರತೆಯ ಅರಿವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಒಂದು ಕಲೆಯನ್ನು  ಅದೇ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅನುಭವಿಸುವವರಿಗೆ ಆ ಅನುಭವವನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಂಡು ತನ್ಮಯರಾಗುವವರಿಗೆ ಯಕ್ಷಗಾನ ಅಭಿಮಾನ ಉತ್ತರವಿಲ್ಲದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಾಗುತ್ತವೆ.  ಯೋಚಿಸಿ ಹೊಸದಾಗಿ ಒಬ್ಬ ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಲ್ಲಿ  ಈ ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನು ಅವನು ಯಾವ ರೀತಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು.? ಘಟನೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರಣವೋ ಲೇಖನವೋ ಕೊಡುವುದು ಸುಲಭ ಆದರೆ ಇಂತಹ ಹಲವು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸುವಾಗ ಮೈತುಂಬ ಧರಿಸಿದ ಯಕ್ಷಗಾನದ ವೇಷವೀದ್ದರೂ ಇವರು ದಿಗಂಬರರಾಗುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದೇಕೆ ಹೊಳೆಯುವುದಿಲ್ಲ?

ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಘಾಸಿಯಾಗುವ ವಿದ್ಯಮಾನಗಳನ್ನು ಓದಿ ಕೇಳಿ ತಿಳಿದಾಗ “ ಛೇ ....” ಎಂಬ ಒಂದೇ ಉದ್ಗಾರ ಮೊದಲಿಗೆ ಬಂದರೂ ಇಷ್ಟಕ್ಕೇ ಅದರ ಪರಿಣಾಮ ಸೀಮಿತಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಯಕ್ಷಗಾನದ ಒಂದು ಪದ ಗುನು ಗುನಿಸಿ ಸಂತಸ ಪಡುವಾಗಲೂ ಈ ಘಟನಾವಳಿಯ ರಾಕ್ಷಸ ರೂಪದ ರೌದ್ರತೆ ದರ್ಶನವಾದ ಹಾಗೆ ಬೇಡ ಬೇಡವೆಂದರೂ ಆಗುತ್ತದೆ.ಕಲೆಯಿಂದ ಅತೀತವಾಗಿ ಮನಸ್ಸು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿರುವುದೇ ಇಂದಿನ ದುರಂತಗಳಿಗೆ ಮೂಲ ಕಾರಣ. ದ್ವೇಷದಿಂದಲೋ ವೈಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೋ ವ್ಯಕ್ತಿಗತವಾದ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ವೆತ್ಯಾಸಗಳ ಪ್ರಭಾವಕ್ಕೆ ಗುಲಾಮರಾಗಿ ಪ್ರವೃತ್ತರಾಗುವಾಗ,  ಒಂದು ಘಳಿಗೆಯೂ ಕಲೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಯೋಚಿಸದ ಮನೋಭಾವಕ್ಕೆ ಏನೆನ್ನಬೇಕು? ವೈಯಕ್ತಿಕ ಭಾವನೆಗಳೇ ಕಲೆಯಿಂದ ಮುಖ್ಯ ಎನಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.  ಸೌಮ್ಯ ಪಾತ್ರದ ಪಾತ್ರಧಾರಿಗಳು ರಂಗದ ಮೇಲೆ ದ್ವೇಷದಿಂದ ಹೊಡೆದಾಟಕ್ಕಿಳಿದರೆ ಇದು ವಿಡಂಬನೆಯಲ್ಲದೆ ಮತ್ತೇನು?

ಕಲೆ ಕಲಾವಿದ ಇಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ  ನಮ್ಮ ಸಹಜ ಜೀವನದಲ್ಲೂ  ದ್ವೇಷ ವೈಷಮ್ಯ ಮಾತ್ಸರ್ಯಗಳು  ನಮ್ಮ ಜೀವನದ ಅಮೂಲ್ಯಘಳಿಗೆಗಳನ್ನು ಕತ್ತಲಾಗಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಯೋಚಿಸಬೇಕು. ನೀರಿನ ತೇವಕ್ಕೆ ಭೀಜ ಮೊಳಕೆಯೊಡೆದಂತೆ ದ್ವೇಷ ಸುಲಭದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಬೀಜ ಮರವಾಗುವಾ ಅದೇ ತೇವ ಅದಕ್ಕೆ ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆ ದ್ವೇಷ. ಅದರ ಹುಟ್ಟಿಗೆ ಸಣ್ಣ ವಿಷಯವೇ ಕಾರಣವಾದರೂ ಅ ದ್ವೇಷ ಸಾಧನೆಗೆ ಬಹಳಷ್ಟು ಕಷ್ಟಪಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ದ್ವೇಷ, ಶತ್ರುತ್ವ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಸ್ವಯಂ ರಕ್ಷಣೆಯ ಅಗತ್ಯವೇ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ. ನಿಜ ಜೀವನದಲ್ಲಿ  ಇದರ ಅರ್ಥ ನಮಗೆ ಯಾಕೆ ಅಗುದಿಲ್ಲವೋ ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ದ್ವೇಷ ವೈಷಮ್ಯ ಬಿಟ್ಟು ಸ್ನೇಹ ಸಧ್ಬಾವನೆಯಿಂದ ಜೀವನದ ಘಳಿಗೆಗಳನ್ನು ಮಧುರವಾಗಿಸಬೇಕೇಂದು ಹೇಳುವುದು ವೇದಾಂತವಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಈ ವೇದಾಂತವನ್ನೇ ರಂಗದ ಮೇಲೆ ಬಡಿಸುವ ನಮಗೇ ಯಾಕೆ ಇದರ ಗಂಭೀರತೆಯ ಅರಿವಾಗುವುದಿಲ್ಲ? ಸನ್ಮಾರ್ಗದ ಮಾರ್ಗ ಸೂಚಿ ಫಲಕಗಳಂತೆ ಕೇವಲ ಫಲಕಗಳಾಗಿ ಮಾರ್ಗದ ಬದಿ ಸ್ಥಿರವಾದರೆ ಸಾಕೇ? ನಾವೇಕೆ ಆ ಮಾರ್ಗದ ಯಾತ್ರಿಕರಾಗಬಾರದು?

ನಮ್ಮ ಮನೆಯ ಕುಟುಂಬದ ಸದಸ್ಯನೊಬ್ಬ ಹೊರಗೆ ಪೆಟ್ಟು ತಿಂದು ಅವಮಾನಗೊಂಡರೆ ಆ ಕುಟುಂಬದ ಅಂಗವಾಗಿರುವ ನಮಗೂ ಅವಮಾನವಾದಂತಲ್ಲವೇ? ಸಮಷ್ಟಿಯ ಈ ಭಾವನೆಯಾಕೆ ಸ್ಫುರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಮನೆಯ ಮಕ್ಕಳೊ ಅಥವಾ ಇನ್ನಿರರು ಜಗಳವಾಡಿ ಬಡಿದಾಡಿಕೊಂಡರೆ ಮನೆಯ ಹಿರಿಯನಾದವನಿಗೆ ಹೇಗಾಗಬೇಡ? ಮನೆಯ ಹಿರಿಯ ಬಿಡಿ ಆ ಅಮನೆಗೆ ಪ್ರೀತಿ ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ಬರುವ ಅತಿಥಿಯಾದರೂ ಅದನ್ನು ಹೇಗೆ ಸ್ವಿಕರಿಸಬೇಕು? ಇಂತಹ ಸರಳ ತತ್ವಗಳು ಇದಕ್ಕೆ ಉದ್ಯುಕ್ತರಾಗುವಾಗ ಹೊಳೆಯುವುದಿಲ್ಲ ಯಾಕೆ?  ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಯಕ್ಷಗಾನ ರಂಗದಲ್ಲೆ  ಇತ್ಯರ್ಥ ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಹೊರಟರೆ ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಪರ್ಯಾಯ ಪದ ಯಾವುದಾಗಬಹುದು? ಯೋಚಿಸಿದಾಗ ಬಹಳ ಖೇದವಾಗುತ್ತದೆ. ಯಕ್ಷಗಾನ ಒಂದು ಸುಸಂಸ್ಕೃತರ ಸುಸಂಸ್ಕೃತ ಕಲೆ ಎಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಒಂದು ಅಸಹನೀಯ ಅನುಭವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದಾದರೆ,   ತಮ್ಮ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದಾದರೂ ಕಲಾ ಮಾಧ್ಯಮವನ್ನು ನೋಡಿ ಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಕಲಾಭಿಮಾನಿಯಾಗಿ ಬೇರೊಂದು ಕಲೆ ಹಾಳಾಗಲೀ ಎಂಬ ಉದ್ದೇಶವಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಕಲ್ಪಿಸುವುದು ತಪ್ಪ್ಪು. ಆದರೂ ನೋವಿನ ಕಲ್ಪನೆ ಇದು. ಯಕ್ಷಗಾನ ಅಭಿಮಾನಿ ಅಂತ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಒಂದು ಅಭಿಮಾನದ ಸಂಕೇತ. ಮುಂದೇ ಅದೇ ಒಂದು ಅವಮಾನ ಎಂದು ಎನಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ ಎಂದಾದರೆ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಬೇರೆ ದುರಂತವಿಲ್ಲ. ಕಪಾಲ ಇದ್ದರೆ ತಾನೇ ಕಪಾಳ ಮೋಕ್ಷದ ಅರಿವಾಗುವುದು? ಹಾಗಾಗಿ ಅಭಿಮಾನ ಇರುವುದರಿಂದ  ಯಕ್ಷಗಾನ ಅಭಿಮಾನಕ್ಕೆ ದಂತಭಗ್ನವಾದಂತಾಗಿದೆ.

ಮನುಷ್ಯನಾದವನು ಕ್ರೋಧ ಮದ ಮೋಹ ಮುಂತಾದ ಷಡ್ವೈರವನ್ನು ತನ್ನ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿಕೊಂಡರೆ ಅದರಿಂದ ಸಮಾಜದ ಹಿತ ಕಾಪಾಡಿದ ಹಾಗೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯ ದೌರ್ಬಲ್ಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದು ಸಹಜವೇ ಆದರೆ,  ಅದರಿಂದ ಅನ್ಯರಿಗೆ ಘಾಸಿಯಾಗಬಾರದು ಎಂಬ ಸ್ವಯಂ ನಿರ್ಧಾರ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಇದು ಸಧ್ಭಾವನೆ ಎನಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಎಂತಿದ್ದರೂ,  ತಮ್ಮ ದೌರ್ಬಲ್ಯ ರಂಗಸ್ಥಳದ ಚೌಕಟ್ಟಿನ ಹೊರಗಿರುವಂತೆ ನೋಡಬೇಕಾದದ್ದು ಕಲೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರ ಕರ್ತವ್ಯ.  ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಅದರ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನೇ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದ ಹಾಗಾಗುತ್ತದೆ.  ಕಲಾವಿದನಾಗಲೀ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನಾಗಲಿ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರ ಹೊಂದಿರುವುದು ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಕಲಾಸೇವೆ ಮಾಡಿದಂತೆ . ಇಲ್ಲವಾದರೆ “ಅಭಿಮಾನಂ ದಂತ ಭಗ್ನಂ “ ಎಂದು ವಿಷಾದಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.