ಹಕ್ಕು ಸ್ವಾಮ್ಯವೆಂಬ ಭೂತ

ನಮ್ಮಿಂದ ಅಪರಿಹಾರ್ಯವಾದ ದುರಿತಗಳು ಎದುರಾದಾಗ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾಗುವುದು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ. ಈ ದುರಿತ ಪರಿಹಾರಕ್ಕಾಗಿ   ಮಂತ್ರ ಅಥವಾ ಶ್ಲೋಕ ಪಾರಾಯಣವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತೇವೆ. ಇದೊಂದು ಆತ್ಮ ತೃಪ್ತಿ. ಇದರಿಂದ ಬಸವಳಿದ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ ಗಳಿಸುವ ನಂಬಿಕೆ. ಹೀಗೆ ಮಂತ್ರ ಜಪವನ್ನು ಮಾಡುವಾಗ ಪ್ರತೀ ಮಂತ್ರಕ್ಕೆ ಒಂದು ಋಷಿ ಛಂದಸ್ಸು ಎಂಬುದಿದೆ. ಅದನ್ನು ಕಡ್ಡಾಯವಾಗಿ ಪಠಿಸಲೇ ಬೇಕು. ಇಲ್ಲವಾದರೆ ನಾವು ಗೈಯ್ಯುವ ಕರ್ಮದ ಸತ್ಫಲ ಸಿಗದೇ ಉದ್ದೇಶ ಸಿದ್ಧಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಗುರು ಮುಖೇನ ಮಂತ್ರೋಪದೇಶವಾದಲ್ಲಿ ಈ ಛಂದಸ್ಸಿನ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿಯುವುದು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಏನು ಈ ಛಂದಸ್ಸು?

ಯಾವುದೇ ಮಂತ್ರಕ್ಕೂ  ದೃಷ್ಠಾರ ನಾಗಿ ಋಷಿ ಇರುತ್ತಾನೆ. ದೃಷ್ಠಾರ ಆ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷೀಕರಿಸಿಕೊಂಡವನು.  ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ ಗಾಯತ್ರಿಮಂತ್ರವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷೀಕರಿಸಿಕೊಂಡಹಾಗೆ,   ಆದರೆ ದೃಷ್ಠಾರ ಎಂದರೆ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನಲ್ಲ. ಕೇವಲ ಕಂಡುಕೊಂಡವನು ಎಂದರ್ಥ. ಮಂತ್ರಗಳು ಯಾರದೇ ಕೃತಿಯೂ ಅಲ್ಲ ಸೃಷ್ಟಿಯೂ ಅಲ್ಲ.  ಹಾಗಾಗಿ ಆ ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಪಠಿಸುವ ಮೊದಲು ಮಂತ್ರದ ದೃಷ್ಟಾರನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವುದೇ ಮಂತ್ರದ ಛಂದಸ್ಸು ಎಂದು ಹೇಳುವುದು.  ಇದನ್ನು ಪ್ರತೀ ಮಂತ್ರದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಪಠಿಸಿ,  ಮಂತ್ರದ ದೃಷ್ಠಾರರಾದಂತಹ ಋಷಿಗಳನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವುದು ಅವಶ್ಯ.  ಇದೊಂದು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಹಕ್ಕುಸ್ವಾಮ್ಯ ಇದ್ದ ಹಾಗೆ.  ಸನಾತನ ಧರ್ಮಾವಲಂಬಿಗಳಾಗಿ ಇದನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿರುವಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಸಂಸ್ಕಾರ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗುತ್ತದೆ.  ಸನಾತನ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಂಬಿಕೆ ಇರಿಸಿಕೊಂಡವನು ಇದಕ್ಕೆ ಬದ್ಧನಾಗಿ ಆತ್ಮ ವಂಚನೆ ಗೈಯದೆ ನಡೆದುಕೊಂಡಲ್ಲಿ ಅನುಸರಿಸಿದ ಕರ್ಮಾನುಷ್ಠಾನದಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟಾರ್ಥ ನೆರವೇರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ನಂಬಿಕೆ. ಪಠಿಸಿದ ಮಂತ್ರ ಜಪದಿಂದ ದುರಿತ ಪರಿಹಾರದ ಸಾಧನೆ ಎಷ್ಟರ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೋ ಅಥವಾ ಆ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಾವು ಗಮ್ಯವನ್ನು ಸೇರುತ್ತೇವೋ ಇಲ್ಲವೋ ಅದು ಬೇರೆ, ಆದರೆ ನಾವು ಗಮಿಸಿದಂತಹ ದಾರಿ ಎಷ್ಟು ಪರಿಶುದ್ದ ಎಂಬುದು ಆತ್ಮ ತೃಪ್ತಿಯ ಪ್ರಶ್ನೆಯಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ದೃಷ್ಟಾರನಾದಂತಹ ಋಷಿಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವುದರಿಂದ ಆ ಮಟ್ಟಿಗೆ ನಾವು ಪೂರ್ಣ ಶುಭ್ರತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿ ನಮ್ಮ ಹಾದಿಯೂ ಪರಿಶುದ್ದತೆಯಿಂದ ಕೂಡಿರುತ್ತದೆ. ನಾವು ಪ್ರಾಮಾಣಿಕರು ಎಂಬ ಅತ್ಮತೃಪ್ತಿ ಇದ್ದಾಗ ಗಳಿಸಿದ ಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಪರಿಪೂರ್ಣತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಪರರಿಂದ ಅಪಹರಿಸಿದ ವಸ್ತುವಿನಂತೆ ಅದು ಆತ್ಮ ವಂಚನೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ.  ಅನಾದಿ ಕಾಲಾದಿಂದಲೇ ಹಕ್ಕುಸ್ವಾಮ್ಯ ಎಂಬುದು ನಮ್ಮ ಸಂಸ್ಕಾರದಲ್ಲಿ ಮಿಳಿತವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಇದು ದೃಷ್ಟಾಂತ. ನಮಾ ಸನಾತನ ಧರ್ಮ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಇದಕ್ಕೆ ಪುರಾವೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತಿವೆ.  ಅನಾದಿ ಕಾಲದಿಂದಲೇ ನಾವು  ಹಕ್ಕು ಸ್ವಾಮ್ಯ ಅಂದರೆ Copy Right ನ ಬಗ್ಗೆ ಆದರ ಮತ್ತು ಅರಿವಿದ್ದವರು ಎಂದು ಅರ್ಥ.  ಇಷ್ಟಾದರೂ ಇಂದು  ಹಕ್ಕು ಸ್ವಾಮ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುವುದು ಅಪರಾಧ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿತವಾಗುವುದಿದ್ದರೆ...  ನಾವು ಆ ಸಂಸ್ಕಾರದಿಂದ ದೂರವೇ ಇದ್ದೇವೆ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ನಿದರ್ಶನ. ಇಲ್ಲಿ  ತಾತ್ಪರ್ಯ ಇಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಕಾರ ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಸರುಗಳಿಸುವುದೇ ಖ್ಯಾತಿಯ ಸ್ವಾರ್ಥವೇ  ಮುಖ್ಯವಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ.

ಹಕ್ಕುಸ್ವಾಮ್ಯ ಏನು ಎಂಬುದನ್ನು  ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಸವಿವರವಾಗಿ ಲೇಖನ  ಒಂದರಲ್ಲಿ  ಯಕ್ಷಗಾನ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ - ಹಕ್ಕುಸ್ವಾಮ್ಯ ಅಥವಾ ಕೃತಿಸ್ವಾಮ್ಯ ತಕ್ಕ ಮಟ್ಟಿಗೆ ವಿಶದೀಕರಿಸಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಈ ಅನಿಸಿಕೆಗಳು ತುಂಬಿ ಬಂದಿದೆ.  ಈಗ ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಚಲಿತದಲ್ಲಿರುವ ವಿಚಾರಗಳಲ್ಲಿ ಇದೂ ಒಂದು. ದಾರಿಬದಿಯ ಜಾಹೀರಾತು ಕರಪತ್ರವನ್ನು ನೋಡಿರಬಹುದು. ಕೈಗೆ ಬಂದಂತೆ ಅದು ಎಲ್ಲೆಂದರಲ್ಲಿ ಎಸೆದುಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಅದರಂತೇ  ಅಂತರ್ಜಾಲದಲ್ಲಿ ಹರಿದಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಯಕ್ಷಗಾನ ಧ್ವನಿತುಣುಕುಗಳು ಅಥವಾ ದೃಶ್ಯ ಗಳು ಹಲುವು ಸಲ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಂತೆ ಭಾಸವಾಗಿದ್ದರೆ ಅದು ಅತಿಶಯವಲ್ಲ. ಆದರೆ ಇಂದು ಬಹಳಷ್ಟು ಹಂಚಿಕೆಗಳು ಮೂಲವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಅದನ್ನು ಗೌರವಿಸುವಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆಯನ್ನು ತಕ್ಕಮಟ್ಟಿಗೆ ಮೆರೆಯುತ್ತಿದೆ ಎನ್ನಬಹುದು. 

ಅನಾದಿ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಈ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರಜ್ಞಾವಂತರಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡರೂ ಹಕ್ಕುಸ್ವಾಮ್ಯ ಗಂಟಲಲ್ಲಿ ಇಳಿಯದ ಅಗುಳಾಗಿದ್ದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ನಮ್ಮ ಮನೋಭಾವದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದ ಸ್ವಾರ್ಥವೇ ಕಾರಣ. ಹೇಳಿ ಕೇಳೀ ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸದೇ ಇರುವಾಗ,  ಸನಾತನ ಪರಂಪರೆಯೇ ಹಕ್ಕುಸ್ವಾಮ್ಯವನ್ನು ಗೌರವಿಸಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದರೆ ಅದು ಪಥ್ಯವಾಗಲಾರದು. ಯಾಕೆಂದರೆ ಅದು ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುವ ಮನೋಭಾವ.

ಯಾವುದೇ ಒಂದು ವಸ್ತುವನ್ನೋ ವಿಷಯವನ್ನೋ ಪರಭಾರೆ ಮಾಡುವಾಗ, ಅಲ್ಲಿಅದರಲ್ಲಿರುವ ಸ್ವಾಮ್ಯ ಅಥವ ಹಕ್ಕು ಕುಂಠಿತಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಅಂತಹ ವಸ್ತುವನ್ನು ನೀಡುವುದಕ್ಕೆ ನಾವೆಷ್ಟು ಅರ್ಹರು ಎಂಬುದನ್ನು ಮೊದಲು ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು. ಇದು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸೌಜನ್ಯವನ್ನು  ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಯಾವುದೋ ವಿಶೇಷ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಕ್ಕೆ ನಮ್ಮ ಮನೆಗೆ ನೆರೆಮನೆಯಾತನ ಪಾತ್ರೆಯೋ ಮತ್ತೊಂದೊ ವಸ್ತುವನ್ನು ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಉಪಯೋಗಕ್ಕಾಗಿ ತರುತ್ತೇವೆ. ಆದರೆ ನಮ್ಮ ಹಕ್ಕು ಆ ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿರುವುದು ಕೇವಲ ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಾಗಿ ಮಾತ್ರ. ಆದರೆ ನಮ್ಮಲ್ಲಿಂದ ಇನ್ನೊಬ್ಬನಿಗೆ ಅದನ್ನು ಉಪಯೋಗಕ್ಕೆ ಕೊಡುವಾಗ ನೆರೆಮನೆಯಾತನ ಒಪ್ಪಿಗೆ ಅವಶ್ಯ. ಇಲ್ಲಿ ನಾವು ಅತಿಬುದ್ಧಿವಂತರಂತೆ ಆತನಿಗೆ ಅರಿವಿಲ್ಲದೆ ಉಪಯೋಗಕ್ಕೆ ಕೊಟ್ಟುಬಿಡಬಹುದು. ಆದರೆ ಅದು ಸೌಜನ್ಯತೆ ಎನಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ.

ಹಿಂದೆ ಒಂದು ಸಲ ಹೆಸರಾಂತ ಗಾಯಕರ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದೆ. ಆಗ ಗಾಯಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ರಾಗವೈವಿಧ್ಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾ ಇಂದು ಬಹಳಷ್ಟು ಕಲಾವಿದರು ಅಪರೂಪವಾದ ರಾಗಗಳನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಹಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಭಯಪಡುವಂತಹ ವಾತಾವರಣವಿದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಕೇವಲ ಕೆಲವೇ ರಾಗಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರವೇ ಸಂಗೀತ ಕಛೇರಿ ಸೀಮಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣ ನಾವು ಅಂದರೆ ಸಭಿಕರು ಪ್ರಾಮಾಣಿಕರಾಗಿಲ್ಲದೇ ಇರುವುದು. ಎಷ್ಟೋ ರಾಗಗಳನ್ನು ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಕಷ್ಟಪಟ್ಟು ಅಭ್ಯಾಸಮಾಡಿ ಅವಿರತ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ಅದರಲ್ಲಿ ಪಾಂಡಿತ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದಿರಬಹುದು. ಆದರೆ ಆತನ ಪಾಂಡಿತ್ಯ ಕೇವಲ ಆತನ ಅಂತರಂಗ ತೃಪ್ತಿಗೆ ಮಾತ್ರವೇ ಸೀಮಿತವಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಯಾವ ಅನುಭವವೂ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಇಲ್ಲಿನ ಅಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆ.

ಒಬ್ಬ ಗಾಯಕ ಜೀವಿತ ಸಾಧನೆಯ ಒಂದು ರಾಗವನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಇಟ್ಟ ನೆಂದಾದರೆ ಆತ ಅಮೂಲ್ಯವಾದ ನಿಧಿಯೊಂದನ್ನು ಹರಿಸಿಬಿಟ್ಟು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಬಿಟ್ಟ ಎಂದೇ ಹೇಳಬೇಕು. ಕಾರಣ ಅವನಿಗಿಂತಲೂ ಸುತ್ತಲಿನ ಮಾಧ್ಯಮ ಆತನಿಗೆ ಅರಿವಿಲ್ಲದೇ ಅದರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ಗಾಯಕ ವಿನಮ್ರವಾಗಿ ಅರಿಕೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ದಯವಿಟ್ಟು ಧ್ವನಿಮುದ್ರಿಸಬೇಡಿ.  ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಸಂಘಟಕರೂ ಸಭಿಕರಲ್ಲಿ ಹದ್ದಿನ ಕಣ್ಣಿಟ್ಟು ನೋಡುತ್ತಾರೆ . ಯಾರಾದರೂ ಮುದ್ರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾರೋ ಎಂದು.  ಯಾಕೆಂದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಹಾಡಿದ ಹಾಡು ಅಥವಾ ಪ್ರದರ್ಶಿತವಾದ ಸಂಗೀತ ಸೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತೋಂದು ಕಡೆಯಲ್ಲಿ ಸಿ. ಡಿ. ರೂಪದಲ್ಲಿ ಹೊರಬಂದು ಮನುಷ್ಯನ ಹಣದ ತೆವಲಿಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗುತ್ತದೆ.  ಇಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತಗಾರ ಕಲಾವಿದ ಇಂಗು ತಿಂದ ಮಂಗನಂತಾಗುವುದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಸಂಘಟಕರೂ ಕೂಡ ವಂಚನೆಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತಾರೆ. ನಮ್ಮ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಅಡುಗೆ ಇನ್ನೊಂದು ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಸಂತರ್ಪಣೆಯಾಗುವುದಿದ್ದರೆ ಯಾರಿಗೆ ದುಃಖವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಹೇಳಿ? ಹಾಗಾಗಿ ಗಾಯಕ ಹೊಟ್ಟೆಪಾಡಿಗೆ ಎಷ್ಟು ಬೇಕೋ ಅಷ್ಟನ್ನೇ ಹಾಡುತ್ತಾನೆ ಹೊರತು ಆತ್ಮತೃಪ್ತಿಗೆ ಹಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಇಷ್ಟಾದರೂ ಕಲಾವಿದ ಹಕ್ಕು ಸ್ವಾಮ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ ಎಂದಾದರೆ ಆತ ಅಪರಾಧಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಕಲೆಗೆ ವಿರೋಧಿಯಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ.  ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಕಲೆಯ ಮೇಲಿನ ಕುರುಡು ಅಭಿಮಾನ ಮತ್ತೇನೂ ಅಲ್ಲ.

ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂಘಟಕ ಅದೆಷ್ಟೊ ಶ್ರಮವಹಿಸಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ರೂಪಿಸಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಆತ ಅನುಭವಿಸುವ ಮಾನಸಿಕ ಒತ್ತಡ ದೈಹಿಕ ಶ್ರಮ ಉದ್ದೇಶ ಯಾವುದೇ ಆಗಿರಲಿ ಅಲ್ಲಿ ಆತ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಕ್ರಿಯೆಯ ಪ್ರಧಾನ. ಇಂದು ಯಕ್ಷಗಾನದಂತಹ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಒಳ ಹೊರಗಿನ ರಾಜಕೀಯವೇ ಬಹಳಷ್ಟು ಒತ್ತಡಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ.  ಬರಬೇಕಾದ ಕಲಾವಿದರೂ ಬೇಕೆಂದೇ ಕೈಕೊಡುವುದು. ಅಥವಾ ಆತನನ್ನು ಹೋಗದಂತೆ ವಶೀಲಿ ಮಾಡುವುದು ಹೀಗೆ ತೊಂದರೆಗಳಿಗೆಲ್ಲ ತಲೆಕೊಟ್ಟು ಆತ ಒಂದು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಮಾಡಿದ.  ಇಲ್ಲಿ ಆತನ ಪರಿಶ್ರಮದ ಫಲ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಷ್ಟೋ ಅದು ಬೇರೆ. ಆದರೆ ಆ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಮುದ್ರಿಸಿ ಜಾಲದಲ್ಲಿ ಹರಿಯಬಿಡುವಾಗ ಆತನ ಪರಿಶ್ರಮವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಆತನಿಂದ ಅದಕ್ಕೆ ಮೌಖಿಕ ಅನುಮತಿಯನ್ನಾದರೂ ಪಡೆಯಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಕಲೆಯ ಮೇಲಿನ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಅಷ್ಟು ಮಾಡುವುದು ಅನಿವಾರ್ಯ. ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿ ಅಭಿಮಾನ ಎಂಬುದು ಎರಡು ಕಡೆಯಲ್ಲೂ ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ.  ಇದು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆ ಸಂಸ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅದರೆ ಇದಕ್ಕೆ ಬದಲಾಗಿ ಮಹದುಪಾಕರ ಮಾಡಿದಂತೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಹಕ್ಕು ಸ್ವಾಮ್ಯ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಸಾರುವುದು ಬೊಗಸೆಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಹಕ್ಕು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದಂತೇ  ಆಗುತ್ತದೆ.

ಒಂದು ವಸ್ತುವಿನ ಮೌಲ್ಯ ಎಂಬುದು ನಿರ್ಧಾರವಾಗುವುದು ಅದರ ಬೇಡಿಕೆಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ. ಇದು ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಪ್ರಪಂಚದ ನೀತಿ. ನಾವು ಕಷ್ಟ ಪಟ್ಟು ಸಾಧಿಸಿ ಕೊಂಡು ತಂದ ವಸ್ತು ಒಂದರ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ನಾವು ದೊಡ್ಡದಾಗಿ ಭಾವಿಸುವಾಗ ಅದೇ ವಸ್ತು ಹೊರಗೆ ಉಚಿತವಾಗಿ ಬಿಕರಿಯಾಗುವಾಗ ಮೌಲ್ಯಧಾರಣೆ ಮಾಡಿದ ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಹೇಗಾಗಬೇಡ. ಒಂದು ವಸ್ತುವಿನ ಅದರಲ್ಲು ಕಲೆಯ ಮೌಲ್ಯ ಅಧಿಕವಾಗುವುದು ಅದನ್ನು ಗೌರವಿಸುವಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ. ಅದನ್ನು ಗೌರವಿಸುವವನು ಅದಕ್ಕೆ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಕೊಟ್ಟೇ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಅದನ್ನು ವಾಮ ಮಾರ್ಗಾ ವ್ಯವಹಾರಕ್ಕೆ ಆತ ಪ್ರಚೋದಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದಾದರೆ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಆತನಿಗೆ ಆ ಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಗೌರವ ಇಲ್ಲವೆಂದೇ ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಜ್ಞಾನ. ಅತ್ಯಮೂಲ್ಯ ಪುಸ್ತಕವೊಂದಕ್ಕೆ ಬೇಡಿಕೆ ಇರುವುದನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿ ಅವಿದ್ಯಾವಂತ ವರ್ತಕ ತನ್ನ ಅಂಗಡಿಯಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಮಾರಾಟಕ್ಕೆ ಇಡುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಅವನಿಗೆ ಅದರ ನಿಜವಾದ ಮೌಲ್ಯ ತಿಳಿದಿರುವುದಿಲ್ಲ ಕೇವಲ ವ್ಯವಹಾರದ ಲಾಭ ನಷ್ಟ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರದ ಪರಿಧಿಯ ಮೌಲ್ಯ. ಆದರೆ ಕೊಂಡುಕೊಳ್ಳುವವನಿಗೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಬರೆದು ಪ್ರಕಟಿಸಿದವನಿಗೆ ಅದರ ಮೌಲ್ಯದ ಅರಿವಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಎರಡು ಮನೋಭಾವದ ನಡುವೆ ಲಾಭಮಾಡುವ ಸ್ವಾರ್ಥವಷ್ಟೆ ಅಂಗಡಿಯ ವರ್ತಕನಿಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ವಾರ್ಥದ ರೂಪಗಳು ಹಲವಿದೆ.

ಅನುಮತಿಯಿಲ್ಲದೇ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ವಸ್ತುವಿದ್ದರೆ ಅದು ಉಚ್ಚಿಷ್ಟ ಅಂದರೆ ಎಂಜಲು ಮಾತ್ರ. ಉಂಡು ಎಸೆದ ಎಲೆಯಿಂದ ಅಲೆಮಾರಿ ಹೆಕ್ಕಿ ತಿನ್ನುವಾಗ ಯಾರ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ ಸುತ್ತಲಿದ್ದ ಹಂದಿನಾಯಿಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಹಕ್ಕಿಗಾಗಿ ಹೊರಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಚಿತ್ರವೆಂದರೆ ಇಂದು ಎಂಜಲೆಲೆಯಲ್ಲೂ ಹಕ್ಕು ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಡುವುದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಅದಕ್ಕೆ ಛತ್ರದ ಅಥವ ಹೋಟೆಲಿನ ಹಿಂಬಾಗಿಲ ದರ್ಶನವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು. ಇಷ್ಟಿದ್ದರೂ ಇಂದು ಹಕ್ಕು ಸ್ವಾಮ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುವಾಗ ಆತನನ್ನು ಸಮಾಜ ವಿರೋಧಿಯಂತೆ ಕಾಣಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕಲೆಗೆ ಮಾರಕನೆಂಬ ಹಣೆಪಟ್ಟಿ ಕಟ್ಟಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಉನ್ನತ ಸಂಸ್ಕಾರವನ್ನು ಹೀಯಾಳಿಸಿದಂತೆ ಅಲ್ಲವೇ?

ಕಲೆಯ ಮೇಲೆ ಅಭಿಮಾನ ಇರಬೇಕು. ಆದರೆ ಅದು ಮತ್ತೊಬ್ಬನ ಶ್ರಮದ ಮೇಲೆ ಕಟ್ಟುವ ಗೋರಿಯಾಗಕೂಡದು.

ಯಕ್ಷ ಸರಣಿಯ ಒಂದು ದಿನ

ಕೀಲಾರು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನದ ರಜತಮಹೋತ್ಸವದ ಅಂಗವಾಗಿ ಸರಣಿ ತಾಳಮದ್ದಲೆ ಆಯೋಜನೆಯ ಸುದ್ದಿ ಸಿಕ್ಕಿದಾಗಲೇ ನಿರೀಕ್ಷೆಗಳು ಮೊಳಕೆಯೊಡೆದಿದ್ದವು. ಆ ಸರಣಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ತುಣುಕಾದರೂ ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ಚಿಮ್ಮದೇ ಇರಲಾರದು.  ಅದರಂತೇ ಬಹು ನಿರೀಕ್ಷಿತ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಪುರಭವನದಲ್ಲಿ ನಡೆದೇ ಬಿಟ್ಟಿತು. ಅಂಗದ ಸಂಧಾನ ಮತ್ತು ಕರ್ಣ ಪರ್ವ. ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಜನಪ್ರಿಯ ಪ್ರಸಂಗಗಳು. ಆಯೋಜಕರ ಯೋಜನೆಯಂತೆ ಸಹಜವಾಗಿ ಪ್ರಸ್ತುತ ಯಕ್ಷಗಾನ ರಂಗದ ಬಹುದೊಡ್ಡ ಕಲಾವಿದರ ಸಮೂಹವೇ ಇದರಲ್ಲಿ ಭಾಗಿಯಾಗುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯೂ ಸುಳ್ಳಾಗಲಿಲ್ಲ.

ಹೊಳ್ಳಣ್ಣನ ಸ್ತುತಿ ಪದ್ಯದ ನಂತರ ಶಂಕರಣ್ಣನ ಚೆಂಡೆಯ ಪೀಠಿಕೆ ಅಚ್ಚುಕಟ್ಟಾಗಿ ಮೂಡಿ ಬಂದರೆ ಔಪಚಾರಿಕತೆಯ ವ್ಯರ್ಥ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವಾದ ಸಭಾಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ರಗಳೆ ಇಲ್ಲಿರಲಿಲ್ಲ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ವಾಸುದೇವ ರಂಗ ಭಟ್ಟರಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಚೊಕ್ಕ ಸುಂದರ ಪ್ರಸ್ತಾವಿತ ಮಾತುಗಳು. ಆನಂತರ, ದೀಪ ಜ್ವಲನ ಇಷ್ಟಕ್ಕೇ ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸಿ ಅಂಬುರುದಳನೇತ್ರೆ ರಂಗದಲ್ಲಿ ಅರಳಿತು.

ಅಂಗದಸಂಧಾನದ ಉಳಿದೆಲ್ಲ ಭಾಗವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅತಿ ಮುಖ್ಯವಾದ ಅಂಗದ ಪ್ರಹಸ್ತ ಸಂಭಾಷಣೆಗಷ್ಟೇ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. ಅಂಗದನಾಗಿ ಶ್ರೀ ವಾಸುದೇವ ರಂಗ ಭಟ್ಟರು ಸಮಕಾಲೀನ ಯುವ ಪ್ರತಿಭಾವಂತರು, ಪ್ರಹಸ್ತನಾಗಿ ಹಿರಿಯ ಕಲಾವಿದ  ವಾಗ್ಮಿ ಲೇಖಕ ಶ್ರೀ ಮೂಡಂಬೈಲು ಗೋಪಾಲ ಕೃಷ್ಣ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳು ಭಾಗವಹಿಸಿದರೆ, ಹಿಮ್ಮೇಳದಲ್ಲಿ ಭಾಗವತರಾಗಿ ಶ್ರೀ ಪುತ್ತಿಗೆ ರಘುರಾಮ ಹೊಳ್ಳ, ಮದ್ದಲೆ ಶ್ರೀ ಚೈತನ್ಯ ಕೃಷ್ಣ ಪದ್ಯಾಣ, ಚೆಂಡೆ ಪದ್ಯಾಣ ಶ್ರೀ ಶಂಕರನಾರಾಯಣ ಭಟ್ ಭಾಗವಹಿಸಿದರು.

ಕೇವಲ ಎರಡು ಪಾತ್ರಕ್ಕೇ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸಿದರೂ ಸಹಜವಾಗಿ ಎರಡು ಎರಡುವರೆ ಘಂಟೆಗೆ ಸೀಮಿತಗೊಳ್ಳಬೇಕಾದ ಪ್ರಸಂಗ ಲಂಬಿಸಿ ಮೂರುವರೆ ತಾಸು ಎಳೆದು ಹೋಯಿತು. ಕೇವಲ ಇಬ್ಬರ ವಾಕ್ಚಾತುರ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೂರುವರೆ ಘಂಟೆ ಎಳೆಯುದುವುದು ನಿಜಕ್ಕೂ ಶ್ಲಾಘಿಸಬೇಕಾದರೂ ಇದು ಅತಿಯಾದದ್ದು ಮಾತ್ರ ಸುಳ್ಳಲ್ಲ. ಷಡ್ರಸ ಭೋಜನದ ಮೊದಲು ಉಪಾಹಾರ ಸೇವಿಸಿದಂತೆ ನಂತರ ಷಡ್ರಸದ ರುಚಿ ಸವಿಯುವ ಸಾಮಾರ್ಥ್ಯ ಮತ್ತು ಸಮಯ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಇಬ್ಬರೂ ತಂತಮ್ಮ ಕುಶಲತೆಯನ್ನು ಸುಂದರವಾಗಿ ಸಾದರ ಪಡಿಸಿದರು ಅದು ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಪ್ರಸ್ತುತವಾಗಿ ಸಮಯ ಸರಿದೇ ಬಿಟ್ಟಿತು. ಆದರೂ ಸಮಯ ಸರಿದದ್ದು ಅರಿವಿಗೆ ಬಂದದ್ದು ಮನಸ್ಸು ತುಂಬಿದಂತೆ ಹೊಟ್ಟೆ ಖಾಲಿಯಾದಾಗ.  ಆವಾಗ ಅನ್ನಿಸಿದ್ದು ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಹಿಡಿದಿಡಬಹುದಿತ್ತು. ತಾಳ ಮದ್ದಲೆ ಎಂದರೆ ಅದು ಕೇವಲ ಚರ್ಚಾ ಕೂಟವಲ್ಲ ಅದರಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ವಿಚಾರಗಳು ಹಲವಿದೆ. ಆದರೂ ಪರವಾಗಿಲ್ಲ ಅಂಗದ ಸಂಧಾನ ಯಶಸ್ವಿ ಎನ್ನಬಹುದು. ಹಿಮ್ಮೇಳ ಸುಶ್ರಾವ್ಯವಾಗಿತ್ತು, ಕೆಲವು ಪದ ಕೇಳುವಾಗ ಬಲಿಪ್ಪರ ಹೊಳ್ಳರ ದ್ವಂದ್ವದ  ಹಳೆಯ ತಾಳಮದ್ದಲೆಯೊಂದು ನೆನಪಿಗೆ ಬಂದದ್ದು ಸುಳ್ಳಲ್ಲ.

ಮದ್ದಲೆಯಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಭರವಸೆಯ ಕಲಾವಿದ ಚೈತನ್ಯ ಕೃಷ್ಣ ಉತ್ತಮ ಪ್ರತಿಭಾವಂತ ಎರಡು ಮಾತಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆ ನೋಡಿದರೆ ಪ್ರಸ್ತುತ ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಮದ್ದಲೆವಾದನಕ್ಕೆ ಯುವ ಪ್ರತಿಭಾವಂತರ ದಂಡೇ ಇದೆ ಎನ್ನಬಹುದು. ಇದಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗುವಂತೆ ನಿನ್ನೆಯ ತಾಳಮದ್ದಲೆಯ ಹಿಮ್ಮೇಳ ಮೇಳವಿಸಿತ್ತು. ಆದರೂ ಮದ್ದಲೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತದ ಪೆಟ್ಟುಗಳೇ ಕೇಳಿಬಂದು ಶುದ್ದ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಮಟ್ಟುಗಳು ಬಹಳ ಅಪರೂಪವಾಗಿತ್ತು. ಕೇಳುವುದಕ್ಕೆ ಅನುಭವಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಸುಂದರವಾಗಿ ರಂಜನೀಯ ಎನಿಸಿದರೂ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಮಟ್ಟುಗಳೂ ಅವಶ್ಯವೇ ತಾನೇ.  ಹಾಗಾಗಿ ಎರಡು ಮೇಳವಿಸಿ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಅನುಭವಿಸುವಂತಾದರೂ ಆಗಬೇಕು. ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಇದನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವಲ್ಲಿ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ತ್ರಾಸವಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ.  ಇದು ನನ್ನ ಅನುಭವ.

ಯಕ್ಷಗಾನದ ಆಟವಾಗಲೀ ಕೂಟವಾಗಲಿ ಕರ್ಣ ಪರ್ವ ಪ್ರಸಂಗ ಒಂದು ಜನಪ್ರಿಯ ಪ್ರಸಂಗ ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಅನುಮಾನವಿಲ್ಲ. ’ಕರ್ಣ ಪರ್ವ’ ’ವಾಲೀ ಮೋಕ್ಷ’ ಇದು ಪ್ರಸಂಗ ಕೇಳಿದಾಗಲೇ ಅರ್ಥಧಾರಿಗಳು ಕಲಾವಿದರು ನಿಟ್ಟು ಸಿರುಬಿಡುತ್ತಾರೆ.  ಆದರೂ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ತುದಿಗಾಲಲ್ಲಿ ಕಾದು ಕುಳಿತದ್ದು ಪ್ರಸಂಗದ ಜನಪ್ರಿಯತೆಗೆ ಸಾಕ್ಷಿ. ಎಲ್ಲ ಸರಕುಗಳನ್ನು ತುಂಬಿಸಿಕೊಂಡ ಈ ಪ್ರಸಂಗ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ಮೈಕ್ ಹೆದರಿ ಕಂಗೆಟ್ಟದ್ದು ಇರುಸು ಮುರುಸಾಗುವಂತೆ ಆದರೂ ನಂತರ ಎಲ್ಲರೂ ಹೊಂದಿಸಿಕೊಂಡರು ಎನ್ನಬೇಕು. ಈ ಪ್ರಸಂಗದ ಮಧ್ಯೆ ಮೈಕ್ ಹಲವು ಬಾರಿ ತನ್ನ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಸಾರಿ ಹೇಳುತ್ತಿತ್ತು. ಅದರ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಯ ಬಗ್ಗೆ ತುಸೂ ಯೋಚಿಸುವ ಹಾಗಾಯಿತು. ಇದೆಲ್ಲ ಒಂದು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸಹಜವೇ ...ಹಾಗಾಗಿ ಇತ್ತಲು ಕರ್ಣಾರ್ಜುನರಿಗೆ ಹತ್ತಿತು ಎನುವಾಗ ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಮತ್ತೆ ಆಕಡೆಗೆ ತಿರುಗಿಬಿಟ್ಟ.

ಹಿಮ್ಮೇಳದಲ್ಲಿ ಪದ್ಯಾಣ ಗಣಪತಿ ಭಟ್ ಮತ್ತು ಪುತ್ತಿಗೆ ರಘುರಾಮ ಹೊಳ್ಳರ ದ್ವಂದ್ವ ಭಾಗವತಿಕೆ ಮೆರುಗನ್ನು ತರುವಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನೇ ಮಾಡಿತು.  ಮದ್ದಲೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಯುವ ಪ್ರತಿಭೆ ಶ್ರೀ ಕಡಬ ವಿನಯ ಆಚಾರ್ಯ ಉತ್ತಮ ಜತೆಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ನೀಡಿತು. ಮೈಕ್ ನ ಕಾರಣದಿಂದಲೋ ಏನೋ ಚೆಂಡೆ ನಿಜಸ್ವರವನ್ನು ಹೊರಡಿಸಲೇ ಇಲ್ಲ.

ಕರ್ಣ ಪರ್ವದ ಮೊದಲ ಕರ್ಣಾರ್ಜುನ ಭಾಗದ ಕರ್ಣನಾಗಿ ಹೆಸರಾಂತ ಕಲಾವಿದ ಶ್ರೀ ಸುಣ್ಣಂಬಳ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರ ಭಟ್ ಅರ್ಜುನನಾಗಿ ವಿಟ್ಲ ಶಂಭುಶರ್ಮ ತುರುಸು ಮುರುಸಾದ ವಾಗ್ವಾದಕ್ಕೆ ತೊಡಗಿ ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ನನ್ನು ರೋಮಾಂಚನಗೊಳಿಸಿದರು. ಆದರೂ ಶಂಭು ಶರ್ಮರ ನಿರೀಕ್ಷಿತ ಮಾತುಗಾರಿಕೆ ಬರಲಿಲ್ಲ ಎನ್ನಬಹುದು.  ವಿಶ್ವಣ್ಣನದ್ದು ಎಂದಿನಂತೆ ಸಹಜತೆಯ ಎಲ್ಲೆ ಮೀರದ ಮಾತುಗಾರಿಕೆ ಸ್ವರಭಾರದಿಂದಲೂ ಶಬ್ದಾಲಂಕಾರದಿಂದಲೂ ಆಕರ್ಷಣೀಯವಾಗಿತ್ತು ಎನ್ನಬಹುದು. ಅದೇ ಹಳೆಯ ಪ್ರಖರತೆ.   ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಾಗಿ ಹಿರಿಯ ಶ್ರೀ ಕುಂಬಳೆ ಸುಂದರ್ ರಾವ್ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಮೆರೆದರು.  ಇದು ಅವರ ಎಷ್ಟನೇ ಕೃಷ್ಣನೋ ಯೋಚಿಸಿದರೆ ಗಾಬರಿಯಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲೂ  ಯಕ್ಷಗಾನದ ಸೌಂದರ್ಯ ಅಡಗಿದೆ.

ಈ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರ ಸನ್ನಿವೇಶ ಎಂದರೆ ಕರ್ಣ ಶಲ್ಯ ಸಂಭಾಷಣೆ ಎಂದರೆ ಅತಿಶಯವವಲ್ಲ. ಬಹಳ ವಿದ್ವತ್ ಪೂರ್ಣ ಸಂದರ್ಭೋಚಿತ ಮಾತುಗಾರಿಕೆ . ಸಮಯ ಮೀರಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಲಂಬಿಸಿದರು ಸ್ವಾರಸ್ಯವಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದುದರಿಂದ ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ತಡವಾದರೂ ಏಳಲಾರದೇ ದ್ವಂದ್ವದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿದ ಎನ್ನಬೇಕು. ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಯ ನಿಜ ಸೊಗಡು ಅನುಭವಾದ ಸನ್ನಿವೇಶ ಇದು. ಯಾಕೆಂದರೆ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆ ಎಂದರೆ ಅದು ಕೇವಲ ಚಪ್ಪಾಳೆಯನ್ನು ಗಿಟ್ಟಿಸುವ ಚರ್ಚಾಕೂಟ ಆಗಬಾರದು. ಅಲ್ಲಿ ಸಂಭಾಷಣೆ ಹೊಸೆದುಕೊಂಡು ಬೆಳೆಯಬೇಕು. ವಾದ ಪ್ರತಿವಾದವನ್ನು ಖಂಡಿಸಬೇಕೆ ಹೊರತು ಮಲಗಿಸಬಾರದು. ಪಾತ್ರ ಪಾತ್ರಗಳು ಒಂದಾಗಿ ಬೆಳೆದಾಗ ಸುಂದರ ತಾಳಮದ್ದಲೆಯ ಆವಿಷ್ಕಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ ಅದ್ಭುತ ಅದ್ಭುತ ಎಂದು ಚಪ್ಪಾಳೆ ತಟ್ಟಿದರೆ ಕಲಾವಿದನೂ ಅದೇ ನೀರಿಗೆ ಕೈ ಅದ್ದಿಬಿಡುವ ಮನೋಭಾವ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದು ವಾಸ್ತವ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪಾತ್ರದ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆ ತೊಡಗುವಾಗ ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಚಿಂತಿಸಬೇಕು ಇದು ಯಾವ ಪದದ ಅರ್ಥ, ಇದರ ಪರಮೊನ್ನತಿಗೊಂಡು ಇದು ಮುಂದಿನ ಪದಕ್ಕೆ ಹೇಗೆ ಪ್ರಚೋದಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲ ಮುಂದಿನ ಕಲಾವಿದನಿಗೆ ಹೇಗೆ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತದೆ. ಹೇಳಿ ಕೇಳಿ ಇದು ಅಶು ಸಾಹಿತ್ಯ. ಇದರ ಸೌಂದರ್ಯ ಕೇವಲ ವಾದ ಪ್ರತಿವಾದಕ್ಕೆ ಮತ್ತೆ ಚಪ್ಪಾಳೆಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗಬಾರದು. ಈ ಎಲ್ಲ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಗಣಿಸಿದಾಗ ಶಲ್ಯ ಕರ್ಣ ಮತ್ತೂ ಮತ್ತೂ ನೆನಪಾಗುತ್ತಾರೆ.  ಇದೇ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಬರುವ ಶ್ರೀರಾಮ ಜೋಯಿಸರ ಸರ್ಪಾಸ್ತ್ರದ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳದೇ ಉಳಿಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಸಣ್ಣದಾದ ಪಾತ್ರವೂ ಎಷ್ಟು ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ತನ್ನ ಚಿಂತನ ಮಂಥನಗಳಿಸಿಂದ ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆ.

ಕೊನೆಯ ಭಾಗದ ಅವಾಸನದ ಕರ್ಣ ನೋಡುವ ಅವಕಾಶವಿದ್ದರೂ ಸಮಯವಿಲ್ಲದೆ ವಂಚಿತನಾದೆ ಎನ್ನಬೇಕು.  ಸಂಪಾಜೆಯ ಯಕ್ಷೋತ್ಸವದಂತೆ ಪ್ರತಿ ಕಲಾವಿದನೂ ತನ್ನ ಮಹತ್ತಾದ ದೇಣಿಗೆಯನ್ನು ನೀಡುವ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಮಾಡಿದ ಎನ್ನಬೇಕು. ಎಲ್ಲವನ್ನು ಒಂದೆ ಮಾನದಂಡದಿಂದ ಅಳೆಯುವುದು ಹಾಸ್ಯಾಸ್ಪದವಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಆದಿನದ ಕಲಾವಿದನ ಮನಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಅಂದಿನ ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನ ಪಾತ್ರವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಅನಿಸಿಕೆಗಳು ಕೇವಲ ಆದಿನಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರವೇ ಸೀಮಿತವಾಗಿಬಿಡಬೇಕು. ಇದು ಕೇವಲ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನ ಅನಿಸಿಕೆ. ಅದು ಅದಕ್ಕಷ್ಟೆ ಸೀಮಿತ.

ಒಂದು ಉತ್ತಮ ಎನ್ನಬಹುದಾದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಆಯೋಜನೆ. ಒಂದೇ ಸವನೆ ಸುರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಮಳೆಗೆ ಬಿಸಿಬಿಸಿ ಉಪಾಹಾರ,  ಯಕ್ಷಗಾನ ಆಸ್ವಾದನೆಯೊಂದಿಗೆ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬಹಳ ಮುದವನ್ನು ನೀಡಿತ್ತು. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಡಾ|| ಕೀಲಾರು ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣಯ್ಯ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನದ ಭಾರವಾಹಿಗಳಿಗೂ ಪೋಷಕ ವರ್ಗದವರಿಗೂ ಕೃತಜ್ಞತೆಯನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಬೇಕು.

ಎಂದು ಅನ್ನಿಸುವ ಕೊನೆಯ ಒಂದು ಮಾತಿದೆ ಅದೇ ” ಯಕ್ಷಗಾನಂ ಗೆಲ್ಗೆ”

ಪ್ರತಿಬಿಂಬವಾಗುವ ಪ್ರೇಕ್ಷಕ

            ಇಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಮಗಳ ದಾರಿ ವಿಶಾಲವಾದಂತೆ ಸಂವಹನದ ವೇಗವೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬಿಡುತ್ತದೆ.  ರಸ್ತೆ ಅಗಲವಾದಾಗ ಸಂಚಾರ ತಡೆ ನಿವಾರಣೆಯಾದಂತೆ ಈ ಮಾಧ್ಯಮಗಳೂ ಅವುಗಳನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುವ ರೀತಿಯೂ ಮನೋವೇಗಕ್ಕಿಂತಲೂ ವೇಗವೋ ಎಂಬಂತೆ ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ.  ಯಾಕೆಂದರೆ ಊರ ಯಾವುದೋ ಮೂಲೆಯ ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಆಲ್ಲಿ ದಿನಾಂಕ ನಿರ್ಧರಿಸುವ ಮೋದಲೇ ಅದರ ರೂಪು ರೇಷೆ ಇನ್ನೊಂದು ಭಾಗಕ್ಕೆ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಬಿತ್ತರವಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ವಾರದಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಟ ಪಕ್ಷ ಮೂರು ನಾಲ್ಕಾದರೂ ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಆಮಂತ್ರಣ ವಿವಿಧ ಮಾಧ್ಯಮಗಳ ಮೂಲಕ ಕೈ ಸೇರಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ವಿಚಿತ್ರವೆಂದರೆ ಒಂದೇ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಹಲವು ವಿಧದ ಆಮಂತ್ರಣಗಳು  ವೆತ್ಯಸ್ತ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಒದಗಿಬರುತ್ತದೆ. ಈ ಮೇಲ್ ಮುಖಾಂತರ ಕಳುಹಿಸಿ ಮತ್ತೆ ವಾಟ್ಸಪ್ ಮುಖಾಂತರವೂ ಕಳುಹಿಸಿ ಸಾಲದೆಂಬಂತೆ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಗೋಸ್ಕರ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಕರೆ ಮಾಡಿ ಒತ್ತಾಯದ ಆಮಂತ್ರಣ ನೀಡುವ ಪ್ರಮೇಯವನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಈಗೀಗ ಈ ಅಮಂತ್ರಣಗಳನ್ನು ಬಂದಂತೆ ಬದಿಗಿರಿಸಿ ಇಲ್ಲವೇ ಹರಿವ ನದಿಯಲ್ಲಿ ತೇಲಿಬಿಟ್ಟಂತೆ ಇನ್ನೋಂದು ಮಾಧ್ಯಮಕ್ಕೆ ತೇಲಿಸಿಬಿಡುತ್ತೇವೆ.     

            ಮೊದಲೆಲ್ಲ ಆಮಂತ್ರಣ ನೀಡಿದಾಗ ಅದನ್ನು ಮನ್ನಿಸುವುದಿತ್ತು. ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ಕಾರಣವೇನಿದ್ದರೂ ಗೌರವದಿಂದ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಆಮಂತ್ರಿಸಿದ್ದಾರಲ್ಲಾ ಎಂಬ ಭಾವದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದೂ ಇತ್ತು. ಈಗೀಗಲಂತೂ ಅದರ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಒಂದು ರೀತಿಯ ವಿರಕ್ತಿ ಕಾಡಲಾರಂಭಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಒಬ್ಬಿಬ್ಬರಿಗಲ್ಲ ಹಲವು ಜನರಲ್ಲಿ ಈ ಭಾವ ಬೆಳೆದು ಬಿಟ್ಟಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಹಲವು ಕಾರಣಗಳಿವೆ. ಮೊದಲೆಲ್ಲ ನಮ್ಮ ಆತ್ಮೀಯ ಪರಿಧಿಯೊಳಗಿನವರ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಕರಪತ್ರ ಎಲ್ಲೋ ಸಿಕ್ಕಿದರೆ ಛೇ ನನಗೆ ಹೇಳಲೇ ಇಲ್ಲ ಮಾರಾಯ್ರೆ ಎಂದು ಮರುಗುವ ಕಾಲವಿತ್ತು. ಈಗ ಆ ಮರುಗುವಿಕೆಯ ಪ್ರಭಾವ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಿದೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ ಎನ್ನಬಹುದು. ಮೊದಲು  ಹೇಳಲಿಲ್ಲವಲ್ಲ ಎಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಆ ಅತ್ಮೀಯರಲ್ಲಿ ಮುನಿಸಿಕೊಂಡು ಮಾತು ಬಿಟ್ಟದ್ದು ಇರಬಹುದು. ಆದರೆ ಈಗ ಹಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುವುದಕ್ಕೆ ಆಮನಸ್ಸು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾಕೆ ಹೀಗೆ ? 

ಯಥೋ ಹಸ್ತ ತಥೋ ದೃಷ್ಟಿರ್ | ಯಥೋ ದೃಷ್ಟಿರ್ ತಥೋ ಮನಃ||

ಯಥೋ ಮನಃ ತಥೋ ಭಾವಃ | ಯಥಾ ಭಾವಃ ತಥೋ ರಸಃ ||

[ಹಸ್ತವು ಎಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತದೋ ಅಲ್ಲಿ ದೃಷ್ಟಿ ಚಲಿಸುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲಿ ದೃಷ್ಟಿ ಚಲಿಸುತ್ತದೋ ಅಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಹೋಗುತ್ತದೋ ಅಲ್ಲಿ ಭಾವ ಸಂಚರಿಸುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲಿ ಭಾವ ಸಂಚಾರವಿದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿ ರಸ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.]

ಇಲ್ಲಿ ರಸ ಎಂದರೆ ಅದು ಕಲೆ. ರಸೋತ್ಮತ್ತಿಯನ್ನೇ ಕಲೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಕಲೆ ಎಂದರೆ ಅದು ನೈಜವಲ್ಲ. ನೈಜವಾದರೆ ಅದು ಕಲೆ ಅಂತ ಅನಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ಪ್ರಾಜ್ಞರು ಹೇಳುವಂತಹ ಮಾತು. ಒಬ್ಬ ನಟನಾದವನು ರಂಗದ ಮೇಲೆ ಪಾತ್ರವಾಗಿ ಅಭಿನಯಿಸಬೇಕು....ಅದರೆ ಪಾತ್ರವೇ ಅವನಾದರೆ ಅಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಭಿನಯಿಸುವುದೆಂದರೆ ಅದರಂತೆ ಎಂಬ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೇ ಅಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗಬೇಕು. ಅದುವೇ ಎಂದಾಗಬಾರದು. ಗಂಡನಾಗಿಯೋ ಹೆಂಡತಿಯಾಗಿಯೋ ಮಗನಾಗಿಯೋ ಅಭಿನಯಿಸಬೇಕು ಅದುವೇ ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿ ರಂಗಕ್ಕೆ ಅಭಾಸವೆಸಗಿದಂತೆ.

ಕೈ ಹೋದೆಡೆ ದೃಷ್ಟಿ ದೃಷ್ಟಿ ಇದ್ದೆಡೆ ಮನಸ್ಸು ಹೀಗೆ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಸೋತ್ಪತ್ತಿ ಉಂಟಾಗಬೇಕು. ಇಲ್ಲಿ ಬಲವಂತ ಕೂಡದು. ಅದರ ಅರ್ಥ ಕಲಾವಿದ ಹೃದಯದಿಂದ ಸ್ವತಃ ಭಾವ ತುಂಬಿ ರಸೋತ್ಮಾದನೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಇನ್ನೊಬ್ಬನ ಒತ್ತಡಕ್ಕೋ ಬೇಡಿಕೆಗೋ ಪ್ರಚೋದನೆಗೋ ಒಳಗಾಗಿ ಆತ ತನ್ನ ಕಲೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದಾದರೆ ಅದು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ರಸೋತ್ಪತ್ತಿ ಎನಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕೀಲಿ ಗೊಂಬೆಗೆ ಕೀಲಿತಿರುಗಿಸಿ ಬಿಟ್ಟಂತೆ ಕೀ ಕೊಟ್ಟ ಗೊಂಬೆಯಂತಾಗುತ್ತದೆ.  ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದಂತೆ ಅದು ಸಹಜ ಲಕ್ಷಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.  ಹಾಗಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದಾದಾಗ ಅಲ್ಲಿ ರಸೋತ್ಮತ್ತಿಯೂ ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ರಸೋತ್ಪತ್ತಿ ಇಲ್ಲದ ಮೇಲೆ ಅಲ್ಲಿ ಕಲೆ ಹೇಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ? ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಯೋಚಿಸಿದಾಗ  ಕಲೆ ಇಲ್ಲದ ಮೇಲೆ ಕಲಾವಿದ ಎನಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಹೇಗೆ?

ಇಂತಹ ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ಸಂಗತಿಯನ್ನು ಕಲಾವಿದನಾದವನು ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಿ ಕಲಾವಿದನಾಗುವ ಪ್ರಯತ್ನದಲ್ಲಿಯಾದರೂ ವ್ಯಸ್ತನಾಗಬೇಕು. ಆದರೆ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಹಾಗಿಲ್ಲ.  ಇದನ್ನೆಲ್ಲ ಹೇಳಿದಿರೆಂದಾದರೆ ಹಾಸ್ಯದ ವಸ್ತುವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಲೆ ಅರಳುವಲ್ಲಿ ಸ್ವಾರ್ಥವಿರಬಾರದು. ಸ್ವಾರ್ಥವಿದ್ದಾಗ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಯಾವ ಕ್ರಿಯೇಯೂ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಬಂಧನದಿಂದಲೂ ದಮನದಿಂದಲೂ  ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುವ ಕಲೆ ಅದು ಕಲೆ ಎನಿಸಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ಕೋಗಿಲೆ ಮಾಮರದಲ್ಲಿ ಕೂಗಿದಾಗ ಯಾರ ಒತ್ತಡವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲವಂತೆ.  ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಇಂದು ದಮನಕಾರೀ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಬೇಡ ಬೇಡವೆಂದರೂ ಸವಾರಿ ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತದೆ.  ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಸಂಭಂಧಿಸಿ ಇದು ಹಲವುಸಲ ನಿಜವಾಗುವುದು ವಿಷಾದನೀಯ ಎನ್ನಬೇಕು.  ಹೀಗಾಗಿ ಯಕ್ಷಗಾನದಷ್ಟು ಆವಿಷ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದ ಕಲೆ ಬೇರೆ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ.  ಯಾಕೆಂದರೆ ಮೂಲ ಸ್ವರೂಪ ಎಂಬುದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹಲವು ವರ್ಷಗಳಿಗಿಂತ ಮೊದಲ ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೂ ಈಗಿನ ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೂ ವೆತ್ಯಾಸ ಕಂಡಾಗ ಈ ಮಾತು ತರ್ಕಬದ್ಧವೆನಿಸುತ್ತದೆ.

ರಂಗದ ಮೇಲೆ ಕಲಾವಿದ ತನ್ನ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ  ಕಲೆಯನ್ನು ಹೊಮ್ಮಿಸುತ್ತಿರಬೇಕು. ಎಂದರೆ ಆತನಿಗೆ ತೋಚಿದ್ದು ಎಂದಲ್ಲ. ಆ ಕಲೆಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಯಾವ ಒತ್ತಡಕ್ಕೂ ಒಳಗಾಗದೆ ಕಲೆ ಹೊಮ್ಮುತ್ತಿರಬೇಕು. ಒಂದು ಹೂವು ಸಹಜವಾಗಿ ಅರಳುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅದು ಸಹಜವಾದ ಪರಿಮಳವನ್ನು ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಆ ಹೂವಿನ ಎಸಳನ್ನು ತಮಗೆ ಬೇಕಾದಂತೆ ಅರಳಿಸಿದರೆ ಅದು ಅಸಹಜವಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ.  ಈಗ ಇಂತಹ ಪ್ರಮೇಯಗಳೇ  ಒದಗಿ ಬರುವಾಗ ಸಹಜವಾದ ಕಲೆಯನ್ನು ಕಾಣುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಲಾವಿದನಾದವನು ಯಾವುದೊ ಒತ್ತಡಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದಂತೆ ಬಾಸವಾಗುತ್ತಾನೆ. ಭಾಗವತನ ಹಾಡುವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರಧಾರಿಯ ಕುಣಿತದಲ್ಲಿ ಈ ತುಡಿತವನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಇದಕ್ಕೆ ಹಲವು ಕಾರಣಗಳು ಇರಬಹುದು. ಬಹುಪಾಲು ನ್ಯಾಯಯುತವಾದದ್ದೇ ಎಂದು ಭಾಸವಾಗಬಹುದು. ಅದರೆ ಇಲ್ಲೆಲ್ಲ ಮೌನವಾಗಿ ಕಮರಿ ಹೋಗುವುದು ಶ್ರೀಮಂತವಾದ ಕಲೆ. ಕಲ್ಪ ವೃಕ್ಷವಾದ ತೆಂಗಿನ ಫಲಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತು ಕಿತ್ತೂ ನಂತರ ಸಾಲದೆಂಬಂತೆ ಗರಿಗಳನ್ನೂ ಕೀಳತೊಡಗಿದಾಗ ಅಲ್ಲಿ ಏನು ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಕೇವಲ ಅಸ್ಥಿಪಂಜರದಂತೆ ಕಂಬ ಮಾತ್ರ ಏಕಾಂಗಿಯಾಗಿ ನಿಂತು ಬಿಡುತ್ತದೆ.

ವಿಚಿತ್ರವೆಂದರೆ ಕಲಾವಿದನಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಒತ್ತಡವಲ್ಲ ಇಂದು ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಕೂಡ ಈ ಒತ್ತಡವನ್ನು ಅನಿಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದು ಈಗ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಿದೆ.  

ದೈನಂದಿನ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಪ್ರಪಂಚದ ಒತ್ತಡಗಳು ಬದುಕಿಗೆ ಅನಿವಾರ್ಯ. ಅದರಿಂದ ಹೊರತಾಗಿ ಬದುಕನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವುದು ದೊಡ್ಡ ಸವಾಲಾಗುತ್ತದೆ.  ಹಾಗಾಗಿ ಈ ಒತ್ತಡದಿಂದ ಕ್ಷಣ ಹೊತ್ತಾದರೂ ಹೊರ ಬರುವ ಎಂದು ಮನುಷ್ಯ ಕಲಾಸ್ವಾದನೆಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುವುದು.  ಎಲ್ಲ ಒತ್ತಡದಿಂದಲೂ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವುದಕ್ಕೆ ದೇವಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹೋದರೆ ಗ್ರಹಚಾರವೆಂಬಂತೆ ಅಲ್ಲಿ ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಒತ್ತಡ ಅನುಭವಿಸುವುದಿದ್ದರೆ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವ ಉದ್ದೇಶದ ಸಾರ್ಥಕತೆ ಏನು? ಕಲೆ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅರಳಿಸಬೇಕೆ ಹೊರತು ಕೆರಳಿಸುವಂತಾಗಬಾರದು. ಆಗ ಅಲ್ಲಿಂದಲೂ ಪಲಾಯನ ಮಾಡುವ ಮನೋಭಾವ ಬೆಳೆದು ಬಿಡುತ್ತದೆ. ಇಂದು ಕಲೆ ಒತ್ತಡವನ್ನು ಶಮನವಾಗಿಸುವ ಹಾಗಾಗುವುದು ಅದೃಷ್ಟವಿದ್ದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ.

ಇಂದು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಸಂಖ್ಯಾ ಹೋಲಿಕೆಯಿಂದ ನೋಡಿದಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ವಿಪುಲವಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಗುಣಮಟ್ಟದ ವಿಷಯಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ಗಾಬರಿಯಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಹವ್ಯಾಸಿಗಳು ವ್ಯವಸಾಯಿಗಳು ವರ್ಗೀಕರಣ ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ವ್ಯವಸಾಯಿಗಳು ಹೊಟ್ಟೆಪಾಡು ಎಂಬ ಧೋರಣೆಯಿದ್ದರೆ ಹವ್ಯಾಸಿ ಪಟ್ಟ ಎಂಬುದು ಎಲ್ಲದಕ್ಕೂ ಪರವಾನಿಗೆ (ಲೈಸೆನ್ಸ್) ತೆಗೆದುಕೊಂಡಹಾಗೆ ಅನ್ನಿಸುತ್ತದೆ. ಹವ್ಯಾಸಿಗಳಲ್ವ ಇಷ್ಟುಧಾರಳ ಎಂಬ ಭಾವನೆ. ಆದರೆ ಧಾರಳತನದಿಂದ ರಂಗದ ಮೇಲೆ ಅಭಾಸಗಳನ್ನು ನೋಡುವ ದುರ್ದೈವ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನದ್ದು.  ಕುಣಿಯಲು ಬಾರದವ  ಹಾಗೆ ಹೇಳುವುದಕ್ಕಿಂತ ಸರಿಯಾಗಿ ಕಲಿಯದವನು ಎಂದರೆ ಸೂಕ್ತ ವೇಷತೊಟ್ಟರೆ ಆತ ಆಷ್ಟು ಮಾಡಿದ್ದೇ ದೊಡ್ಡದು ಎನ್ನವ  ಶ್ಲಾಘನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಈ  ಅಭಾಸ ರಂಗದ ಮೇಲೆ ಕಂಡಾಗ ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಸ್ಪಂದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ಸ್ಪಂದನೆ ಧನಾತ್ಮಕವಾಗಿದ್ದರೆ ಉತ್ತಮ  ವಿಮರ್ಶೆ,  ಆದರೆ ಋಣಾತ್ಮಕವಾಗಿದ್ದಲ್ಲಿ ಬೆದರಿಕೆ ಹಂತದವರೆಗೂ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಎದುರಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.  ಮನಸ್ಸನ್ನು ಮುದಗೊಳಿಸಬೇಕಾದ ಕಲೆ, ಆ ಕಲೆಯ ಮೇಲಿನ ಅಭಿಮಾನ ಇನ್ನಿಲ್ಲದ ಒತ್ತಡವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ.  ಆಟದ ಆಮಂತ್ರಣದ ಉದ್ದೇಶ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಕೇವಲ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಕಲೆಯ ಹಿತ ಎಂಬುದು ಪ್ರಶ್ನಾರ್ಹವಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ.  ಕಲೆ ಎಂಬುದು ಹೆಸರುಗಳಿಸುವ ಮಾಧ್ಯಮವಾದಾಗ ಸ್ವಾರ್ಥ ಹೆಡೆಯಾಡಿ ಯಕ್ಷಗಾನ ನಂತದರ ವಿಷಯವಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ.  ಹಾಗಾಗಿ ಆಮಂತ್ರಣ ಓದುವುದಕ್ಕಷ್ಟೆ ಸೀಮಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಯಕ್ಷಗಾನ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅಭ್ಯಸಿಸಿ ತರಬೇತಿಗಳಿಸುವುದು ಅಸಂಭವ ಎನಿಸಿದರೂ ರಂಗದ ಮೇಲೆ ಏರಿದಾಗ ತಾನು ಪರಿಪೂರ್ಣನಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವ ಹೊಂದಿರಬೇಕು. ಇದು ಆ ಕಲೆಯ ಬಗೆಗಿನ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾವಕ್ಕೆ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕನಾದರೆ  ಯಾವ ರೀತಿಯ ವಿಮರ್ಷೆಯನ್ನಾದರೂ  ವಿಶಾಲವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುವ ಮನೋಭಾವ ತನ್ನಿಂತಾನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಋಣವೋ ಧನವೋ  ಆ ಗುಣಗಳನ್ನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ.  ಅದು ಒಳಗಿನ ಕಲೆಯನ್ನು ಉದ್ದೀಪನ ಗೊಳಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಸಹಕಾರಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅಪೂರ್ಣತೆಯಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು.  ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅಪ್ರಾಮಾಣಿಕನಾದಗ ವಿಮರ್ಶೆಯನ್ನೋ ಅನಿಸಿಕೆಗಳನ್ನೋ ಧಿಕ್ಕರಿಸುವ ಮನೋಭಾವ ಸ್ಫುಟಿಸುತ್ತದೆ.  ಅವಾಗ ಸಹಜ ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ದೂರ ಉಳಿದುಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ತಮ್ಮ ತಾಳಕ್ಕೆ ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಕುಣಿಸಬೇಕೆಂಬ ಬಯಕೆ ಇದು.. ಪ್ರೇಕ್ಷಕನ ತಾಳ ತಪ್ಪಿಹೋಗುತ್ತದೆ.  ನಿಂತ ನಿಲುವುಗನ್ನಡಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಬಿಂಬ ವಾರೆಯಾದಾಗ ತಾವು ನೇರವಾಗುವ ಬದಲು ಕನ್ನಡಿಯನ್ನೇ ವಾರೆಯಾಗಿಸುವ ಪ್ರವೃತ್ತಿ.

ಯಕ್ಷ ಸತ್ಸಂಗದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅಭಾಸಕರ ವರ್ತನೆ

ಕಟೀಲು ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಯಕ್ಷ ಸತ್ಸಂಗ ಎಂಬ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿನ ಒಂದು ಅಭಾಸಕರ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಬೇಸತ್ತು,. ಇದರಿಂದ ತೀವ್ರವಾಗಿ ನೊಂದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಈ ಅನಿಸಿಕೆಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಅತೀ ಹಿರಿಯ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳೆನಿಸಿದವರ ಸಹಭಾಗಿತ್ವದಲ್ಲಿ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಒಂದು ಮೂರ್ಖತನದ ಪರಮಾವಧಿ ಇದು. 

ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಎಲ್ಲಾ ಭಾಗವತರುಗಳು ಹಾಡಿದ ಹಾಡುಗಳ ಧ್ವನಿ ಮುದ್ರಿಕೆಯನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ತಮ್ಮಲ್ಲಿನ ಸ್ವಾರ್ಥ ಬುದ್ದಿಯ, ಕುತ್ಸಿತ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂದೇ ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ಯಾಕೆಂದರೆ, ಈ ಮುದ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷಯ ಕೃಷ್ಣ ರ ಸಂಗ್ರಹ ಎಂದು ಹಲವು ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಕ್ರೋಢೀಕರಿಸಿ ಮುದ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಅದರಲ್ಲಿ ಬಹಳಷ್ಟು ಹಾಡುಗಳು ನನ್ನ ಸಂಗ್ರದಿಂದ ಈ ಮೊದಲು ಉಚಿತವಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಸ್ವಾರ್ಥವಿಲ್ಲದೆ ಹಂಚಿಕೊಂಡು ಪ್ರಸಾರವಾದವುಗಳಾಗಿವೆ. ಇದನ್ನು ಅಕ್ಷಯ ಕೃಷ್ನರಲ್ಲಿ ಖಚಿತ ಪಡಿಸಿಯೇ ಈ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಮಂಡಿಸುತ್ತಿರುವುದು. ಹೀಗಿದ್ದು ನನ್ನ ಅನುಮತಿ ಬಿಡಿ ನನಗೆ ಒಂದು ಸೂಚನೆಯನ್ನೂ ನೀಡದೇ ಈರೀತಿಯ ವರ್ತನೆಯನ್ನು ತೋರುವ ಸತ್ಸಂಗ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ನಿರ್ವಾಹಕರುಗಳಾದ ಡಾಕ್ಟರ್ ಶ್ರೀ ಪದ್ಮನಾಭ ಕಾಮತ್, ಶ್ರೀ ಹರಿನಾರಾಯಣ ಅಸ್ರಣ್ಣ ಮತ್ತು ಇತರರಿಗೆ ಶೋಭೆ ತರುವಂಥಹುದೇ? ಇದು ಈ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಘನತೆಗೆ ಪಾವಿತ್ರ್ಯತೆಗೆ ತಕ್ಕುದಾದುದೆ? ಎಂಬುದು ಪ್ರಶ್ನೆ. ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಮೂರ್ಖತನದ ದುಡ್ಡು ಮತ್ತು ಹೆಸರು ಮಾಡುವ ತೆವಲು ಎಂದರೆ ತಪ್ಪಾಗಲಾರದು. ದುಡ್ಡುಮಾಡುವ ತೆವಲು ಇರುವುದು ಸಮಾಜದಲ್ಲೀ ಹೀನ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯನ್ನು ನಡೆಸುವವರಿಗೆ. ಆ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಇವರು ಈ ಪವಿತ್ರವಾದ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಉನ್ನತವಾದ ಕಲೆಯನ್ನೂ ಮಾಧ್ಯಮವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ ಎಂದಾದರೆ ಈ ಹೀನ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗೆ ಏನು ಹೇಳಬೇಕು. 

ನನ್ನಲ್ಲಿರುವ ಧ್ವನಿಮುದ್ರಣ ಸಂಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಸುಮಾರು ಏಳೆಂಟು ವರ್ಷಗಳ ಶ್ರಮವಿದೆ. ಅದು ಕೇವಲ ನನ್ನ ಒಬ್ಬನಿಂದ ಆಗಿ ಹೋದ ಕಾರ್ಯವಲ್ಲ. ನನ್ನಂತೆ ನನ್ನ ಮಿತ್ರ ಬಳಗ ನನ್ನ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಹಕಾರವನ್ನು ನೀಡಿ ನನ್ನನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಿ ಮತ್ತು ಆ ಸಂಗ್ರಹಗಳಿಗೆ ನಿಸ್ವಾರ್ಥದಿಂದ ಕೇವಲ ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಲೆಯ ಹಿತದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೆರವಾದವರು. ಈಗ ಯಾವುದೋ ಮೂರ್ಖರ ದುಡ್ಡಿನ ತೆವಲಿಗೂ ಹೆಸರು ಗಳಿಸುವ ತೆವಲಿಗೂ ಅದು ಉಪಯೋಗವಾಗಿಬಿಟ್ಟಿತು ಎಂದಾದರೆ ನಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಶ್ರಮಕ್ಕೆ ನಮ್ಮ ಭಾವನೆಗೆ ಅವಹೇಳನ ಮಾಡಿದಂತೆ ಅಲ್ಲವೇ? ಇದರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನವರೆಲ್ಲರೂ ಅತಿ ವಿದ್ಯಾವಂತರೂ ವಿದ್ವಾಂಸರೂ ಮಹನೀಯರು ಇವರಿಗೆಲ್ಲ ಇದು ಶೋಭೆ ತರುವಂತಹುದೆ? ಇದಕ್ಕೆಲ್ಲ ಅವರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಉತ್ತರವಿದೆ? ಆದರೆ ಇವರೆಲ್ಲ ಇದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಬಾಧ್ಯಸ್ಥರು. 

ನಾನಾಗಲೀ ನನ್ನ ಮಿತ್ರ ವರ್ಗವಾಗಲಿ ಈ ಮೇಲ್ ಮುಖಾಂತರ ಅಥವಾ ಇನ್ನಿತರ ಮಾಧ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹವನ್ನು ಹೊಂದಿಕೊಂಡು ಯಕ್ಷಗಾನದ ಬಗ್ಗೆ ಒಂದು ಜಾಗೃತಿಗೆ ಸಹಕಾರಿಯಾಗಲಿ ಎಂಬ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಯಾವುದೇ ಫಲಾಪೇಕ್ಷೆ ಇಲ್ಲದೇ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದೆವು. ಇದರ ಮೂಲ ಉದ್ದೇಶ ನಿಸ್ವಾರ್ಥ ಸೇವೆ ಮಾತ್ರ. ಈ ರೀತಿಯಿಂದ ನಾನು ಈ ಮೇಲ್ ನಲ್ಲಿ ಬಹಳ ದೊಡ್ದ ಬಳಗವನ್ನೇ ಹೊಂದಿದವನು. ಅದು ಐದಾರು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದಿನ ಕಥೆ. ಆದರೆ ಈವರೆಗೆ ಎಲ್ಲೂ ಅದು ಸ್ವಾರ್ಥ ಪಿಶಾಚತ್ವಕ್ಕೆ ಬಲಿಯಾಗಲಿಲ್ಲ. ಈಗ ಅದು ಆಯಿತೆಂದರೆ ಮನುಷ್ಯನ ಪಿಪಾಸು ತನಕ್ಕೆ ಏನೆನ್ನಬೇಕು? 

ನನ್ನಿಂದ ಹಂಚಿಹೋದ ಧ್ವನಿಮುದ್ರಣದ ಬಗ್ಗೆ ನಾನು ಹೇಳುವುದಲ್ಲ ಅದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಿದ ಬಳಗವೇ ಮಾತನಾಡುತ್ತದೆ. ಹಲವಾರು ಕ್ಯಾಸೆಟ್ ಗಳು ತೀರ ಜೀರ್ಣಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ತಡರಾತ್ರಿಯವರೆಗೂ ಛಲದಿಂದ ದುರಸ್ತಿಗೊಳಿಸಿ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ನಲ್ಲಿ ದಾಖಲಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಬಹಳಷ್ಟು ಶ್ರಮವನ್ನು ವಿನಿಯೋಗಿಸಿದವನು. ಅದರ ಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಬಹಳಷ್ಟು ಸಮಯವನ್ನು ಧನವನ್ನೂ ವ್ಯಯಮಾಡಿದವನು. ಇದು ಕೇವಲ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಅಮೂಲ್ಯ ರತ್ನಗಳು ದಾಖಲೆಯಲ್ಲಿ ಉಳಿದು ಬಿಡಲಿ ಎಂಬ ಉದ್ದೇಶಮಾತ್ರ ಅಲ್ಲಿತ್ತು. ಈ ಯಕ್ಷಗಾನ ಧ್ವನಿ ಮುದ್ರಣಗಳನ್ನು ಮೂಲದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಕಲಾವಿದರುಗಳಿಗೆ, ನಿರ್ಮಾತೃಗಳಿಗೆ ಸದಾ ಕೃತಜ್ಞನಾಗಿ ಇದು ಮಾರಾಟದ ವಸ್ತುವಾಗಬಾರದು. ಕೇವಲ ಚಿಲ್ಲರೆ ದುಡ್ಡಿನ ಆಸೆಗೆ ಇದರ ಮೌಲ್ಯ ಸೀಮಿತಗೊಳ್ಳದೇ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಗದ ವಸ್ತುವೆಂದೇ ನನ್ನ ಅನಿಸಿಕೆ. ನನಗೆ ಇದರಿಂದ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನೋ ಹಣವನ್ನೋ ಆರ್ಜಿಸುವ ಇರಾದೇ ಇರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಇಷ್ಟುವರ್ಷ ಅದನ್ನು ಹಾಗೇ ಇರಿಸಬೇಕಿತ್ತೇ? ಬುದ್ಧಿ ಇದ್ದವರು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ನನ್ನಲ್ಲಿ ಬಂದು ಕೇಳಿದವರಿಗೆ ಧರ್ಮಾರ್ಥವಾಗಿ ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ಹಂಚಿದ ನನಗೆ ಈಗ ಇವರ ಈ ಸ್ವಾರ್ಥ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯಿಂದ ತೀವ್ರವಾದ ಅಘಾತವಾಗಿದೆ. ಬಣ್ಣ ಬಣ್ಣದ ಕವರ್ ನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಕಲರ್ ಪೋಟೋದೊಂದಿಗೆ ಸಿ, ಡಿ. ಅಥವಾ ಡಿವಿಡಿಯನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆಮಾಡುವ ಇವರ ಪ್ರಚಾರ ಪ್ರಿಯ ಸ್ವಾರ್ಥ ಲೋಲುಪತೆಗೆ ನಿಸ್ವಾರ್ಥ ಯಕ್ಷಗಾನ ಅಭಿಮಾನಿಗಳ ಶ್ರಮ ಬೇಕಾಗಿತ್ತೆ? 

ಒಂದುವೇಳೆ ಇಂತಹ ಧ್ವನಿ ಮುದ್ರಣವನ್ನು ಉಚಿತವಾಗಿ ಯಕ್ಷಗಾನ ಅಭಿಮಾನಿಗಳಿಗೆ ಹಂಚುತ್ತಿದ್ದರೆ ನಮ್ಮ ಆಕ್ಷೇಪವಿರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಇದನ್ನು ಮಾರಟ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಅವರಲ್ಲಿನ ಹೆಸರು ಮಾಡಬೇಕೆನ್ನುವ ಮೂಲ ಸ್ವಾರ್ಥಮಯ ಉದ್ದೇಶ ಮಾತ್ರ ನಮ್ಮ ನಿಸ್ವಾರ್ಥ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಅಣಕಿಸುವಂತೆ ಅವಹೇಳನ ಮಾಡುವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ಇದೊಂದು ಅಕ್ಷಮ್ಯ ಅಪರಾಧ. ಯಕ್ಷಗಾನ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಕ್ಕೆ ನನ್ನ ಯಾವುದೇ ಅಕ್ಷೇಪವಾಗಲೀ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ನಡೆಯಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನಂ ಗೆಲ್ಗೆ ಎಂದು ಹಾರೈಸುವವ ನಾನು. 

ಇದರ ಪದಾಧಿಕಾರಿಗಳು ಇದರಲ್ಲಿ ಭಾಗಿಯಾದವರೆಲ್ಲರೂ ಈ ಸ್ವಾರ್ಥ ಸಾಧನೆಯ ಅಭಾಸಕ್ಕೆ ಉತ್ತರಿಸಬೇಕಾದವರು. ದಕ್ಷಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಭಾಗಿಯದವರೆಲ್ಲರೂ ಈಶ್ವರ ದ್ವೇಷಿಗಳು ಎಂದು ಶಿವನು ಪರಿಗಣಿಸಿದ ಹಾಗೆ, ಇದು ಸಮಸ್ತ ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಅವಮಾನಿಸಿ ಲೇವಡಿ ಮಾಡಿದಂತೆ. ತೀರಾ ವಿಷಾದನೀಯ ಮತ್ತು ಅವಹೇಳನಕಾರೀ ಕೃತ್ಯವಿದು. ಈ ಬಳಗದಲ್ಲಿರುವ ಎಲ್ಲರೂ ಇದಕ್ಕೆ ಜವಾಬ್ದಾರರು.

ಈ ಧ್ವನಿ ಮುದ್ರಣ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುವ ಪ್ರಕಟನೆಯನ್ನು ಕಂಡು ನಮ್ಮ ಹಲವು ಮಿತ್ರರು ಈಬಗ್ಗೆ ಹಾಡುಗಲನ್ನು ಒದಗಿಸಿದ ಸಂಗ್ರಹಕಾರಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದಾಗ ಉಡಾಫೆಯಿಂದ ಮತ್ತು ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಗಂಭೀರತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯದೇ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಸ್ವತಃ ನಾನೂ ಸಹ ಅಕ್ಷಯ ಕೃಷ್ಣರಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದಾಗ ಅಗಲೂ ಅವರೂ ತೀರ ನೀರಸವಾಗಿ ಉಡಾಫೆಯಿಂದ ಸಂದೇಶದ ಉತ್ತರ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ಇದು ನಿಜಕ್ಕೂ ಖೇದನೀಯ. 

ಮೂಲತಃ ನಿರ್ಮಿಸುವಾಗ ನಾನಾಗಲೀ ನಮ್ಮ ಮಿತ್ರರಾಗಲೀ ಸಂಬಂಧಿಸಿದವರಿಂದ ನಿರ್ಮಾತೃಗಳಿಂದ ಯಾವುದೇ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಆಗಲೀ ಸಮ್ಮತಿಯನ್ನಾಗಲೀ ಪಡೆದಿಲ್ಲ ನಿಜ. ಅದು ಅಪರಾಧವೂ ಹೌದು. ಹಿಂದಿನನ ಮೌಲ್ಯ ಕಟ್ಟಲಾಗದ ಪಳೆಯುಳಿಕೆಗಳನ್ನು ಉಳಿಸಿ ಸಂರಕ್ಷಿಸುವಲ್ಲಿ ಇದು ಅಪರಾಧ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕಾದ್ದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ನಮ್ಮ ನಂಬಿಕೆ. ನಿರ್ನಾಮವಾಗಿ ಹೋಗುವ ಅಮೂಲ್ಯ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಉಳಿಸುವ ಏಕಮಾತ್ರ ಉದ್ದೇಶಮಾತ್ರ ಆಗ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಇದ್ದದ್ದು. ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಜನಮಾನಸದಲ್ಲಿ ಜೀವಂತವಾಗುವಂತೆ ಮಾಡಿ ಕಲೆ ಮತ್ತು ಕಲಾವಿದರ ಸ್ಮರಣೆಯನ್ನು ಜಾಗೃತವಾಗಿಸುವ ನಿಸ್ವಾರ್ಥ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಮಾಡಿದೆವು. ಇದನ್ನು ಚಿಕ್ಕಾಸೂ ಬೇಡದೆ ಮಾರಾಟ ಮಾಡದೆ ಉಳಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿದ್ದೇವೆ. 

ಇನ್ನು ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಸೃಷ್ಟೀಕರಣವನ್ನೋ ಇನ್ನೇನೋ ಮುಚ್ಚಿಹಾಕುವ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ಇವರುನೀಡಬಹುದು. ಆದರೆ ಅಷ್ಟೆ ಸಾಕೆ? ಇದರಿಂದ ಸಂಗ್ರಹವಾದ ಹಣವನ್ನು ಕ್ಷೇಮನಿಧಿಯೋ ಮತ್ತೋಂದು ಎಂದು ಸಮಾಧಾನ ಪಡಿಸುವ ಮಾತುಗಳಿರಬಹುದು. ಆದರೆ ಒಂದು ಸಲ ಚೌರ್ಯತನದಿಂದ ಕದ್ದದ್ದನ್ನು ಕಾಣಿಕೆಯಾಗಿಯೋ ದಾನವಾಗಿಯೋ ನೀಡಿದ್ದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಕಳ್ಳತನ ಅಪರಾಧ, ಸಾಚವಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಿದೆಯೆ? ಸಾಧ್ಯವಿದೇ ಎಂದಾದರೆ ಇವರ ಮನೋಭಾವದ ಬಗ್ಗೆ ಮರುಗಬೇಕು.

ತಿಳಿಯದೇ ಇರುವಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯುಬೇಕಾದವುಗಳು

ನಾವು ಮಗುವನ್ನು ದೇವರಂತೆ ಕಾಣುತ್ತೇವೆ. ನಿಷ್ಕಲ್ಮಷ ಮುಗ್ದ ಮನಸ್ಸಿನ ಪುಟ್ಟ ಕಂದನನ್ನು ದೇವರಂತೆ ಕಾಣುವುದು ಸಾಮಾನ್ಯ. ಇಲ್ಲಿ ಮಗುವಿನ ದೇಹವಾಗಲಿ ವಯಸ್ಸಾಗಲೀ ಗೌರವಿಸಲ್ಪಡುವುದಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ದೈವೀ ಭಾವ ಅಗೋಚರವಾಗಿ ಪ್ರೇರೇಪಣೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ದೈವೀಗುಣ  ವಿರಳವಾಗಿ ದರ್ಶನವಾದಾಗ ಅದು ಚಿರಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿ ಉಳಿದು ಬಿಟ್ಟು ನಮ್ಮೊಳಗಿನ ಸದ್ಭಾವನೆಯನ್ನು ಮೀಟಿ ಜಾಗೃತಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂತಹ ಒಂದು ಘಟನೆ ಇದು.  

ಅದು ದೂರದರ್ಶನ ಚಂದನವಾಹಿನಿಯಲ್ಲಿ ಸಂದರ್ಶನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಚಿತ್ರೀಕರಣ. ಹಿರಿಯ ಭಾಗವತರಾದ ಶ್ರೀ ಬಲಿಪ್ಪ ನಾರಾಯಣ ಭಾಗವತರ ಸಂದರ್ಶನ. ಸಂದರ್ಶಕ ಶ್ರೀ ಮಹಾಬಲ ಮೂರ್ತಿ ಕೊಡ್ಲೆಕೆರೆ ಮತ್ತು ಭಾಗವತರು ಕ್ಯಾಮೆರಕ್ಕೆ ಅಭಿಮುಖರಾಗಿ ಕುಳಿತಿದ್ದಾರೆ. ಒಂದೆರಡು ಮಂದಿ ಬಿಟ್ಟರೆ ಅಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಇನ್ನೇನು ಸಂದರ್ಶನ ಆರಂಭವಾಗಬೇಕು. ಕ್ಯಾಮೆರ ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞರು ಸಿದ್ಧವಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ನಿರ್ದೇಶಕರು ಮೊದಲೇ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಮಾತನಾಡಕೂಡದು. ನಿಶ್ಯಭ್ದತೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಬೇಕು. ಎಲ್ಲವೂ ನೀರವ ಗಂಭೀರ ಮೌನದ ವಾತಾವರಣ. ಕಣ್ಣು ಕೋರೈಸುವ ಬೆಳಕಿನಡಿ ಇಬ್ಬರು ಕುಳಿತಿದ್ದಾಗ ....ಬಲಿಪ್ಪರು ಕೇಳೀದರು  ಅವರಿಗೂ ಸುತ್ತಲಿನ ವಾತವಾರಣ ಒಂದು ರೀತಿಯ ಭಯವನ್ನು ಕುತೂಹಲವನ್ನೂ ಹುಟ್ಟಿಸಿತ್ತು. ಶಿಸ್ತಿನಲ್ಲಿ ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಕುಳಿತಿದ್ದರು.  ಹಾಗಾಗಿ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಕೇಳಿದರು

    " ಇದು.... ಕೈ ಎಲ್ಲ ತುರಿಕೆ ಆದ್ರೆ ತುರಿಸಬಹುದಲ್ಲಾ? "  ಈ ಪ್ರಶ್ನೆ ಅದೆಂತಹ ಮುಗ್ಧತೆಯ ದರ್ಶನವನ್ನು ಮಾಡಿಸಿತ್ತು ಎಂದರೆ ಕೇಳುವ ಕಿವಿಯೂ ಕಾಣುವ ಕಣ್ಣೂ ನಂಬಲಿಲ್ಲ. ಮತ್ತೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಳೆದು ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಶ್ನೆಯಂತು ಮುಗ್ದತೆಯ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ದರ್ಶನವನ್ನು ಮಾಡಿಸಿತ್ತು.   ಅಲ್ಲೇ ಅವರೆದುರು ಒಂದು ಟೀಪಾಯ್ ಮತ್ತು ಅದರ ಮೇಲೆ ಎರಡು ಲೋಟ ನೀರು ಇಟ್ಟಿದ್ದರು. ಅದನ್ನು ನೋಡಿ " ಇದು ನೀರು ಬೇಕಿದ್ರೆ ಕುಡಿಬಹುದಲ್ಲಾ?"  ಇದು ಮುಗ್ಧತೆಯ ಪರಮಾವಧಿ !

          ಕೇಳುವಾಗ ಇದು ಹಾಸ್ಯಾಸ್ಪದವಾಗಿ ಕಾಣುವವರು ಇರಬಹುದು. ಆದರೆ ಅದರೊಳಗಿನ ಭಾವ ಗುರುತಿಸುವಾಗ, ಇಂತಹವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಇರುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವೇ? ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.  ಮಕ್ಕಳನ್ನೂ ಮರಿಮಕ್ಕಳನ್ನು ಒಂದೇ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಇಂದಿಗೂ ಕಾಣುವ ಅವಿಭಕ್ತ ಕುಟುಂಬದ ಒಬ್ಬ ಹಿರಿಯ ಯಜಮಾನ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವೀ ಸಂಸಾರಿಯಾದ ಗೃಹಸ್ಥ ಹೇಳುವ ಮಾತು. ಹೌದು, ಇವರು ತನ್ನ ಮುಗ್ದತೆ ಸಧ್ಭಾವನೆಯಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಕಂಡವರು ಪಡೆದವರು..   ಆದರೆ ಕಳಕೊಂಡವರು ಎಂದು ನಾನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಕಳಕೊಂಡದ್ದೇನಿದ್ದರೂ ಅದು ಕಳೆದುಕೊಂಡದ್ದಲ್ಲ ಅದು ದೈವೀಗುಣದ ಪ್ರಸಾದರೂಪ. ಮದುವೆಯಾಗಿ ಕೆಲವು ದಿನಕ್ಕೆ ಬಂಧುವರ್ಗದಿಂದ ದೂರಾಗಿ  ಬದುಕುವ ಇಂದಿನ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಈ ಬಲಿಪ್ಪರದ್ದು ಮಹತ್ಸಾಧನೆ. ಇಂದಿನ ಜನಾಂಗಕ್ಕೆ ಬದಕನ್ನು ಬದುಕಿ ತೋರಿಸುವ ರೀತಿ ಇದು. ಇದರಲ್ಲಿ ಮುಗ್ಧತೆಯನ್ನು ಕಾಣುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಇಂತಹ ವ್ಯಕ್ತಿ     ಸರಿ ಸುಮಾರು ಎಪ್ಪದರ ದಶಕದ ವಯೋವೃದ್ಧರ ಈ ಸರಳವಾದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಮೂಕ ವಿಸ್ಮಿತನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿತ್ತು.  ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಪ್ರತಿಯೋಂದನ್ನೂ ಗೌರವ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮನ್ನಿಸಿ ನೋಡುವ ಈ ವೃದ್ದ ಮನಸ್ಸಿನ ಗುಣ. ಎಲ್ಲಿ ಅಪಚಾರವಾದೀತೋ ಎಂಬ ಆತಂಕ. ದುರಹಂಕಾರದ ದಾರ್ಷ್ಟ್ಯ ರವಷ್ಟೂ ಇಲ್ಲದ ಸರಳತೆ. ಯಕ್ಷಗಾನವೆಂದೇಕೇ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಣಲಾಗದ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವಿದು.

    ಇಂದು ಪೂಜ್ಯನೀಯ ಎನ್ನಿಸಿಕೊಂಡವರು ತಮ್ಮ ದುರಹಂಕಾರಿ ಢಾಂಬಿಕ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವನ್ನು ತುಂಬಿಕೊಂಡು ಪೂಜನೀಯ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಪ್ರಶ್ನೆಯಾಗಿ ಕಾಡುವಾಗ ಬಲಿಪ್ಪರ  ಈ ಮುಗ್ಧತನ ಪೂಜ್ಯನೀಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ಕೂರಿಸುತ್ತದೆ. ತನ್ನ ಹಿಂದೆ ಚೂರಿ ಹಾಕುವುದನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ಅಂತಹಾ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಇವರು ನಮ್ಮವರು ಎಂದು ಮುಕ್ತವಾಗಿ ಸೇರಿಸುವ ಗುಣ,  ಮಗು ಅತ್ತರೂ ನಕ್ಕರೂ ತಾನು ಮಗುವಾಗಿಯೇ ಇದ್ದುಬಿಡುವಂತೆ ಇರುವ ಗುಣ, ಇದು ಕೇವಲ ಮನುಷ್ಯ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ದಕ್ಕುವದ್ದಲ್ಲ. ಇದನ್ನು ಕಂಡಾಗ ನೆನಪಿಗೆ ತಂದುಕೊಂಡಾಗ ಎಂತಹ ಉದ್ರಿಕ್ತ ಮನಸ್ಸು ಶಾಂತವಾಗಿ ಬಿಡುತ್ತದೆ. ಹೌದು ಏನೂ ತಿಳಿಯದೇ ಇರುವಲ್ಲೂ ಕಲಿಯುವಂಥದ್ದು ಬಹಳಷ್ಟಿದೆ  ಎಂದನ್ನಿಸುತ್ತದೆಯಲ್ಲವೆ?

ಭಕ್ತ ರುಕ್ಮಾಂಗದ ಭಾಗ ೧

“ರಕ್ತಿ ಇದ್ದವನಿಗೆ ವಿರಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯ. ಕಾಮ ಬಲ್ಲವನಿಗೆ ಅದರಿಂದ ದೂರವಾಗುವುದು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಜೀವನದಲ್ಲಿ ರಕ್ತಿಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದವನು ವಿರಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ. ಕಾಮ ಮತ್ತು ಯಮ ಜಂಟಿ ಜೀವಿಗಳು”  ಇದು  ರುಕ್ಮಾಂಗದ ಚರಿತ್ರೆಯ ಸ್ಥಾಯೀ ಭಾವ. ಕಾಮವನ್ನು ಅರಿತುಕೊಂಡೇ ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ಸಾಧಿಸುವ ಮಹಾನ್ ಭಗವದ್ಭಕ್ತ ರುಕ್ಮಾಂಗದನ ಭಕ್ತಿ ಚರಿತ್ರೆ. . ಯಕ್ಷಗಾನದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಪ್ರಸಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ರುಕ್ಮಾಂಗದ ಚರಿತ್ರೆ. ಬಯಲಾಟವಾಗಿಯೂ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಯಾಗಿಯೂ ರಂಗಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಸಂಗವಿದು. ಈ ಪ್ರಸಂಗದ ಹಳೆಯ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಯೊಂದರ ಧ್ವನಿ ಮುದ್ರಣ ಮನುಷ್ಯ ಜೀವಿತದ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಒಂದು ಸಲ ಸುತ್ತಾಡಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಹಿಮ್ಮೇಳದ ಭಾಗವತರಾಗಿ ಹಿರಿಯರಾದ ಶ್ರೀ ನಾರಣಪ್ಪ ಉಪ್ಪೂರ ಮತ್ತು ಕಡತೋಕ ಮಂಜುನಾಥ ಭಾಗವತರ ಹೃದಯ ಸ್ಪರ್ಶೀ ಭಾಗವತಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ ಹಿಮ್ಮೇಳ ಒದಗಿದರೆ, ರುಕ್ಮಾಂಗದನಾಗಿ ಶ್ರೀ ಶೇಣಿ ಗೋಪಾಲ ಕೃಷ್ಣ ಭಟ್ ಮತ್ತು ಜಗನ್ಮೋಹಿನಿಯಾಗಿ ಶ್ರೀ ಕೆ. ಗೋವಿಂದ ಭಟ್ ನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ಸಹಜವಾಗಿ ಈ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಯಲ್ಲಿಯೂ ರುಕ್ಮಾಂಗದನಾಗಿ ಶೇಣಿಯವರು ಆದ್ಯಂತವಾಗಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಒಂದು ಪಾತ್ರವನ್ನೂ,  ಜತೆಗೆ  ಪ್ರಸಂಗವನ್ನೂ ಮತ್ತದರ  ಸ್ಥಾಯೀ ಭಾವವನ್ನು ಮಾತಿನ ಮೂಲಕ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿಸಿಬಿಡುವುದು ಅದು ಸುಲಭದ ಮಾತಲ್ಲ. ಕಾಮದ ವಶವರ್ತಿಯಾದ ರುಕ್ಮಾಂಗದ ಅದನ್ನು ಮೀರಿ ವಿರಕ್ತೀ ಭಾವದ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ  ಭಗವಂತನನ್ನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕರಿಸುವ  ಪ್ರಸಂಗವಿದು. ಇದರಲ್ಲಿ ಮಗನಾದ ಧರ್ಮಾಗಂದನ ದಿಗ್ವಿಜಯಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಮಹತ್ವವನ್ನು ಕೊಡದೆ ರಕ್ತ ಮತ್ತು ವಿರಕ್ತದ ದರ್ಶನವನ್ನಷ್ಟೆ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು.

ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ರುಕ್ಮಾಂಗದನ ಆಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ನಾರದನ ಆಗಮನವಾಗುತ್ತದೆ. ಒಬ್ಬನು ದಾರ್ಶನಿಕ ಎಂದೆನಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದರೆ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ವ್ಯಷ್ಟಿ ದರ್ಶನವಾಗಿ ಆಮೇಲೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಸಮಷ್ಟೀ ದರ್ಶನವಾಗಬೇಕು. ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವೈಶಾಲ್ಯತೆಯನ್ನು ಕಾಣಬೇಕಾದರೆ ಅದರ ಆಳ ಅಗಲ ಎತ್ತರವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ವ್ಯಷ್ಟಿ ದರ್ಶನದ ಮೂಲಕ ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಈ ತಳಹದಿಯಲ್ಲಿ ಶೇಣಿಯವರು ರುಕ್ಮನ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವ್ಯವಹಾರಿಯಾಗಿ ಅರಸನಾಗಿ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ರುಕ್ಮಾಗಂದ ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡರೂ ತನ್ನ ತಾನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ತುಡಿತವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಾನು ಯಾರು ಎಂಬುದು ಅರಸನಾಗಿ ಜನಾಂಗ ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡರೂ ನಾನು ಏನು ಎಂಬುದು ನಿರುತ್ತರವಾದ ಪ್ರಶ್ನೆಯಾಗಿಯೆ ಉಳಿದು ಬಿಡುತ್ತದೆ. ನಾರದರು ಇದನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಹುಡುಕುವ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ತೋರಿಸಿಕೊಡುವಲ್ಲಿಂದ ಕಥಾಭಾಗ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

ನಾರದರನ್ನು ಯಥಾಪ್ರಕಾರ ಷೋಢಷೋಪಚಾರಮಾಡಿದಾಗ ನಾರದರೇ ಬಂದಕಾರಣವನ್ನು ಉಸುರುತ್ತಾರೆ. ಜೀವರುಗಳಿಗೆ ಹಿಡಿದ ಕರ್ಮಬಂಧನದ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಗಳಿಸಬಹದು ಎಂಬುದನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಹುಟ್ಟಿದಾಗ ಆತ್ಮನಿಂದ ದೂರಾಗಿ ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಜೀವನನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಜೇಡರ ಬಲೆಯಲ್ಲಿ ಜೇಡ ತಾನೇ ಸಿಲುಕಿದಂತೆ ತನ್ನ ಕರ್ಮದ ಬಂಧನದಲ್ಲಿ ತಾನೇ ಸಿಲುಕುತ್ತಾನೆ. ಇದನ್ನು ವಿಕೃತಿ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ.

          ವಿಕೃತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ರುಕ್ಮಾಂಗದ (ಶೇಣಿಯವರು)  ಒಂದು ನಿದರ್ಶನವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಒಂದು ಬಾಳೆಯ ಹಣ್ಣನ್ನು ಕಂಡಾಗ ನಾಗರೀಕತನದ ಸಂಸ್ಕಾರದಿಂದ ಆ ಬಾಳೆಯ ಹಣ್ಣಿನ ಸಿಪ್ಪೆತೆಗೆದು ಒಳಗಿನ ಹಣ್ಣನ್ನು ಮಾತ್ರವೇ ತಿನ್ನುತ್ತಾನೆ. ಇನ್ನು ಕೋಣವೊಂದು ಆ ಹಣ್ಣನ್ನು ಕಂಡರೆ ಅದನ್ನು ಸಿಪ್ಪೆ ಸಹಿತ ತಿಂದು ಬಿಡುತ್ತದೆ. ಮೊದಲನೆಯದ್ದು ಸಂಸ್ಕೃತಿ. ಎರಡನೆಯದ್ದು ಪ್ರಕೃತಿ. ಆದರೆ ಎರಡಕ್ಕೂ ಹೊರತಾಗಿ ಮೂರನೆಯ ಒಂದು ಕ್ರಮವಿದೆ ಅದು ವಿಕೃತಿ. ಇಲ್ಲಿ ಹಣ್ಣನ್ನೂ ತಿನ್ನದೇ ಅದರ ರಸವನ್ನು ಹಿಂಡಿ ಅದನ್ನು ಸಂಸ್ಕರಿಸಿ ಅದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೋ ಪೇಯವನ್ನು ಮಾಡಿ ಅದು ವಿಕೃತಿ. ಅಹಂಕಾರ ರೂಪನಾದ ಜೀವಾತ್ಮನು ತಾನೇ ತಾನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವಂತಹುದು.  ಹಾಗಾದರೆ ಇದರಿಂದ ಹೊರಗೆ ಬರುವುದು ಹೇಗೆ? ಆಗ ನಾರದರು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ.

          ಮನುಷ್ಯನಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಮೇಲೆ ಆತನಿಗೆ ನಾಲ್ಕು ದಾರಿಗಳು ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಪಾಪ ಮಾಡಿ ಅಧಃಪತನ ಅಧೋಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗಬಹುದು. ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ಪಿತೃಯಾನಕ್ಕೆ ಹೋಗಬಹುದು, ಯೋಗಿಯಾಗಿ ದೇವಯಾನಕ್ಕೆ ಹೋಗಬಹುದು, ಭಕ್ತನಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಾಯುಜ್ಯವನ್ನು ಸೇರಬಹುದು. ಹಾಗಾಗಿ ಭಗವಂತನ ನಾಮ ಸ್ಮರಣೆ ಮಾಡಿ ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಗೆ ಪಾತ್ರನಾಗಬೇಕು.

          ಆವಾಗ ರುಕ್ಮಾಂಗದ ಒಂದು ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ, ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆ ಅದನ್ನು ಭಗವಂತ ನೀಡುವುದೋ ಅಲ್ಲಾ ನಾವು ಗಳಿಸುವುದೋ? ದೇವರಿಗೆ ಬೇಕಾದವನು ಅಥವಾ ಬೇಡದವನು ಎಂಬುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗಾಗಿ ದೇವರು ನಮಗೆ ಬೇಕು.   ಹಾಗಾಗಿ ಆ ಕೃಪೆಯೂ ನಮಗೆ ಬೇಕು. ಇದಕ್ಕೆ  ಬಹಳ ಸ್ವಾರಸ್ಯವಾದ ಸೂಕ್ತ ಉದಾಹರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ಗಾಳಿ ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆಯೂ ಬೀಸುತ್ತದೆ. ಒಬ್ಬ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಬಾಗಿಲು ಹಾಕಿ ಕಂಬಳಿ ಹೊದ್ದು ಮಲಗಿ ಸೆಕೆ ಅಂತ ಬೊಬ್ಬೆ ಹೊಡೀತಾನೆ. ಅವನಿಗೆ ಸೆಕೆ ಆಗುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಗಾಳಿ ಹೊಣೆಯಲ್ಲ. ಆವಾಗ, ಕೋಣೆಯ ಬಾಗಿಲು ತೆರೆದಿಟ್ಟು, ಇನ್ನೂ ಗಾಳಿ ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬಾಗ ಕೋಣೆಯಿಂದ ಹೊರಬಂದು ಮತ್ತೂ  ಗಾಳಿ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದಾಗ,  ಬೀಸಣಿಗೆಯಿಂದ ಬೀಸಿ ಗಾಳಿಯನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಗಾಳಿ ಬೀಸಣಿಗೆ ಒಳಗಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೋ.ಇಲ್ಲ,...     ಬೀಸಣಿಗೆ ಎಂಬುದು ಗಳಿಸುವಲ್ಲಿ ಒಂದು ಉಪಾಧಿ.  ಗಾಳಿಯನ್ನು ಚಲಾಯಿಸುವಂತಹ ಕರ್ಮಕ್ಕೆ ಬೀಸಣಿಗೆ ಎಂಬುದು ಉಪಾಧಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ.

          ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಗೆ ಏನು ಮಾಡಬೇಕು? ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ದಿವಸ ವೃತವನ್ನು ಆಚರಿಸಬೇಕು. ದಶಮಿಯಿಂದ ತೊಡಗಿ ಎಕಾದಶಿಯವರೆಗೆ ನಿದ್ರಾಹಾರವನ್ನು ತೊರೆದ ಉಪವಾಸವನ್ನು ದೇವರ ನಾಮಸ್ಮರಣೆ ಮಾಡಬೇಕು. ದ್ವಾದಶಿಯ ಸೂರ್ಯೋದಯದಲ್ಲಿ ಪಾರಣೆಯನ್ನು ಗೈಯ್ಯಬೇಕು.  ಉಪವಾಸವೆಂದರೆ ಸಮೀಪದವಾಸ. ಅಂದರೆ ಭಗವಂತನ ಸಮೀಪವಾಸ. ಭಗವಂತ ಸಮೀಪವಿದ್ದ ಅನುಭವದಲ್ಲಿ ಮಾಡುವ ವೃತ. ಏಕಾದಶಿ ವೃತದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮನ್ನಾರಾಯಣ ಸ್ಮರಣೆಯಿಂದ ಆ ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯನ್ನು ಗಳಿಸಿ ಆ ಮೂಲಕ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಾಯುಜ್ಯಪದವಿಯನ್ನು ಗಳಿಸಬೇಕು. ರಾಜನಾದವ ಈ ವೃತವನ್ನು ಆಚರಿಸಿದರೆ ಪ್ರಜೆಗಳೂ ಅದನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ.

          ಏಕಾದಶೀ ವೃತನಿಷ್ಠನಾದ ರುಕ್ಮಾಂಗದ ಪ್ರಜೆಗಳ ಮನವಿಯಂತೆ ಒಂದು ದಿನ ಬೇಟೆಗಾಗಿ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಕಾಡಿನ ಏಕಾಂತದ ಸನ್ನಿವೇಶದಲ್ಲಿ ಶೇಣಿಯವರು ರುಕ್ಮಾಂಗದನ ಪಾತ್ರದ ಸೂಕ್ಷ್ಮವನ್ನು ಬಿಚ್ಚಿಡುತ್ತಾ ಪಾತ್ರದ ಅಸ್ತಿವಾರವನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಶೇಣಿಯವರ ಪಾತ್ರ ವೈಖರಿಯ ಸೊಗಸು ಇರುವುದು ಇಲ್ಲೇ. ಮುಂದೆ ಬರುವ ಸನ್ನಿವೇಶಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಸಿದ್ದಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರಸಂಗ ನಡೆ ಮೊದಲೇ ಅರಿವಿದ್ದ ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಮಾತುಗಾರಿಕೆ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಮೊದಲೇ ಊಹಿಸಿ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ನಿರಾಳವಾಗಿ ಅನುಭವಿಸಬಹುದು. ನಿರಾಳವಾಗಿ ಎನ್ನುವುದಕ್ಕೆ ಮತ್ತಷ್ಟು ಅರ್ಥವಿದೆ. ತುದಿ ಬುಡ ಅರಿವಾಗದ ಸಂಭಾಷಣೆ ಹಲವುಸಲ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನಿಗೆ ಮಾತುಗಾರಿಕೆಯ ಜಾಡನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದಕ್ಕೆ ಕಷ್ಟ ಪಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಪ್ರೇಕ್ಷಕ  ಗೊಂದಲದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕುವ ಹಾಗೆ ಆಗುತ್ತದೆ.  ಅಪ್ರತಿಮ ವಾಗ್ಮಿಗಳಾದರೆ ಹಲವು ಸಲ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನಿಗೆ ಮಾತುಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅನುಭವಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶವೇ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ.

          ಇಲ್ಲಿ ರುಕ್ಮಾಂಗದ ಬೇಟೆಯಾಡಿ ಒಂದಷ್ಟು ವನವಿಹಾರವನ್ನು ಏಕಾಂತದಲ್ಲೇ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆವಾಗ ಮನುಷ್ಯನ ಜೀವನದ ಅಪೂರ್ಣತೆಯತ್ತ ದೃಷ್ಟಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯ ಎಂದು ಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನು ಗಳಿಸುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಒಂದಲ್ಲ ಒಂದು ಅಪೂರ್ಣತೆ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಆ ಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನು ಸಾಧಿಸುವುದೇ ಜೀವನಾಂತ್ಯದವರೆಗಿನ ಸಾಧನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅರಮನೆಯಿಂದ ದೂರವಾಗಿ ಬಂದವನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಬಂದ ಬುತ್ತೀ ಊಟವನ್ನು ಉಣ್ಣುತ್ತಾನೆ. ಅರಮನೆಯ ನಿತ್ಯ ಮೃಷ್ಟಾನ್ನ ಉಂಡವನಿಗೆ ಈ ಸರಳ ಗಂಜಿ ಊಟವೂ ಮೃಷ್ಟಾನ್ನದ ಅಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಆ ಮಧುರ ಸ್ವಾದಕ್ಕೆ ಸಂತಸ ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ಶೇಣಿಯವರು ನೀಡುವ ಬಗೆ ಹೀಗೆ,  ಹಳ್ಳಿಯ ಮಕ್ಕಳು ಶ್ರೀಮಂತರ ಮಕ್ಕಳೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆವಾಗ ಒಳ್ಳೆಯ ರಸಬಾಳೆ ಹಣ್ಣನ್ನು ಬಯಸಿ ಕೇಳಿ ತಿನ್ನುವಾಗ, ಶ್ರೀಮಂತರ ಮಕ್ಕಳು ಹಳ್ಳಿಯವರಿಗೆ ಬೇಡದೇ ಆದ ಗೇರು ಹಣ್ಣು ಉಂಟ ಅಂತ ಕೇಳುವುದು. ಇದು ಎರಡೂ ಕಡೆ ಇರುವ ಅಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಸೂಚ್ಯವಾಗಿ ಅರಸನಾದ ರುಕ್ಮಾಂಗದ ಯಾವೂದೋ ಅಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.

          ಎಲ್ಲ ಸುಖ ಸೌಭಾಗ್ಯಗಳು ಇದ್ದ ರುಕ್ಮಾಂಗದ ಸುಖದ ಹಾದಿ ತೋರಿಸಿ ಎಂದು ನಾರದರಿಗೆ ಶರಣು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ನಾರದರ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ವೈರಾಗ್ಯ ಬಡವನಿಗೆ ಬಂದರೆ ಪ್ರಯೋಜನ ಇಲ್ಲ. ವೈರಾಗ್ಯ ಬಂದರೆ ಅದು ಶ್ರೀಮಂತನಿಗೆ ಬರಬೇಕು. ಬಲು ದೊಡ್ಡ ಅತೃಪ್ತಿ ಅದು ಶ್ರೀಮಂತಿಕೆಯಲ್ಲೇ ಬರುತ್ತದೆ. ಬಡವನಲ್ಲಿ ಆ ಅತೃಪ್ತಿ ಬಂದಲ್ಲಿ ಅದು ನಷ್ಟವಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಏನೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

          ಹೊಟ್ಟೆತುಂಬ ಊಟ ಮಾಡಿ ಮಲಯಾಚಲದ ಮಲಯ ಮಾರುತಕ್ಕೆ ಮೈ ಒಡ್ಡಿದಾಗ ಮತ್ತೊಂದು ಅತೃಪ್ತಿ ಹೆಡೆಯಾಡುತ್ತದೆ. ಅದರ ಸಂಕೇತವೆಂಬಂತೆ ಮಲಯಾಚಲದ ಮಾರುತದಲ್ಲಿ ಗಾಯನವೊಂದು ಕೇಳಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಮಧುರವಾದ ಗಾಯನವನ್ನು ಹೊಗಳುವ ಪರಿ ಹೀಗಿದೆ.

          ಈ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಶುಷ್ಕವಾದ ಶಬ್ದ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ವರ್ಣಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.  ವರ್ಣಿಸಿದರೆ ಅದರ ಮಾಧುರ್ಯ ಕೆಡ್ತದೆ. ಸಕ್ಕರೆಯ ಸಿಹಿಯನ್ನು ಏನೂಂತ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಬಹುದು? ಸಿಹಿಯಾಗಿದೆ. ಯಾವ ಸಿಹಿ? ಪ್ರಿಯವಾದ ರಾಗವಿದು ಕಲ್ಯಾಣಿರಾಗ  ಇಂಪಾಗಿ ಅಲೆ ಅಲೆಯಾಗಿ ತೇಲಿ ಬರುತ್ತಿದೆ. ಇದನ್ನು ಏನು ವರ್ಣಿಸಿದರೂ ಅದು ಶುಷ್ಕ ಪಾಂಡಿತ್ಯವಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ.  ಇದು ಸಂಗೀತದ ಅನುಭವ. ಈ ಅನುಭವ ಸವಿಯಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಇದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಇದರ ನೆನಪು ಸವಿ ಹೆಚ್ಚು.  ಅನುಭವ ಅದು ತಾತ್ಕಾಲಿಕ. ಆದರೆ ನೆನಪು ಅದು ಚಿರಕಾಲದ್ದು.

          ಕೇಳಿದ ಸಂಗಿತದಲ್ಲಿನ  ರಾಗದ ಅನುಭವದ ವರ್ಣನೆ ಹೀಗೆ, ಕೇವಲ ಒಂದು ಸ್ವರ ಬದಲಾವಣೆಯಿಂದ ಮೇಳವೇ ಬೇರೆ ಆಗಿ ಹೋಯಿತು. ಪ್ರತಿ ಮಧ್ಯಮವನ್ನು ಸೇರಿಸಿದಾಗ ಕಲ್ಯಾಣಿ ರಾಗವಾದಂತೆ ಪ್ರತಿ ಮಧ್ಯಮದ ಬದಲಿಗೆ ಶುದ್ಧ ಮಧ್ಯಮವನ್ನು ಸೇರಿಸಿದಾಗ ವರ್ಗವೇ ಬೇರಾಗಿ ರಾಗ ಶಂಕರಾಭರಣವಾಗಿಬಿಟ್ಟಿತು. ಏನು ಶಂಕರಾಭರಣವಿದು. ಇದಕ್ಕೆ ಕೇವಲ ಕಿವಿ ಇದ್ದರೆ ಸಾಲದು. ಹೃದಯದಲ್ಲೂ  ಗೊತ್ತಿರಬೇಕು. ಆಗ ಇದರ ಅನುಭವ ಹೃದ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.

          ಎಂತಹಾ ಶ್ರುತಿ ಮಧುರವಾದ ಗಾಯನವಿದು. ಗಾಯನಕ್ಕೆ ಶ್ರುತಿ ಅಧಾರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಶ್ರುತಿ ಅದು ತಾಯಿ ಇದ್ದ ಹಾಗೆ. ಲಯ ಅದು ತಂದೆ ಇದ್ದಹಾಗೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ತಂದೆಯ ಗುರುತಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಅದರ ಇರವಿನ ಅರಿವು ಇದ್ದರೆ ಸಾಕಾಗ್ತದೆ. ಅದು ಏನು ಎಂಬ ಅರಿವು ಇದ್ದರೆ ಸಾಕು. ಆದರೆ ತಾಯಿ ಗುರುತಿಲ್ಲದೇ ಇದ್ದರೆ ಬದುಕು ಹೇಗಾದೀತು?  ಶ್ರುತಿ ಆದ ಮೇಲೆ ಲಯ.

          ಈ ಪ್ರಪಂಚದ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಕಾರಣೀ ಭೂತವಾದ ನಾದ, ನಾದದ ಮೂಲವೇ ಓಂಕಾರ. ನಾದದಿಂದಲೇ ಮಂತ್ರ. ಮಂತ್ರೋಚ್ಚಾರಕ್ಕೆ ನಾದವೇ ಪ್ರಧಾನ. ಹೀಗೆ  ನಾದದಿಂದ ಪ್ರಪಂಚ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾದಹಾಗೆ ತನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದ ಸಂಗೀತದ ನಾದದ ಅಲೆಯನ್ನು ಉತ್ಪತ್ತಿಗೊಳಿಸಿತು. ಈ ನಾದದ ಶಬ್ದ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬಯಕೆಗಳನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿ ಹಾಕುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಸಲ ಈ ನಾದಮಯ ಶಬ್ದ ಕೇಳಿಸಿತೋ ಆನಂರ ಸ್ಪರ್ಶದ ಬಯಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಶಬ್ದ ಸ್ಪರ್ಶ ಎರಡು ಅನುಭವಾದಾಗ ರೂಪ ದರ್ಶನದ ಬಯಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಇವಿಷ್ಟು ಬಯಕೆಗಳು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾದಮೇಲೆ ನಂತರದ ಬಯಕೆಗಳು ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿ ಬಿಡುತ್ತದೆ.ಎಂತಹಾ ಸುಂದರ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯಿದು?

          ನಾದ ಸ್ಪರ್ಶ ಅನುಭವವಾದ ಮೇಲೆ ರಸ ಗಂಧ ಇವುಗಳ ಬಯಕೆ ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಶಬ್ದ ಸ್ಪರ್ಶ ಆದನಂತರ??? ರುಕ್ಮಾಂದನ  ಮನಸ್ಸು ಆ ರೂಪದರ್ಶನಕ್ಕೆ ತವಕಿಸುತ್ತದೆ. 

(ಮುಂದುವರೆಯುವುದು)

ಬೇಡವಾಗುವ ವಿಮರ್ಶೆ

               "ಪತಿತ ಪಾವನ ಶ್ರೀರಾಮ". 

           ಶಾಪಗ್ರಸ್ಥ ಜನ್ಮವನ್ನು ಮೋಕ್ಷಪದದತ್ತ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವ ರಾಮನ ಕುರಿತು ಹೇಳುವ ನುಡಿಯಿದು. ವೈಶಾಖ ಮಾಸದ ಬಿರು ಬೇಸಗೆಯ ಸಮಯ. ಬೀಸುವ ಗಾಳಿಯೂ ಸ್ತಬ್ಧವಾಗಿ ಶಾಖ ಇನ್ನೂ ಅಧಿಕವಾದ ಅನುಭವ. ಶಾಖ ಅಧಿಕವಾಗಿ ಬೆವರು ಒಡೆಯುತ್ತದೆ. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಒಮ್ಮಿಂದೊಮ್ಮೆಗೆ ಮೋಡ ಕಪ್ಪಾಗಿ ಇನ್ನೇನು ಮಳೆ ಸುರಿಯಬಹುದು ಎಂಬ ಸೂಚನೆ. ಆದರೆ ಮಳೆ ಸುರಿಯುವುದಿಲ್ಲ.  ಉಷ್ಣ ಅಧಿಕವಾಗುತ್ತಾ ಒಂದು ಚರಮ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಲುಪಿದಂತೆ ಒಮ್ಮೇಲೆ ಮಳೆ ಹನಿ ಸುರಿಯಲಾರಂಭಿಸಿ ತಂಪಾದ ಹವೆ ಬೀಸಿದಂತೆ,  ವೃಣಒಂದ ಕೀವು ಕಟ್ಟಿ ವೇದನೆ ಸಹಿಸದಾಗಿ ಯಾತನೆಯ ಉತ್ಕಟ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ವೃಣ ಒಡೆದು ಕೀವು ಹರಿದು ವೇದನೆಯ ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವ ನಿರಾಳ ಸ್ಥಿತಿಯಂತೆ ಕೈವಲ್ಯ ಧರ ಶ್ರೀರಾಮನ ಆಗಮನವಾದಾಗ ಬಿರುಬೇಸಗೆಯ ತಂಪಾದ ಹವೆಯ ಅಹ್ಲಾದಕರ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.

          ಪಾದ ಪ್ರತೀಕ್ಷ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಕ್ಷಣವೊಂದರ ಅನುಭವವಿದು. ಒಂದು ರೀತಿಯ ನೀರಸ ಘಳಿಗೆಯ ಮೋಕ್ಷವೋ ಎಂಬಂತೆ ಚೆಂಡೆಯ ಬಿರುಸಿನ ಪೆಟ್ಟಿಗೆ ಮೊದಲು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪ್ರವೇಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಒಂದಷ್ಟು ದಿಗಿಣದ ಸುತ್ತು ಕಳೆದಾಗ ಸಹಜವಾಗಿ ರಾಮನ ಪ್ರವೇಶ ಹೇಗಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಕುತೂಹಲ ಮೂಡುತ್ತದೆ. ಯಕ್ಷಗಾನದ ಕುಣಿದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪಾತ್ರದ ಕುಣಿತದ ಮಹತ್ವ ಅದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ಆಗ ರಾಮನಾಗಿ ವಾಸುದೇವ ರಂಗ ಭಟ್ಟರ ಪ್ರವೇಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಮೂರು ದಿಗಿಣದಲ್ಲಿ ಕುಣಿತ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಪಾತ್ರದ ಇತಿಮಿತಿಯ ಕುಣಿತದ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾದ ಪ್ರವೇಶ ಮತ್ತು ಕುಣಿತ. ನಿಜಕ್ಕೂ ಭಟ್ಟರ ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಕಾಳಜಿ ಇಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.  ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಪಾತ್ರಕ್ಕಿರುವ ಘನತೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದಕ್ಕೂ ಇರುವುದಕ್ಕಿಲ್ಲ. ಪರಿಪೂರ್ಣ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ, ಮರ್ಯಾದಾ ಪುರುಷೋತ್ತಮನ ಪಾತ್ರ ನಿರ್ವಹಣೆ ಕುಣಿತದಲ್ಲೂ ಮಾತುಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲೂ ಬಹಳ ತೂಕವುಳ್ಳದ್ದಾಗಿರಬೇಕು. ಇದರ ಮಹತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯದವರು ನಿರ್ವಹಿಸಿದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವಕ್ಕೇ ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಅಪಚಾರವೆಸಗಿದಂತೆ.  ರಾಮನ ಪಾತ್ರ ಗಿರಕಿ ಸುತ್ತುವ ಪರಿಪಾಠವಿಲ್ಲ. ರಾಮನ ಗಿರಕಿ ಸುತ್ತುವುದಿದ್ದರೆ ಅದು ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ಬಾಲ ರಾಮನ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ.

          ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ರಂಗಾ ಭಟ್ಟರು ರಂಗಸ್ಥಳದ ಕಲಾವಿದರಲ್ಲ ಎಂದು ಅವರು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೂ ಪಾತ್ರದ ಪ್ರಭುದ್ದತೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಗನಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹಲವು ಕಲಾವಿದರು ತಮ್ಮ ಹಲವು ನ್ಯೂನ್ಯತೆಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಮತ್ತೋಂದು ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಅಳಿಸಿ ಹಾಕುತ್ತಿದ್ದರು. ಮಾತುಗಾರಿಕೆಯಿಂದಲೋ ಅಭಿನಯದಿಂದಲೋ ಸಮಯ ಪ್ರಜ್ಞೆಯಿಂದಲೋ ಕುಣಿತದ ಕೊರತೆಯನ್ನು ನೀಗಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಇವರ ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಆ ಪ್ರಮೇಯವೇ ಒದಗಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಕುಣಿತದಲ್ಲಿ ಅಭಿನಯದಲ್ಲಿ ತೋರುವ ಶ್ರದ್ಧೆ ತೃಪ್ತಿಕರ ಅನುಭವವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಮಾತಿಗಿಳಿದರೆ ತಾನಿನ್ನೂ ಕುಣಿತ ರಂಗನಡೆಯ ಅಭ್ಯಾಸದಲ್ಲೇ ಇದ್ದೇನೆ ಎಂದು ವಿನಮ್ರವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡುಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಹಲವು ಕಲಾವಿದರು ತಮ್ಮ ಪಾತ್ರ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಮುಕ್ತವಾಗಿ ನೀಡುವಂತೆ ಕೇಳಿದರೂ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಅದರಲ್ಲಿ ಧನಾತ್ಮಕ ಗುಣಗಳನ್ನಷ್ಟೆ ಬಹಳವಾಗಿ ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಋಣಾತ್ಮಕವಾಗಲಿ ಧನಾತ್ಮಕವಾಗಲಿ ಅದನ್ನು ಅರಿತು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಸಾಲಿಗೆ ಭಟ್ಟರು ಸೇರುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಬಹಳ ವಿಶೇಷ ಅಂತ ಹೇಳಬೇಕು.

          ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಲಾವಿದನಾದವನು ತನ್ನ ಕೊರತೆಗಳತ್ತ ಗಮನ ಹರಿಸಬೇಕು. ಆಗಲೇ ಪರಿಪೂರ್ಣತೆಯತ್ತ ಸಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಇದು ತಿಳಿದಿರುವ ವಿಚಾರವೇ.  ಯಕ್ಷಗಾನದ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಇದಕ್ಕೆ ಸಾಕಷ್ಟು ಅವಕಾಶಗಳಿದ್ದರೂ ಅದರತ್ತ ಗಮನ ಹರಿಸುವುದು ಬಹಳ ಕಡಿಮೆ. ತಮ್ಮ ನ್ಯೂನ್ಯತೆಗಳನ್ನು ರಂಗದ ಮೇಲೆ ತತ್ಸಮಯದಲ್ಲೇ ತಿದ್ದಿಕೊಳ್ಳುವ ಅವಕಾಶ ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿದ್ದಷ್ಟು ಬೇರೆ ಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಇದನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸುವವರು ಬಹಳ ಕಡಿಮೆ. ಇಂದು ಬಹಳಷ್ಟು ಕಲಾವಿದರು ವಿಮರ್ಶೆಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಸಕಾರಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ತಮ್ಮ ನಿರ್ವಹಣೆ ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಬೇಕು ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಫಲಿತಾಂಶದ ಅವಶ್ಯಕತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ಒಂದು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅಂಗಡಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಇಟ್ಟ ಉಡುಗೆಯಂತೆ ಅದು ದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ತೊಡುವುದಕ್ಕೆ ಇಲ್ಲ.  ರಂಗಾ ಭಟ್ಟರ ವೇಶ ಕಾಣುವಾಗ ಈ ವಿಚಾರಗಳೆಲ್ಲ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಂದನೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿದೆಯೋ ಎಂಬ ಪರಿಪಕ್ವತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಒಬ್ಬ ಕಲಾವಿದ ತನ್ನ ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ತಾದಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೋ ಅದರ ಮೇಲೆ ಆತನ ಬದುಕು ಆಧರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಭಟ್ಟರು ಅದನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿ ರಂಗದಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರವಾಗುತ್ತಾರೆ. 

          ಒಂದು ಪಾತ್ರದ ಬಗ್ಗೆ. ಪಾತ್ರಧಾರಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುವಾಗ ಅದನ್ನು ವಿಮರ್ಶೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸುವುದುಂಟು. ಆದರೆ ವಿಮರ್ಶೆಗೆ  ಬಹಳಷ್ಟು ಅರ್ಹತೆಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಅದನ್ನು ಗುರುತಿಸದೇ ವಿಮರ್ಶೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸುವುದರಿಂದ ಮೂಲಭಾವನೆಗೆ ಮತ್ತು ಪರಿಣಾಮಕ್ಕೆ ಅದು ತೊಂದರೆಯನ್ನುಂಟು ಮಾಡುತ್ತದೆ. ವಿಮರ್ಶೆ ಮತ್ತು ಅನಿಸಿಕೆ ಅಥವಾ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ  ಪರಸ್ಪರ ತೀರಾ ಭಿನ್ನವಾದ ರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದವುಗಳು. ಅವುಗಳ ವೆತ್ಯಾಸ ತಿಳಿಯದೆ ಅನಗತ್ಯ ಗೊಂದಲ ವಿವಾದಗಳಿಗೆ ಇದು ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಕೆಲವೊಂದು ಅಂಶಗಳನ್ನು ಹೇಳುವ ಮನಸ್ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಮೂಲ ವಿಷಯಕ್ಕೆ ಇದು ಸಂವಹನ ಉಂಟು ಮಾಡದೇ ಇದ್ದರೂ ಇದು ಅಪರಾಧವಲ್ಲ ಎಂದು ನನ್ನ ಭಾವನೆ.

          ಯಕ್ಷಗಾನ ವಿಮರ್ಶೆ ಎಂಬುದು ಈಗ ಬೇಡಿಕೆ ಸಲ್ಲಿಸಿ ಪಡೆಯುವ ವಸ್ತುವಾಗಿದೆ.. ಒಮ್ಮಿಂದೊಮ್ಮೆ ವಿಮರ್ಶೆ ಮಾಡಿದರೆ ತನಗೆ ಎಷ್ಟು ತಿಳಿದಿದೆ ಎಂಬುದರ ಬದಲಾಗಿ ವಿಮರ್ಶಕನ ಜ್ಞಾನವೇ ಪ್ರಶ್ನಾರ್ಹವಾಗುವುದು ಒಂದು ವಿಡಂಬನೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಸೂಚಿಸಿದರೂ ಅದು ಕೇವಲ ಧನಾತ್ಮಕ ಅಂಶಗಳಷ್ಟೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಋಣಾತ್ಮಕವಾದುದನ್ನು ಹೇಳಿ ಈತನ ಜ್ಞಾನವು ಪ್ರಶ್ನಾರ್ಹವಾಗಿ ಕಲಾವಿದನೇ ವಿಮರ್ಶಕನಾಗುವ ಅಪಾಯವಿರುತ್ತದೆ! ಆದುದರಿಂದ ವಿಮರ್ಶೆ ಎಂಬುದು ಕತ್ತಿಯ ಅಲಗಿನಂತೆ ಪರಿಣಾಮ ಉಂಟುಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ವಿಮರ್ಶೆಗೂ ಪ್ರಶಂಸೆಗೂ ವೆತ್ಯಾಸ ತಿಳಿಯದೇ ಹೋಗುತ್ತದೆ.

          ವಿಮರ್ಶೆಯಾಗಲಿ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾಗಲಿ ಎಲ್ಲಿ ಋಣಾತ್ಮಕ ಅಂಶಗಳಿವೆಯೋ ಅವುಗಳು ಕಲಾವಿದನಲ್ಲಿ ಧನಾತ್ಮಕ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಬೀರಬೇಕು. ಹಾಗೇಯೆ ಧನಾತ್ಮಕ ಅಂಶಗಳು ಋಣಾತ್ಮಕ ಧೋರಣೇಯಲ್ಲೇ ಸ್ವೀಕರಿಸಲ್ಪಡಬೇಕು. ಆದರೆ ಇಂದು ಧನಾತ್ಮಕವಾದವುಗಳು ಸ್ವೀಕೃತವಾಗಿ ಮಿಕ್ಕುಳಿದವುಗಳು ಕಸದ ಬುಟ್ಟಿಯನ್ನು ಸೇರುವ ಕಸವಾಗಿಬಿಟ್ಟಿದೆ. ವಿಮರ್ಶೆ ಮಾಡುವವನೂ ಆತಂಕವನ್ನು ಎದುರಿಸುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಲ್ಲದೆ ಕಸವನ್ನು ಹೊರಗೆ ಎಸೆಯದೇ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಇರಿಸಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನ ಅನಿಸಿಕೆಗಳನ್ನೂ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನು ಮುಕ್ತವಾಗಿ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿದರೆ ಅದು ವಿವಾದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವ ಭಯ. ಹಾಗಾಗಿ ಒಂದು ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಹೇಳಿದುದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೇಳದೇ ಇರುವದ್ದು ಬಹಳವಿದೆ ಎಂದನಿಸುತ್ತದೆ.

          ಯಕ್ಷಗಾನದ ವೇಷಧಾರಿಗೆ ಕನ್ನಡಿ ಎಂದರೆ ಅತ್ಯಂತ ಹತ್ತಿರದ ಸಹಚರನಿದ್ದಂತೆ.  ಆತನ ಕುಂದುಕೊರತೆಗಳನ್ನು ಮೊದಲು ತೋರಿಸುವ ಸ್ನೇಹಿತ. ಆದರೆ ಸಮಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಕಲಾವಿದನಾದವನು ಪ್ರೇಕ್ಷಕನಲ್ಲೇ ಇದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಕಾಣಲೇಬೇಕು. ಹಾಗಾಗಿ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನೆಂದರೆ ಕಲಾವಿದನಿಗೆ ಕನ್ನಡಿಯಂತೆ. ಅದು ನೀರಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅದನ್ನು ನೀರ ಪ್ರತಿಬಿಂಬದಂತೆ ಮರೆತು ಬಿಡುವುದೇ ಹೆಚ್ಚು. ಕಲೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ನೀರ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವಾಗದೆ ಅದು ನೇರ (ಸತ್ಯ) ಪ್ರತ್ರಿಬಿಂಬವಾಗಿರುತ್ತದೆ.  ಹೀಗಾಗಿ ಕಲಾಸ್ವಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡಿಯಾಗಿ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನ ಕರ್ತವ್ಯವೂ ಬಹಳ ಹಿರಿದಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಿಪರ್ಯಾಸವೆಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡಿ ಯಥಾವತ್ ಸತ್ಯ ಬಿಂಬವನ್ನು ತೋರಿಸಿದರೆ ಆ ಕನ್ನಡಿಗೆ ಮಸಿ ಬಳಿದು ಕನ್ನಡಿಯ ಗುಣವನ್ನೇ ಅಡಗಿಸಿಬಿಡುವ ಪ್ರಯತ್ನವೂ ಇಲ್ಲದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ವಿಮರ್ಶೆಯಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಸತ್ಯದರ್ಶನವಾಗಬೇಕಾದರೆ ಅಂತಹ ಪರಿಸರವೂ ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ವಾಸ್ತವದ ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಅಂತಹ ಪರಿಸರ ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಇಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಬೇಸರದ ಸಂಗತಿ.

          ಒಂದು ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನು ನೋಡಿ ಬರಿದೇ ಒಂದು ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಮಂಡಿಸಿದರೆ ಮಂಡಿಸಿದವನ ಜಾತಕ ಅನ್ವೇಷಣೆಗೆ ವಸ್ತುವಾಗುತ್ತದೆ. ಆತನ ಇತಿಮಿತಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಅನಪೇಕ್ಷಿತ    ಭಾವ ಪ್ರಕಟನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುವುದಕ್ಕೆ ಆತನಿಗೆಷ್ಟು ತಿಳಿದಿದೆ ಎಂಬುದಷ್ಟೇ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಆತನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯ ವಿಚಾರಗಳು ಗೌಣವಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಉಂಡ ಅಹಾರ ಹುಳಿಯೋ ಒಗರೋ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವ ಪ್ರಧಾನ ಮಾಧ್ಯಮವನ್ನೇ ಇಂದಿನ ವಾತಾವರನ ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ. ಒಬ್ಬಾಕೆ ತಾಯಿ ತನ್ನ ಪುಟ್ಟ ಎಳೆ ಮಗುವಿಗೆ ಅಂಬಲಿಯನ್ನು ಮಾಡಿ ಉಣಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಆ ಬಾಯಿಬಾರದ ಮಗು ಅದನ್ನು ತಿನ್ನದೇ ತಳ್ಳಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ತಾಯಿ ತಾಳ್ಮೆಯಿಂದ ಯಾವರೀತಿಯ ತಂತ್ರ ಮಾಡಿದರೂ ಮಗು ಅಂಬಲಿಯನ್ನು ಉಣ್ಣುವುದಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಗೆ ತಾಯಿ ಒಂದಿಷ್ಟು ಅಂಬಲಿಯ ರುಚಿ ನೋಡುತ್ತಾಳೆ ಆಗ ಅರಿವಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ ಅದಕ್ಕೆ ನಿತ್ಯ ಸಹಜವಾಗಿ ಹಾಕುವಂತಹ ಉಪ್ಪು ಅಥವಾ ಸಿಹಿಯೋ ಹಾಕುವುದನ್ನು ಮರೆತಿರುತ್ತಾಳೆ.  ಎಲ್ಲವನ್ನು ತಿಳಿದ ತಾಯಿಗೆ ಏನೂ ತಿಳಿಯದ ಪುಟ್ಟ ಮಗು ಅಂಬಲಿಯ ದೋಷವನ್ನು ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮಗುವಿಗೆ ಏನೂ ತಿಳಿಯದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಅದರ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಹೇಳಿದ ಸತ್ಯ ಸತ್ಯವಾಗದಿರಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಅದನ್ನು ತಾಯಿಯಾದವಳು ತಿಳಿಯಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಸ್ವತಃ ತಾಯಿಯ ತಿಳುವಳಿಕೆ ವೃದ್ಧಿಯಾಗಿ ಮುಂದೆ ಹೀಗಾಗದೇ ಇರುವಂತೆ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.

          ಶೇಣಿಯವರು ಹೇಳಿದ ಮಾತೊಂದು ನೆನಪಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಆಟವನ್ನು ನೋಡಿದ ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಮರುದಿನ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. “ ನಿನ್ನೆ ಎಂತಹ ರಾವಣ ಮಾರಾಯ್ರೆ.  ಭಾರಿ ಒಳ್ಳೆಯ ರಾವಣ.”  ಈ ಮಾತಿನ ಅರ್ಥವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವಲ್ಲಿ ನಾವು ಪ್ರಾಮಾಣಿಕರಾಗಬೇಕು. “ರಾವಣ ಒಳ್ಳೆಯವನಾದರೆ ... ಹೋಗಿ ,  ಹೋಗಿ ರಾವಣ ಒಳ್ಳೆಯವ ಅಂತ ಹೇಳ್ತಾನಲ್ಲ?  ಲೋಕ ಉಳಿದಿತೋ ಅದೊಂದು ದುರಂತ ಅಲ್ಲವೇ?”  ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಈ ಮಾತಿನ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕ ಭಾವ,  ಅದು ನಾವು ಅರ್ಥವಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿದೆ.  ಇಲ್ಲಿ ಆತ ಹೇಳಿದ್ದು ರಾವಣನ ಪಾತ್ರದ ರಸಾಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನಷ್ಟೇ ಹೇಳಿದ್ದು. ಬದಲಾಗಿ ರಾವಣ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ವಿಮರ್ಶೆಯಲ್ಲ. ಕೀಚಕ ವಧೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಎಂತಹಾ ಒಳ್ಳೆಯ ಕೀಚಕ ಎಂದು ಹೇಳಿದರೆ ಅದರ ಮೂಲಾರ್ಥವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವಾಗ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ದಮನಿಸುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ.   ಕಲೆ ಅಂದರೆ ಅಷ್ಟೆ. ಅದು ಕೇವಲ ರಸಾಭಿವ್ಯಕ್ತಿ.  ಒಂದಲ್ಲ ಒಂದು ರಸವನ್ನು ಬಿಂಬಿಸುವುದಷ್ಟೇ ಅದರ ಉದ್ದೇಶ. ಆ ರಸವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವುದರಲ್ಲೇ ರಸಿಕನಾದ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನ ಅಸ್ತಿತ್ವ ಇರುವುದು.  ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಸಂಭಾವನೆ ಇಲ್ಲದವನು ಎಂದರೆ ಅದು ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಮಾತ್ರ. ಇದನ್ನು ಅರ್ಥವಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಸಂಭಾವನೆ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೋ ಅದು ಅವನ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆಗೆ ಸಂದ ವಿಚಾರ. ಆದರೂ ಕಲೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿ ಮುಕ್ತವಾದ ಪ್ರತಿಕ್ರೆಯೆಯೂ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ.

          ಕಲೆಯ ಬಗ್ಗೆ ವಿಮರ್ಶೆ ಬಂದರೆ ಅದರ ಬಗ್ಗೆ ಗಮನ ಹರಿದಿದೆ ಎಂದರ್ಥ. ಕಲಾವಿದನಿಗೂ ಅವನ ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೂ ಈ ವಿಮರ್ಶೆಗಳೇ  ನಿದರ್ಶನವಾಗುತ್ತದೆ. ಒಬ್ಬನ ಪಾತ್ರದ ಬಗೆಯೋ ಅಥವ ಗಾಯನದ ಬಗೆಯೋ ಅವನಲ್ಲಿರುವ ಕಲೆಯ ಬಗ್ಗೆ ವಿಮರ್ಶೆ ಇಲ್ಲವೆಂದಾದರೆ ಕಲಾಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಆತನ ಅಸ್ತಿತ್ವ ಪ್ರಶ್ನಾರ್ಹವಾಗುತ್ತದೆ.