ಅಂತರಂಗದ ರಾವಣ ಭಾಗ ೮

ಹಲವು ದಿವಸಗಳ ಹಿಂದೆ ಸರಣಿರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಂತರಂಗದ ರಾವಣ ಎಂಬ ಲೇಖನ ಬರೆದಿದ್ದೆ.  ರಾವಣ ವಧೆ ತಾಳಮದ್ದಲೆಯೊಂದರ ಅವಲೋಕನ ಓದಿ ಒಂದು ಸಂವಾದ ಜತೆಗೆ ಒಂದು ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಕೆಲವರಲ್ಲಿ ಮೂಡಿತ್ತು.  ಅದು ಆ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಯ ರಾವಣ ಹಾಗೂ ಮಂದೋದರಿಯ ಸಂವಾದವನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ಸಿದ್ದಪಡಿಸಿದ ಲೇಖನ.  ಹೀಗೆ  ಚಿಂತನ ಮಂಥನಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾದ ಆ ಲೇಖನ ಆ ಅರ್ಹತೆಯನ್ನು ಗಿಟ್ಟಿಸಿತಲ್ಲಾ ಎಂಬ ಒಂದು ರೀತಿಯ ಅಳುಕು ಕಾರಣವಾದರೆ,  ಅದು ಹುಟ್ಟು ಹಾಕಿದ  ಜಿಜ್ಞಾಸೆಗಳು ಏನೇ ಇದ್ದರೂ ನನ್ನ ನಿಲುಮೆ ಏನು ಎಂಬುದು ನನ್ನಲ್ಲಿ ನಾನೇ ಹಲವು ಸಲ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಂತಾಯಿತು. ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಮನಸ್ಸಿನ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆ ಎಂದಷ್ಟೇ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಬಹುದು.

ಈ ಹಿಂದಿನ ಲೇಖನಗಳ ಪುಟಗಳು ಈ ಕೆಳಗೆ ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.
1.    ಅಂತರಂಗದ ರಾವಣ ಭಾಗ ೭

2.    ಅಂತರಂಗ ರಾವಣ ಭಾಗ ೬

3.    ಅಂತರಂಗದ ರಾವಣ ಭಾಗ ೫

4.    ಅಂತರಂಗದ ರಾವಣ ಭಾಗ ೪

5.    ಅಂತರಂಗದ ರಾವಣ ಭಾಗ ೩

6.    ಅಂತರಂಗದ ರಾವಣ ಭಾಗ ೨

7.    ಅಂತರಂಗದ ರಾವಣ ಭಾಗ ೧

ದುಷ್ಟ ಕಥಾಪಾತ್ರವೊಂದು ವೈಭವೀಕರಿಸುವ  ಔಚಿತ್ಯ  ಎಷ್ಟು ಸರಿ? ರಾವಣನೆಂಬ ಅಸುರ ಪಾತ್ರವೊಂದು ವೈಭಕರಿಸುವಾಗ ಶ್ರೀರಾಮನ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ  ಪ್ರಶ್ನಾರ್ಹವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೇ? ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಇವುಗಳೆಲ್ಲ ಸತ್ಯ ಎಂದು ಅಂಗೀಕರಿಸಲೇಬೇಕು. ಆದರೂ ಲೇಖನದ ಮೂಲ ಉದ್ದೇಶ  ಮೊದಲೇ ಸ್ಪಷ್ಟ ಪಡಿಸಿದಂತೆ ನಿಚ್ಹಳ. ಆದರೂ ಅದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಲಿಲ್ಲವೋ ಎಂಬ ಆತಂಕ ಮೂಡುವ ಹಾಗಾದದ್ದು  ಸುಳ್ಳಲ್ಲ.

ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪ್ರಕಾರದ ಕಿಂಚಿತ್ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಸ್ಥೂಲವಾಗಿ ತೋರಿಸುವ ಆಸಕ್ತಿ ಮಾತ್ರ ಇಲ್ಲಿ ಇದ್ದದ್ದು. ಆದರೆ ಅಂತರಗದ ರಾವಣ ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುವಾಗ , ರಾವಣನ ಪಾತ್ರಕ್ಕೆ  ಅಷ್ಟೊಂದು ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯ ಔಚಿತ್ಯವಿದೆಯೆ?  ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಇಲ್ಲ ಎಂದೇ ಹೇಳಬೇಕು. ಆದರೆ ಇದನ್ನು ಎರಡೇ ಎರಡು ಅಕ್ಷರಗಳಲ್ಲಿ ತಳ್ಳಿ ಹಾಕುವಂತಹುದಲ್ಲ.  ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಅಯೋಜನೆಗೊಂಡಾಗ ಕೆಲವೊಂದು ವಿಶೇಷ ವಿಷಯದ ಉದ್ದೇಶವಿರುತ್ತದೆ. ಆಗ ಕಲಾವಿದ ತನ್ನ ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಲವೊಂದು ದೃಷ್ಟಿಕೋನವನ್ನು ಇರಿಸಿಕೊಂಡು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಔಚಿತ್ಯದೊಳಗೆ ಕಲಾವಿದ ಸ್ವತಂತ್ರನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪಾತ್ರ ಅಥವಾ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಹೇಗೆ ವೈಭವೀಕರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ ಎಂಬುದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಅದರ ಪರಿಣಾಮ ಏನು ಎನ್ನುವುದು ಬಹಳ ಮುಖ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಮಂಡೋದರೀ ಸಂವಾದಕ್ಕೆ ಇದು ಸಮಾಪ್ತಿಯಾಗದೇ ಮುಂದುವರೆಸುವುದು ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ ಒಂದು ಬಾಧ್ಯತೆ ಈ ನಡುವೆ ತನ್ನಿಂತಾನಾಗಿ ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಕೇವಲ ರಾವಣ ಮಂಡೋದರಿಯ ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ ಒಂದು ದೃಷ್ಟಿಕೋನ ಪರಿಸಮಾಪ್ತಿಯಾದರೆ ಅದು ಅಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ.

 

ಛಾಯ ಚಿತ್ರ ಕೃಪೆ: ಶ್ರೀ ರಾಮ್ ನರೇಶ್ ಮಂಚಿ ಸಂಗ್ರಹ

ಮಂಡೊದರಿಯಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟ ರಾವಣ ಅಳಿದುಳಿದ ಬಲ ಕ್ರೋಢೀಕರಿಸಿ ರಾಮನೊಡನೆ ಹೋರಾಟಕ್ಕೆ ಅಣಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಅಳಿದುಳಿದ ಬಲಸಹಿತ ರಾವಣ |

ಕೊಳಗುಳಕೆ ನಡೆತರಲಿಕಿತ್ತಲು |

ನಳ ಹನುಮ ನೀಲಾಂಗದರು ಕಳ | ವಳಿಸುತಿರಲು ||

ಎಂದು ಸುರಪತಿ ನುಡಿಯೆಮಾತಲಿ |

ಸ್ಯಂದನದಿ ಪೀಯೂಷವಿಟ್ಟಾ |

ನಂದದಲಿ ಧರೆಗಯ್ದಿ ರಾಮನ ಚರಣಕಭಿನಮಿಸಿ ||

ಸಿಂಧುಶಯನನೆ ನೀನಖಿಳ ಸುರ |

ವಂದ ರಕ್ಷಕನಮಿತ ವಿಕ್ರಮ |

ನೆಂದು ಪೊಗಳುತ ಬಿನ್ನವಿಸಿದನು ಸುರಪನೆಂದುದನು |

ಇತ್ತ ರಾಮ ಪಾಳಯಕ್ಕೆ ಸುರಪ ಸಾರಥಿ ರಥದೊಂದಿಗೆ ಬರುತ್ತಾನೆ.

ದೇವ ನೀ ಲಾಲಿಸಿ ಕೇಳು ಬಿನ್ನಪವ |

ನಾ ವಿವರಿಪೆ ನಾಕ ಪತಿಯ  ಸನ್ಮತವ ||

ದುರುಳನಾಥನು ರಥವೇರಿ ನಿಂದಿರುವ |

ಪರಮಾತ್ಮ ನೀ ಪಾದಚಾರಿಯಾಗಿರುವ ||

ಪರಿಗಳ ಯೋಚಿಸುತೀಗವರೆಲ್ಲ |

ಹರುಷದಿ ರಥವನು ಕಳುಹಿದರಲ್ಲ ||

 ಎನ್ನುತ್ತಾ ತನ್ನೊಡೆಯನ ಅಣತಿಯನ್ನೂ ಒಡೆಯನ ಮನದ ಇಂಗಿತವನ್ನೂ ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಥವೇರಿ ಯುದ್ದಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಿರುವ ರಾವಣನೆದುರು ಬರಿಗಾಲಲ್ಲಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ನಿಂತು ಹೋರಾಡುವ ರಾಮನಿಗೆ ದೇವೇಂದ್ರ ರಥವನ್ನು ಕಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ತೆಕ್ಕೆಟ್ಟೆ ಆನಂದ ಮಾಸ್ತರ್ ರವರು ಮಾತಲಿಯಾಗಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮ ರಥವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಏರುವುದಕ್ಕೆ ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಮಾತಲಿ ಹೇಳುವ ಮಾತು. ಭೌತಿಕವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಈ ರಥ ಮುಖ್ಯವೋ ಅಲ್ಲ ರಾಮನ ಮನೋ ರಥ ಮುಖ್ಯವೋ , ರಾಮನಿಗೆ ಈವರೆಗೆ ಹಲವು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಯಾವ ಸಹಾಯವೂ ಒದಗಿ ಬಂದದ್ದಿಲ್ಲ. ರಾಮ ಅದನ್ನು ಪಡೆಯಲೂ ಇಲ್ಲ. ಈ ಕಡಲ ತಡಿಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ದಿವಸ ಉಪವಾಸ ಮಲಗಿದಾಗಲೂ ದೇವತೆಗಳ ಸಹಾಯ ಬಯಸದೆ ಈ ಕಡಲಿನಲ್ಲಿ ದಾರಿಮಾಡಿಕೊಂಡವನು. ಅಂತಹ ರಾಮ ಈಗ ದೇವೇಂದ್ರ ಕಳಿಸಿಕೊಟ್ಟ ರಥವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಅದನ್ನು ಏರುತ್ತಾನೆ ಎಂದಾದರೆ ಪರರ ಹಂಗನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದಂತೆ. ರಾಮ ದೇವೇಂದ್ರನ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪದಿರುವಾಗ ಮಾತಲಿ ಮತ್ತಷ್ಟು ವಿನಯದಿಂದ ದೇವೇಂದ್ರನ ಕೊಡುಗೆಗೆ ಸಮರ್ಥನೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ.

          ಪ್ರತೀಯೊಬ್ಬನಿಗೂ ಮನೋರಥವೇ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಗೆ ಕಾರಣವಾದರೂ ಅದು ಮಾತ್ರ ಸಾಲದು ಅಂತ, ಮೈ ಅಂತ ದೇವರು ಕೊಡುವುದು, ಆ ದೇಹವನ್ನೇ ರಥ ಎಂದು ಹೇಳುವುದು ಹೊರತು ಮನಸ್ಸನ್ನು ರಥ ಎಂದು ಹೇಳಿಲ್ಲ. ಮನಸ್ಸಿನ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಈಡೆರಿಸುವಲ್ಲಿ ದೇಹವೆಂಬುದನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುವುದು ಕರ್ಮ ಎಂದೆನಿಸುವಾಗ, ಇಲ್ಲಿ ರಥವೂ ಅವಶ್ಯ ಎನಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಇನ್ನು ದೇವೇಂದ್ರನ ಹಂಗಿನಲ್ಲಿ ನಾನು ಗೆಲ್ಲಬೇಕೆ ಎಂಬ ಸಂದೇಹ ಮೂಡುವಾಗ , ಈ ’ನಾನು ’ ಎಂಬ ಭಾವಕ್ಕೆ ಅಭಿಮಾನಿ ದೇವತೆಯೇ ಇಂದ್ರ. ನಾನು ಎಂಬುದು ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಇರುವುದೋ ಅಲ್ಲಿವರೆಗೆ ಇಂದ್ರನ ಆಶ್ರಯ ಇರುತ್ತದೆ.  ಇನ್ನು ಹಂಗು ಎಂಬುದು, ಈ ರಾಮ ಎಂಬ ನಾಮದಿಂದ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಈ ದೇಹ, ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೇ ಇಂದ್ರ. ಅದಲ್ಲವಾದರೆ ಋಷಿಗಳು.  ಆ ಋಷಿಗಳಿಂದ ಉಪದೇಶ, ಸಲಹೆ,  ಸೂಚನೆಗಳು ರಾಮನಿಗೆ ಗ್ರಾಹ್ಯವಾದರೆ ದೇವೇಂದ್ರನ ರಥವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದು ಅಪಥ್ಯವಾಗ ಕೂಡದು. ರಥವಿಲ್ಲದೇ ಹೋದರೆ ರಾಮನಿಂದ ಅಸಾಧ್ಯವೇ? ಇದನ್ನು ಮಾತಲಿ ಅಲ್ಲಗಳೆಯುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಸಂಧ್ಯಾವಂದನೆಮಾಡುವಾತ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಅರ್ಘ್ಯವನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಅದು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ನೀರು ಕಡಿಮೆ ಎಂದಲ್ಲವಲ್ಲ? ಲೋಕವನ್ನೇ ಬೆಳಗುವ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಮಂಗಳ ನೀಲಾಂಜನವನ್ನು ಬೆಳಗಿದರೆ ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿ ಬೆಳಕು ಕಡಿಮೆ ಉಂಟು ಎಂದೆ? ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಆರತಿ ಬೆಳಗಿದ್ದೆನೆ ಪ್ರಭಾಕರನಂತಿರುವ ಶ್ರೀರಾಮ ಅದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು.  ದೇವರಿಗೆ ರಥೋತ್ಸವ ಮಾಡುವುದು ದೇವರಿಗೆ ಕಾಲುನೋವು ಎಂದಲ್ಲವಲ್ಲ?

ಭಾಮಿನಿ

ದಾನವಾಂತಕನಂಘ್ರಿಯೊಳಗಾ |

ಭಾನುಸುತ ನಳ ನೀಲ ಹನುಮ ಸು |

ಷೇಣಜಾಂಬವ ಮುಖ್ಯರೆರಗಲು ಕಂಡು ರಘುಪತಿಯು ||

ವಾನರರ ಮತವಿಡಿದು ನಾ ಗೀ |

ರ್ವಾಣ ಪತಿ ಹಂಗಿನೊಳು ಗೆಲುವ ವಿ |

ಧಾನ ತಪ್ಪದುಯೆನುತ ರಥವೇರಿದನು ಖರವೈರಿ ||

          ರಾಮ ಈ ದೇವೆಂದ್ರನ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು ಹಂಗು ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿ ಆ ಬಗೆಯ ಸಂಶಯವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತ ಪಡಿಸದೇ ಇರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಬಹುಶಃ ರಾಮನೆಂಬ ಪರಿಪೂರ್ಣವ್ಯಕ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಈ ಘಟನೆ ಅಪರ್ಯಾಪ್ತವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿದ ಹಾಗಾಗುತ್ತದೆ. ಧರ್ಮ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಕಿಂಚಿತ್ ಅನುದಾನದ ಸೇವೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿಯೇ ದೇವೇಂದ್ರ ಈ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿದ್ದ. ಹಾಗಾಗಿ ರಾಮ ಮುಂದೆ ವಾನರರ ಮತವಿಡಿದು ಖರ ವೈರಿ ರಾಮ  ರಥವನ್ನು  ಏರುತ್ತಾನೆ.

ಕಳುಹಿದ ನಿನಗೀರಥವ | ಎನ್ನ | ಕೊಳಗುಳಕೆನುತಲೆ ಮಘವ ||

ತಳುವದೆ ನಿನ್ನನು ಗೆಲುವೆ | ಬಳಿ | ಕಳವಿಯೊಳಾತನ ಕೊಲುವೆ ||

ದೇವೆಂದ್ರ ಕಳುಹಿಸಿದ ರಥವನ್ನು ಏರಿದ ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡಾಗ ರಾವಣ ಗಹ ಗಹಿಸಿ ಆಡುವ ಮಾತಿದು.

ಕಾಣುವವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲದಲ್ಲಿ ಏಕಾಂಗ ವೀರನಾಗಿ ಕೇವಲ ಈ ಲಂಕೇಶ್ವರ ಉಳಿದಿದ್ದಾನೆ. ಎಲ್ಲಾ ಸಮೃದ್ದಿಯಿಂದ ರಾವಣನು ರಾಮನನ್ನು ಇದಿರಿಸುವಾಗ ರಾಮನಿಗೆ ಇದ್ದದ್ದೇ ಹೆಚ್ಚಾಗಿತ್ತು. ಅಂದರೆ ಅಷ್ಟು ಬಲ ಬೇಕಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ರಾವಣನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಮುಗಿದಾಗ ರಾಮನಿಗೆ ಇದ್ದದ್ದು ಸಾಲದೆ ಈಗ ಅಲ್ಲಿಂದ ಬರಬೇಕಾಯಿತು. ಇದು ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಏಕೈಕ ರಸ,  ವೀರ ರಸ ಎಂದು ನಂಬಿದ ರಾವಣನ ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಪೂರಕವಾಗಿಯೇ ಉಂಟು.  ಇನ್ನು ರಾವಣ ರಾಮನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ನಿಲುವನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ರೀತಿಯೇ ಅತ್ಯಂತ ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿದೆ.

“ ವಿನಾಕಾರಣ ನಾನು ಯಾರ ಮೇಲೂ ಹಲ್ಲೆ ಮಾಡುವವನಲ್ಲ. ನಿನ್ನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯ ಹನನ ಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶವೂ ನನ್ನದಲ್ಲ. ಹಲವಾರು ಆದರ್ಶಗಳು ನಿನ್ನಲ್ಲಿವೆ ರಾಮಾ. ಲಂಕೆಯವರಿಗೆ ಅಲ್ಲದೇ ಇದ್ದರೂ, ಬಹಳ ಮೊದಲಿಂದಲೂ ಈ ದಕ್ಷಿಣೋತ್ತರ ಎಲ್ಲಾ ವಿಚಾರದಲ್ಲೂ ದಕ್ಷಿಣೋತ್ತರವಾಗಿಯೇ ಉಳಿದಿದೆ. ನಮ್ಮ ಅಚಾರ ವಿಚಾರ ಎಲ್ಲ ವಿಂಧ್ಯಾ ಪರ್ವತದ ಶುದ್ದ ವೈದಿಕ ಧರ್ಮವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸುವವರಿಗೆ ಪಥ್ಯವೂ ಅಲ್ಲ , ಅನುಸರಣೀಯವೂ ಅಲ್ಲ. ನನಗೆ ಬಂದ ಅಕ್ಷೇಪ ಎಲ್ಲೀಂತ ಅಂದ್ರೆ, ನಿಮ್ಮದ್ದಾದ ಆಚಾರ ವಿಚಾರವನ್ನು ಈ ದಕ್ಷಿಣಾ ಪಥದಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಹೊರಟು,  ನಾವು ಈವರೆಗೆ ದುರಾಚಾರಿಗಳಾಗಿ ಇದ್ದೇವೆ,  ಎಂಬ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸತ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಹೊರಟದ್ದರಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ. “

ಮುಂದೆ ತಂಗಿ ಶೂರ್ಪನಖಿಯನ್ನು ರಾವಣ ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಕೆ ರಾಮನಲ್ಲಿ ಪ್ರಣಯ ಭಿಕ್ಷೆಯನ್ನು ಬೇಡಿದ್ದನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸುವ ರೀತಿ ಹೀಗಿದೆ.  

“ನನ್ನ ತಂಗಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಆಕ್ಷೇಪ ಕೇಳಿದೆ ನಾನು. ಅವಳು ಸುಂದರನಾದಂತಹ ಪುರುಷನನ್ನು ಕಂಡರೆ ಕಾಮಿಸುವವಳು. ಅದು ನಿಮ್ಮ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅನ್ಯಾಯ ಅನಾಚಾರ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದಂತೆ. ಆದರೆ ನಮ್ಮ ಲ್ಲಿ ಅಂತದ್ದು ಅಪಚಾರ ಅನ್ಯಾಯ ಎಂದು ಈವರೆಗೆ ಇಲ್ಲ ಮುಂದೆ ಏನೋ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ. ಇದೆಲ್ಲ ಅನ್ಯಾಯ ಅನಾಚಾರ ಎಂದಾಗುತ್ತಿದ್ದರೆ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ತಂದೆ ಒಂದು ಜಾತಿ ತ್ತಾಯಿ ಒಂದು ಜಾತಿ ಅಂತ ಇರಲಿಕ್ಕೆ ಸಾದ್ಯವಿರಲಿಲ್ಲ. ನಮಗೆಲ್ಲ ತಾಯಿಯ ಜಾತಿ. ತಂದೆಯ ಜಾತಿಯಲ್ಲ.  ನಮ್ಮ ತಾಯಿ ಮಿಶ್ರವಸು ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ ಸಂತಾನ ಭಿಕ್ಷೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದು ಎಂಬ ಸಿದ್ದಾಂತದ ಅಡಿಗಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ, ನಮ್ಮ ತಂಗಿಯೂ ಯಾರಲ್ಲಿಯಾದರೂ ಹೋಗಿ ಪ್ರಣಯ ಭಿಕ್ಷೆಯನ್ನು ಬೇಡಿದರೆ ಅದು ಅನ್ಯಾಯ ಎಂದು ಹೇಳುವ ನ್ಯಾಯಾಂಗ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದೇ ಹೋಗಿದೆ.”

ದೇವೇಂದ್ರ ರಥ ಕಳುಹಿದ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವನ್ನು ರಾವಣ ವಿಶ್ಲೇಶಿಸುವುದು ಹೀಗೆ.

“ತೆಂಕು ಬಡಗು ಎಂಬ ಸಂಘರ್ಷ ಇಂದು ನಿನ್ನೆಯದಲ್ಲ. ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಭದ್ರ ಪೀಠ ಯಾವಾಗಿಂದ ಸ್ಥಾಪನೆಗೊಂಡಿತೋ ಆಗಿನಿಂದ ಉತ್ತರಕ್ಕು ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕು ಸಂಘರ್ಷ ಬೆಳೆದು ಬಂತು. ಇದು ಇತಿಹಾಸ. ಆದರೆ ಇಂದು ಈ ಪಂಥಾಹ್ವಾನ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಹಂತಕ್ಕೆ ಮುಟ್ಟಿದೆ. ಉತ್ತರದ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯ ರಾಮನಿಗಾದರೆ ದಕ್ಷಿಣದ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯ ರಾವಣನಿಗೆ. ಈಗ ದೇವೆಂದ್ರನಿಗೆ ಅರಿವಿದೆ ರಾವಣ ಎಷ್ಟು ದೊಡ್ಡವ. ರಾಮನಿಗೆ ಅರಿವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಯಾಕೆ? ರಾಮನ ಪರಿಸರ ಅದಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ ಕೊಡಲಿಲ್ಲ.  ರಾಮನ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲು ಇರುವವರು ಅವರೆ ಅಲ್ವ? ಈಗಲೂ ರಾಮನಿಗೆ ಮತ ಹಾಕುವವರು ಯಾರು ವಾನರರರು. ವಾನರರ ಮತವಿಡಿದು.... ಇವರಿಗೆ ಮೊದಲಿಂದಲೂ ಪೂರ್ವಾಗ್ರಹ ಲಂಕೆಯವರಲ್ಲಿ. ಹಾಗೆಂದು ಇವರು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೂ ಅನುಗ್ರಹ ಹೊಂದಿದವರಲ್ಲ.  ಈ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯವರು ಉತ್ತರದ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೂ ಬದ್ಧರಲ್ಲ. ದಕ್ಷಿಣದ ಲಂಕೆಗೂ ವಿಧೇಯರಲ್ಲ. ಅವರನ್ನು ಅಂಕೆಯಲ್ಲಿ ತರುವುದಕ್ಕೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯವರು ಯತ್ನಿಸಲಿಲ್ಲ. ನಾನು ಪ್ರಯತ್ನ ಪಟ್ಟೆ.  ಮತ್ತೆ ಈಗ ಅವರು ರಾಮನಿಗೆ ಮತ ಹಾಕಿದ್ದಾರೆ ಎಂದರೆ..ಇಲ್ಲಿ ವಾನರರ ಮತ ಅದು ಗೌಣ.  ಹಾಗಾದರೆ ರಾಮನನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುವವರು ಯಾರು . ಆ ದೇವತೆಗಳು. ದೇವೇಂದ್ರ. ಅವರಿಗೆ ರಾವಣನ ಪೆಟ್ಟಿನ ಉರಿ ತಿಳಿದಿದೆ. ಹಳೆಯ ದ್ವೇಷವನ್ನು ತೀರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ರಥದ ಕೊಡುಗೆ. ಇದರಿಂದ ರಾಮ ಸಣ್ಣವ ಎಂದಲ್ಲ. ರಾಮನ ಶಕ್ತಿಗೆ ದೇವೆಂದ್ರನ ಶಕ್ತಿಯೂ ಸೇರಿಕೊಂಡರೆ..ಇದರಿಂದ ರಾವಣನ ಸಾಮಾರ್ಥ್ಯ ಏನೆಂದು ಅರಿವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇವೆಂದ್ರ ಹಳೆಯ ಅಪಾರಾಧಿ ಅವನನ್ನು ಆಮೇಲೆ ನೋಡಿಕೊಂಡೇನು. ಅದಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ನಿನ್ನನ್ನು. ನೀವಿಬ್ಬರೂ ನನಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯವೇ ಅಲ್ಲ. “ 

ಎಮ್ಮೀರ್ವರ ಗೆಲುವುದನು | ನೀ | ನೆಮ್ಮಿದ ಬಗೆಯಿನ್ನೇನು ||

ಸಮ್ಮತವಾಗಿಹ ರಣವೊ | ಕಡು | ಹಮ್ಮಿನ ಮಾರಣದಿರವೊ ||

ರಾಮನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ, ಆಮೇಲೆ ದೇವೆಂದ್ರನನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ. ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಸಾಧಿಸುವ ಮಾರ್ಗ ಯಾವುದು?  ಕೆಚ್ಚೆದೆಯ ಹೋರಾಟದಿಂದಲೋ ಅಥವಾ ಮಾಟ ಮಾರಣ ಮುಂತಾದ ಮಾಯಾ ವಿದ್ಯೆಗಳಿಂದಲೋ? ಎಂಬುದಾಗಿ ರಾಮ ಕಟಕಿಯಾಡುತ್ತಾನೆ.

ರಾವಣ ಮಾಟ ಮಾರಣ ಮುಂತಾದವುಗಳನ್ನು ವೈರಿಗಳ ದಮನಕ್ಕೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ, ಮಾಡಿಸಿಯೂ ಇದ್ದಾನೆ. ಅದು ಅಪರಾಧವಲ್ಲ ಯಾಕೆ? ರಾಮನ ಕಟಕಿಗೆ ರಾವಣ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ದನುಜರು ಮಾಯಾವಿಗಳು | ಬಲು | ಘನತರ ಅಷ್ಟಸಿದ್ದಿಗಳು ||

ಅನುಕರಿಸಿರುವರು ನೋಡು | ಇದ | ನರಿತು ವಿಚಾರವ ಮಾಡು ||

ಈ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಮೈ ಒಡೆದು ಬಂದಿರುವಂತಹ ಸಕಲ ಜೀವಗಳಿಗೂ ಆನುವಂಶಿಕವಾದಂತಹ ಕೆಲವು ಕೊಡುಗೆಗಳು ಇರುತ್ತವೆ ಅದಕ್ಕೆ ಸಹಜ ಗುಣ ಅಂತ ಹೆಸರು. ಹುಲಿ ಘರ್ಜಿಸುತ್ತದೆ, ಕೋಗಿಲೆ ಹಾಡುತ್ತದೆ.  ಇದು ಹೊಸತಾದ ಸಂಗ್ರಹವಲ್ಲ. ಹಾಗೆ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಈ ಅಣಿಮಾದಿ ಅಷ್ಟಸಿದ್ಧಿಗಳು ಹುಟ್ಟುಗುಣ. ರಕ್ಕಸನಾದಂತಹ ರಾವಣನಲ್ಲಿ ಊರ್ಜಿತ ಶಕ್ತಿ ಅದು. ರಾವಣನ ತಪ್ಪಸ್ಸಿನ ಶಕ್ತಿ.  ರಾವಣನ ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ.

ಶಿವದೇವರ ವಾಹನವಾದಂತಹ ನಂದಿಯನ್ನು ಇದಿರು ಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುವಾಗ, ಆ ನಂದಿಯನ್ನು ಇದಿರಿಸುವಾಗ ಆ ನಂದಿಯಲ್ಲಿ ಕೇಳಬಹುದೋ? ಅಯ್ಯಾ ನಂದೀಶ್ವರರೆ  ನೀವು  ಹಾಯುವುದೋ?  ಮೆಟ್ಟುವುದೋ? ಎರಡೂ ಹೌದು. ಅದಕ್ಕೇನು ಮಾಡಬಹುದು? ಹುಲಿಯಾದರೆ ಮೆಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ.. ಹಾರುವುದು ಮಾತ್ರ. ನಂದಿಗೆ ಇದೊಂದು ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ ಹಾಯುತ್ತದೆ. ಮೆಟ್ಟುತ್ತದೆ. ರಾವಣನಿಗೂ ಹಾಗೆ ಮಾಟವೂ ಹೌದು, ನೇರಕ್ರಮದ ಯುದ್ದವೂ ಹೌದು. ಇಂತಹ ಉಭಯ ಶಕ್ತಿಯ ರಾವಣನನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸಿ ಮೆಚ್ಚಬೇಕೆ ಹೋರತು, ಮಾಟ ಮಾಡ್ತಿಯ? ಬಾಣ ಬಿಡ್ತಿಯಾ?  ಇದು ಹುಡುಗಾಟಿಕೆಯ ಮಾತು. ರಾಮಾ,,,  ಪ್ರಪಂಚ ನಿನ್ನಿಂದ ಈ ಉತ್ತರವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಬಹಳ ಮಾತೇಕೆ. ರಾವಣ... ರಾವಣನಾಗಿ ರಾಮನಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಿಲ್ಲ.  ನಾನು ತಿಳಿದಹಾಗೆ, ಹಿಂದೆ ವಿರೋಧ ಮಾಡಿದ್ದಿ ಎಂಬ ನೋವು ನನಗೆ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ದ್ವೇಷ ಹುಟ್ಟಿಸಿದೆಯೇ ಹೊರತು, ಊರಿನವರಿಗೆ ನೀನು ತೋರಿಸಿದ ಆದರ್ಶದ ಅರ್ಧಾಂಶದಷ್ಟು ನನ್ನಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದರೆ, ನನಗೂ ನೀನು ವಂದ್ಯನೇ ಆಗ್ತಿದ್ದಿ. ನಿನ್ನನ್ನು ನನ್ನನ್ನು ಒಂದುಗೂಡಿಸುವಲ್ಲಿ ಸಾಕ್ಷೀ ರೂಪದಲ್ಲಿರಬೇಕಾದ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಇಷ್ಟವಿಲ್ಲ. ಮತ್ತೂ ಮತ್ತೂ ವಿರೋಧ ಬೆಳಸಲಿಕ್ಕೆ ಆಲ್ಲಿಂದ ಅವರು ಹಾಗೆ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ ಎಂದ ಮೇಲೆ, ಏನು ಹೇಳೋದು. ಈ ದಕ್ಶಿಣೋತ್ತರ ಒಂದಾದರೆ ಅವರಿಗೆ ನಷ್ಟವಾಗ್ತದೋ ಏನೋ, ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮ ಒಂದು ನಿಮಿಷ ನಿನ್ನ ಪಕ್ಷ ನಿನ್ನ ಗುಂಪುಗಾರಿಗೆ ಮೌನವಾಗಿದ್ದು ಕೊಂಡು ನೋಡು. ರಾವಣನದ್ದಾದ ಅಂತಃ ಶಕ್ತಿಯ ಕುರಿತು ಯೋಚನೆ ಮಾಡು. ಇದನ್ನು ಅರಿತು ವಿಚಾರವ ಮಾಡು.

ಈ ರೀತಿಯ ವಿದ್ಯದೊಳು | ಕಲಿ | ಯೇರಿತೆ ನಮ್ಮ ಧುರದೊಳು ||

 ಸಾರಿದೆಯಪಮಾನದೊಳು | ಮೂ | ರ್ಬಾರಿಯ ಮರೆತೆಯೊ ಪೇಳು ||

ರಾಮನ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ಹೀಗಿದೆ.

                “ರಾವಣ ನಿನ್ನ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ವಿಶಿಷ್ಟ ರೀತಿಗಳಲ್ಲಿ ಲೋಕವೇ ದಂಗಾಗುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದವನು. ಭಕ್ತಿ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲೂ ಅಮೋಘವಾದ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದವನು ನಿನ್ನ ತಲೆಯನ್ನೇ ಶಿವಾರ್ಪಣ ಎಂದು ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಅರ್ಪಿಸಿಕೊಂಡವನು, ಈ ಯದ್ಧದಲ್ಲೂ ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ವಿದ್ಯೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದವನು ಅದರಲ್ಲಿ ಬಹಳಷ್ಟು ಪ್ರಯೋಜನಗಳನ್ನು ಕಂಡವನು. ಮಾರಣವನ್ನು ಮಾಡಿದವನು. ಮಾಡಿಸಿದವನು. ಜಯಕ್ಕಾಗಿ ಏನೆಲ್ಲ ಮಾಡಿದ ನೀನು ಈಗ ನಮ್ಮೀರ್ವರನ್ನು ಗೆಲುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ಹೋರಾಟ ಮಾಡುವೆ? ಮಾಟ ಮಂತ್ರದ ಮೂಲಕವೋ? ಅಥವಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾದ ಹೋರಾಟದಿಂದ ಸಾಧಿಸುವೆಯಾ?  ಇದನ್ನೆಲ್ಲ ಅರಿತು ನೀನೇ ವಿಚಾರ ಮಾಡುವ ಹಂತಕ್ಕೆ ಬಂದುಬಿಟ್ಟಿರುವೆ.”

“ಈ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಮೈಒಡೆದು ಬಂದಂತ ಸಕಲ ಜೀವಗಳಿಗೂ ಆನುವಂಶಿಕದ್ದಾದಂತಹ ಒಂದು ಕೊಡುಗೆ ಇರ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಸಹಜ ಗುಣ ಅಂತ ಹೆಸರು.  ಹುಲಿ ಘರ್ಜಿಸುತ್ತದೆ, ಕೋಗಿಲೆ ಹಾಡ್ತದೆ, ಇದೆಲ್ಲ ಆನುವಂಶಿಕವಾಗಿ ಬಂದದ್ದು. ಹಾಗೇ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಈ ಅಣಿಮಾದಿ ಅಷ್ಟ ಸಿದ್ಧಿಗಳೂ ಆನುವಂಶಿಕವಾದವು.

ಹೌದಲ್ಲ, ರಾವಣ ಯಾವ ಯಾವ ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ಹೋರಾಟ ಮಾಡಿದ. ಎಂತೆಂತಹ ರಾಕ್ಷಸ ವೀರರ ಬಳಗವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡಿದ್ದ ರಾವಣ ಈಗ ಏಕಾಂಗಿಯಾದ್ದಾನೆ. ಅದರೂ ತನ್ನ ಛಲ ಬಿಡದ ರಾವಣ ರಾಮನ ಕಟಕಿಯನ್ನು ಅರ್ಥ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುತ್ತಾನೆ.

“ಹೌದು, ನೀನೀಗ ಇಂದ್ರನ ಕೊಡುಗೆಯ ರೂಪವಾದ ರಥವನ್ನು ಏರಿ ಏಕಾಂಗಿಯಾದ ರಾವಣನನ್ನು ಇದಿರಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಸಮಯ ಬಂದೊದಗಿದಾಗ ಇದರಿಂದ ಇನ್ನೊಂದರ್ಥವೂ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ರಾವಣ ಹೀಗೆಲ್ಲ ಸಾಹಸ ಮಾಡುತ್ತಾ ಬಂದದ್ದರಿಂದ ರಾಮ ಈಗ ಇಷ್ಟು ತಯಾರು ಮಾಡಬೇಕಾಯಿತು. ಹೌದಲ್ಲ, ಇದೂ ಒಂದು ಮುಖ, ಹಾಗಾದರೆ ಮಾಟ ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ.”

ಮಾಟ ಮಾಯ ವಿದ್ಯೆ ಇವುಗಳನ್ನು ರಾವಣನು ಸರಿಯೆಂದು ಸಾಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಾವ ಮಾರೀಚನ ಮಾಯಾ ವಿದ್ಯೆಯಿಂದ ರಾಮ ಲಂಕೆಯವರೆಗೆ ಬರುವಂತೆ ಮಾಡೀತಲ್ಲ. ಯಾವುದೇ ಒಂದು ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಪ್ರತಿಫಲ ಬೇಕೋ ಅಷ್ಟು ಸಿದ್ದಿಯಾದರೆ ರಾವಣ ಗೆದ್ದಂತೆ. ಮಾಯಾ ಸೀತೆಯ ಪ್ರಕರಣವೂ ಅಷ್ಟೆ, ಒಂದು ಕ್ಷಣ ರಾಮ ಭ್ರಮಾಧೀನನಾಗಿ ಯುದ್ದದಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಬೇಕಿತ್ತು. ಆವಾಗ ಇನ್ನೊಂದಷ್ಟು ಹೊಸ ಸಿದ್ದತೆಗಳಿಂದ ಯುದ್ದಕ್ಕೆ ಅಣಿಯಾಗುವುದು ರಾವಣನ ಕಾರ್ಯತಂತ್ರ. ಇದೆಲ್ಲ ಯುದ್ದ ಕೌಶಲ. ರಾಮ ಏನು ಎಂದು ನೋಡುವ ತಂತ್ರ. ರಾಮನನ್ನು ಕೊರಡಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಸಿದ ರಾವಣ ಕಲ್ಲಾಗಿ ಸವಿಯದೇ ಉಳಿದ..!! ಹಾಗಾಗಿ ಇವರೆಗೆ ರಾವಣನ ಒಂದೊಂದು ಪರೀಕ್ಷೆಗೂ ಉತ್ತರಿಸಿದ ರಾಮ ಇವತ್ತು ಇಷ್ಟು ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ಇಂದ್ರನ ರಥದಲ್ಲಿ ಏರಿ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದರೆ ರಾವಣನ ಎತ್ತರ ಎಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗ್ತದೆ? ಇನ್ನು ರಾಮನನ್ನು ಎದುರಿಸಲಿಕ್ಕೆ ಮಾಯ ಮಾಟ ಮಂತ್ರದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ. ಇದ್ದ ತನ್ನ ಸಂಗ್ರಹವನ್ನೇ ವಿನಿಯೋಗಿಸುವುದು.

ಅನರಣ್ಯಕ ನೆಂಬವನು | ನೀ |

ಮ್ಮನುವಯದೊಳಗೆ ಪುಟ್ಟಿಹನು ||

ರಣದೊಳು ತರಿದಂಥವ ನಾ | ನೀ |

ಕೆಣಕಲು ನೋಡಿಕೊ ಹವಣ ||

ಸೂರ್ಯವಂಶದವರಿಗೆ ಒಂದು ಹೆಮ್ಮೆ ಇತ್ತು. ಸೂರ್ಯ ಸಂಚಾರ ಇದ್ದ ಪ್ರದೇಶವೆಲ್ಲ ನಮ್ಮ ಸ್ವಾಧೀನ ಎಂದು. ಊರವರೆಲ್ಲ ನಾವು ಹೇಳಿದ ಹಾಗೆ ಕೇಳ್ಬೇಕು ಕೇಳತಕ್ಕದ್ದು. ಅಂತಹ ಹಟದ ವಿರುದ್ದ ತಿರುಗಿಬಿದ್ದವನು ರಾವಣ. ಅಯೋಧ್ಯಯ ಚಕ್ರವರ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಅಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿ ಅನರಣ್ಯಕ ಎಂಬವನ ತಲೆಯನ್ನು ಕಡಿದು ಅವನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಆಹುತಿಯಾಗಿ ಕೊಟ್ಟವನು. ಈಗ ಇದನ್ನೇ ರಾಮನಿಗೆ ನೆನಪಿಸಿ ಛೇಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆನಂತರ ಅದೆಷ್ಟು ಅರಸರು ಒಡ್ಡೊಲಗ ಕೊಟ್ಟು ಬಲ್ಲಿರೇನಯ್ಯಾ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಎಷ್ಟು ಜನ ಒಡ್ಡೊಲಗಸ್ಥರಾದರು.? ಆದರೆ ರಾವಣನಿಟ್ಟ ಸವಾಲು ಸವಾಲೇ ಆಗಿ ಉಳಿದಿದೆ. ಅದನ್ನು ನೆನಪಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ರಾಮನ ಎದುರು ಶ್ವೇತ ಛತ್ರಧಾರಿಯಾಗಿ ಬಂದದ್ದು. ( ಛತ್ರ ಭಂಗಕ್ಕೆ ರಾವಣನ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವಿದು.) ಆನಂತರ ಒಬ್ಬರೂ ಬಂದಿಲ್ಲ. ಅನರಣ್ಯಕನ ಎಷ್ಟನೇ ಶ್ರಾದ್ಧ ಸಂದು ಹೋಯಿತೋ ಈಗ ಸೀತಾ ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿ ರಾಮ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ.

ಗುರುದ್ರೋಹವು ನಿನ್ನೊಳಗೆ | ಇರು |

ತಿರೆ ಕಾದುವೆಯಾಂ ಹೀಗೆ ||

ತರುಣಿಯ ದೆಸೆಯಿಂದಲ್ಲ | ಕೇಳ್ |

ದುರುಳನೆ ಸಾರಿದೆನೆಲ್ಲ ||

ರಾವಣ ಛೇಡಿಕೆಗೆ ರಾಮ ಸಮರ್ಥವಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೇವಲ ತರುಣಿಗಾಗಿ ಲಂಕೆಗೆ ಬಂದವನಲ್ಲ. ರಾವಣನ ಸವಾಲು ಎಂದು ಏನು ಹೇಳಿದ್ದನೋ ಅದನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ರಾಮ ಕಂಕಣ ಬದ್ಧನಾದದ್ದು. ಹಾಗಾಗಿ ರಾಮ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯಾಗಿ ಪಟ್ಟಾಭಿಷಿಕ್ತನಾಗುವ ಮೊದಲೇ ಈ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಉದ್ಯುಕ್ತನಾಗಿಬಿಟ್ಟದ್ದು. ಕೈಕೆಯಿಯಾಗಲೀ ಮಂಥರೆಯಾಗಲಿ ಇಲ್ಲಿ ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿದರು. ಬಹುಶಃ ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಉಂಟಾದ ಪ್ರೇರಣೆಯೇ ಅದು. ಹಾಗಾಗಿಯೆ ಅವಳು ರಾಮ ದಂಡಕಾರಣ್ಯ ಪ್ರವೇಶಿಸಬೇಕು ಅದು ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ!! ಅದರ ಅರ್ಥ ಜೀವನ ಪರ್ಯಂತ ಎಂದು ಅಲ್ಲವಲ್ಲ. ಆ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷದ ನಂತರ ಏನು? ಹಾಗಾಗಿಯೇ ಕೈಕೆಗೆ ಉಂಟಾದ ಪ್ರೇರಣೆಯನ್ನು ಹೀಗೆ ವಿನಿಯೋಗಿಸುವುದು.

ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಮತ್ತು ಮಂಥರೆಗೆ ಉಂಟಾದ ಪ್ರೇರಣೆಗೆ ರಾವಣನ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಬಹಳ ಸುಂದರವಾಗಿದೆ. ಬಹುಶಃ ಯಕ್ಷಗಾನ ತಾಳಮದ್ದಲೆಯಲ್ಲಷ್ಟೇ ಇಷ್ಟು ಸರಳವಾಗಿ ಇದು ಪ್ರಕಾಶಕ್ಕೆ ಬರುವುದು ಸಾಧ್ಯ. ರಾಮನ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಗಂಡಸರಿಗೆ ಯಾರಿಗೂ ರಾಜಕೀಯ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ. !! ಆಗಿನ ಕಾಲ ಪ್ರಭುದ್ದ ರಾಜ ಕಾರಿಣಿ ಎಂದರೆ ಅದು ಕೈಕೇಯಿ. ಅವಳ ಊರಿನಿಂದಲೇ ಬಂದ ಮಂಥರೆಗೆ ಹೀಗೆ ಪ್ರೇರಣೆಯಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಅದೂ ಒಂದು. ಆನಂತರ ಶಂಬರನ ಪ್ರಕರಣ. ಅದು ಆದದ್ದು ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ. ದೇವೇಂದ್ರ ದಶರಥನ ಮೂಲಕ ಶಂಬರನನ್ನು ಕೊಂದ. ಆವಾಗಲೂ ರಥಿಕಳಾಗಿ ಜತೆಯಲ್ಲಿದ್ದದ್ದು ಕೈಕೆಯಿ. ಬಹುಶಃ ರಾಮ ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಬರುವಲ್ಲಿ ಬೀಜ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡದ್ದೇ ಅಲ್ಲಿ. ಹಾಗಾಗಿ ಕೈಕೆಯಿಯನ್ನು ರಾಜಕಾರಿಣಿ ಎಂದು ಹೇಳುವುದು.

ಆದರೆ ಈಗ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವಾಗಿ ರಾಮ ಹೇಳಿಬಿಟ್ಟ. ಈಗಿನ ಈ ಯುದ್ದ ಸಂಘರ್ಷ ಕೇವಲ ಸೀತೆಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ರಾವಣನಿಗೂ ಒಂದು ಗೌರವ ಬಂದಂತಾಯಿತು. ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕದ್ದುಕೊಂಡು ಬಂದ ರಾವಣ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪೆಟ್ಟು ತಿಂದ. ಹಾಗಾಗಿ ವಿಭೀಷಣನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದು “ ಬೇರ ಬಲ್ಲಾತಂಗೆ ಬೇರ ಮರದೆಲೆಯನು ತಂದು ತೋರುವುದೇತಕೆ” ತನಗೆ ಇದರ  ಬೇರು ಎನೆಂಬುದರ  ಅರಿವಿತ್ತು ಎಂಬುದನ್ನು ರಾವಣ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.   ಕೇವಲ ಹೆಣ್ಣಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ಆದರೂ ಇಬ್ಬರೂ ಹೆಣ್ಣಿನ ನೆವನವನ್ನೇ ಮುಂದು ಮಾಡಿಕೊಂಡರು. ಅದಲ್ಲವಾದರೆ ಶೂರ್ಪನಖಿಯ ಮೂಗಿಗೆ ಅಷ್ಟು ಬೆಲೆಯನ್ನು ರಾಮ ಕಲ್ಪಿಸಬಹುದೇ? ಶೂರ್ಪನಖಿಯನ್ನು ಹೆಣ್ಣನೆವನವಾಗಿ ರಾಮ ಉಪಯೋಗಿಸಿದರೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೆವನವಾಗಿ ರಾವಣ ಉಪಯೋಗಿಸಿಕೊಂಡ. ಈಗ ತಂದ ಸೀತೆಯನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ಬಿಟ್ಟು, ಉಪದೇಶ ಮಾಡಿದ ತಮ್ಮನನ್ನು ರಾವಣ ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡರೆ,  ಯುದ್ದ ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಸದ್ಯ ನೀನು ಹೋಗಬಹುದು. ಆದರೆ ಈ ಒಳಗಿನ ವಿಚಾರಗಳು ಹಾಗೇ ಉಳಿಯುವುದಲ್ಲ. ಹಾಗಾಗಿ ಈಗಲೇ ಇದನ್ನು ಇತ್ಯರ್ಥ ಮಾಡಿಬಿಡುವ.

ಯುದ್ದವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಮ ಕಡಿದಂತೆ ರಾವಣನ ಶಿರಗಳು ಮತ್ತೂ ಹುಟ್ಟಿ ಬರುತ್ತವೆ. ರಾಮ ಬಸವಳಿದುಬಿಡುವಾಗ ರಾವಣ ಗಹ ಗಹಿಸಿ ನಗುತ್ತಾ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ( ಇದರಲ್ಲಿ ಬಹಳಷ್ಟು ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಶೇಣಿ ರಾವಣ ಪಾತ್ರದ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬಹುದು)

“ ರಾಮಾ,  ಕೇವಲ ಬಾಯಿಯಿಂದ ಆಡಂಬರದ ನುಡಿಗಳನ್ನಾಡುವವನು ರಾವಣ, ಅಲ್ಲ ಕೃತಿಯಿಂದ ತೋರಿಸುವವನೋ? ಈವರೆಗೆ ಎಂತಹ ರಾವಣನನ್ನು ಕಂಡೆ ಇಲ್ಲಿ? ಇವತ್ತಿನ ರಾವಣ ಹೇಗೆ? ಇದು ರಾವಣತ್ವ. ಇಲ್ಲಿವರೆಗೆ ಬಂದದ್ದೆಲ್ಲ ರಾವಣನ ಸ್ವರೂಪ. ಮಾತು ಮಾತಿಗೆ ಅಟ್ಟ ಹಾಸ. ರಾವಣತ್ವ ಇದು. ರಾವಣನ ಹೊರಮೈ ಚಿತ್ರ ಅದು. ಎಷ್ಟು ಸಲ ಕತ್ತರಿಸಿದೆ ನನ್ನ ತಲೆ. ಈವರೆಗೆ ರಾಮನ ಬಾಣ ಏನನ್ನಾದರೂ ಮಾಡದೆ ಹಿಂದೆ ಬಂದದ್ದು ಉಂಟಾ? ಆದರೆ ಈಗ ಏಷ್ಟು ಬಾಣ ಖರ್ಚಾಯಿತು. ಕತ್ತರಿಸಿದಷ್ಟು ತಲೆ ಚಿಗುರುತ್ತದಲ್ಲ...ರಾಮಾ  ಇದು ಇದು ರಾವಣ. ನೆನಪಿಸಿಕೋ ದೇವೆಂದ್ರ ಕೊಟ್ಟ ರಥ ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ತ್ರಿಮೂರ್ತಿಗಳೂ ಕೊಟ್ಟ ರಥವೂ ಸಾಕಾಗಲಾರದು. ರಾಮಾ ನೀನೆಷ್ಟು ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ಏರುವೆಯೋ ರಾವಣ ಅಷ್ಟೆತ್ತರಕ್ಕೆ ಬೆಳಯಬಲ್ಲ. ರಾಮನ ಹಾಗೆ ಬೇರೊಬ್ಬರಿಲ್ಲ ರಾವಣನ ಹಾಗೆ ಇನ್ನೊಬ್ಬರಿಲ್ಲ. ಒಳ್ಳೆ ಜತೆ ನಮ್ಮದು. ಎಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಹುಟ್ಟಿಗಾಗಿ ಪಾಯಸ ಮಾಡಿದ ಆ ದೇವೆಂದ್ರ, ಈಗ ಆ ಪಾಯಸಕ್ಕೆ ರುಚಿ ಬರ್ಲಿ. ನೋಡೋಣ ಬೆಳಿ..ನಾನೆಷ್ಟು ಬೆಳೆಯಬಲ್ಲೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಬಲ್ಲೆ.”

( ಮುಂದಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರೆಯುವುದು)

           

ಹೀಗೊಂದು ಪರಾಮರ್ಶೆ

          ಒಂದು ನದಿ ತನ್ನ ಹುಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ರೂಪದಲ್ಲಿರಬಹುದು. ಆಗ ಅದರ ಚಲನೆ ಬಹಳ ವೇಗವಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಕಂಡ ಕೌತುಕದಿಂದ ಎಂಬಂತೆ ರಭಸವಾಗಿ ಚುರುಕಾಗಿ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಕವಲುಗಳು ಜತೆಯಾದಂತೆ ಗಾತ್ರ ಹಿಗ್ಗಿ,  ಮುನ್ನುಗ್ಗುವ ಕೌತುಕ ಕಡಿಮೆಯಾದಂತೆ, ತನ್ನಂಗ ಪಾಂಗಗಳು ಬೆಳೆದು ಭಾರವಾದಂತೆ ಅದರ ಚಲನೆ ನಿಧಾನವಾಗುತ್ತಾ ನಿಧಾನವಾಗುತ್ತಾ ಕಡಲಿನ ಬಾಗಿಲಿಗೆ ಬಂದು ನಿಂತಾಗ ಇನ್ನು ಚಲನೆಯೇ ಇಲ್ಲವೇನೋ ಎಂಬಂತೆ ಸ್ಥಬ್ಧವಾದ ಅನುಭವ. ಇದನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿ ನಿಯಮ ಎನ್ನುವುದು. ಇದು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಿಷಯಕ್ಕೂ ಮಿಳಿತವಾಗಿ ಎಲ್ಲವೂ ಈ ನಿಯಮದ ಚೌಕಟ್ಟಿನೊಳಗೇ ಇದ್ದರೆ ಅದು ಸಹಜತೆಯನ್ನು ಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅಸಹಜತೆಯನ್ನೇ ಸಹಜವನ್ನಾಗಿ ಕಾಣುವಲ್ಲಿ  ಅದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವಾಗ ಏನೋ ಒಂದು ತೊಡಕನ್ನು ಮನಸ್ಸು ಅನುಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಇತ್ತಿಚೆಗಿನ ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನು ಕಾಣುವಾಗಲೂ ನಾವು ಈ ಅಸಹಜತೆಯನ್ನೇ ಸಹಜವೆಂಬೆಂತೆ ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದೇವೋ ಎಂದು ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಯಕ್ಷಗಾನ ಯಾವುದೇ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯತೆಯಿಂದ ಅತೀತವಾಗಿ ಬೆಳೆದುಕೊಂಡು ಬಂದು ಹೀಗೆ ಎಂದು ಇದಮಿತ್ಥಂ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗದ  ನಿಯಮವನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡಂತಿದೆ.

         

          ಇಂದು ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನು ಕಾಣುವಾಗಲು ಕೇಳುವಾಗಲು ಬಹಳಷ್ಟು ಗೊಂದಲವನ್ನು ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಅನುಭವಿಸುವಂತಾಗಿದೆ. ಯಾವುದು ಸರಿ ಯಾವುದು ತಪ್ಪು ನಿರ್ಣಯಿಸುವದಕ್ಕಂತೂ ಸಾಧ್ಯವೇ ಇಲ್ಲದಂತಹ ಸಂದಿಗ್ಧತೆ. ಇದು ಸರಿ ಇದು ಹೀಗೆ ಎಂಬ ನಿರ್ಣಯಿಸುವಲ್ಲಿಯೂ ಗೊಂದಲ. ಹಾಗಾಗಿ ಮುಕ್ತವಾಗಿ ಆಸ್ವಾದಿಸುವುದಕ್ಕೂ ಸಾಧ್ಯವಾಗದಂತಹ ಸಂದಿಗ್ಧತೆ. ವಿಮರ್ಶಿಸುವವ ಎಂದಿಗೂ ಅದರ ಆಸ್ವಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಸೋಲುತ್ತಾನೆ. ಚಿಕಿತ್ಸಕ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲೇ ಮನಸ್ಸು ಕೇಂದ್ರಿಕರಿಸುವಾಗ ಅಸ್ವಾದಿಸುವ ಮನಸ್ಸು ಯಾವುದೋ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ನಿಜಕ್ಕಾದರೂ ವಿಮರ್ಶೆ ಅಸ್ವಾದನೆಗೆ ಎಡೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಬೆಣ್ಣೆಯಲ್ಲಿ ಕಲ್ಲು ಉಂಟೇನೋ ಎಂದು ಹುಡುಕುವಾಗ ಆ ಬೆಣ್ಣೆಯ ಸ್ವಾದ ಸವಿಯುದಕ್ಕೇ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಲ್ಲು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಎಲ್ಲವನ್ನು ರಾಡಿ ಎಬ್ಬಿಸಿದಂತೆ ಬೆಣ್ಣೆ ನಿಜಸ್ವರೂಪವನ್ನೇ ಬದಲಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಸ್ಥಿತಿ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ.

          ಇಷ್ಟಾದರೂ ಯಕ್ಷಗಾನ ನೋಡುವಾಗ ಮನಸ್ಸು ಪರಾಮರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾದರೆ ಹೀಗಿದ್ದರೆ ಚೆನ್ನ. ಅಸಹಜತೆಗೆ ಮರುಗುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ವಿಮರ್ಶಿಸುವ ಮನಸ್ಸು ಅನಿಯಂತ್ರಿತವಾಗಿ ಆಸ್ವಾದಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ದ್ವಂದ್ವದಲ್ಲೇ  ಹಿಮ್ಮೇಳ ಮೊಳಗುವಾಗ ಕೈಬೆರಳು ಕುಳಿತ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಹಿತವಾಗಿ ನರ್ತಿಸಿ ಹಿಮ್ಮೇಳದ ಲಯಕ್ಕೆ ಸಹಚರನಾಗಬಯಸುತ್ತದೆ. ಅದು ಯಕ್ಷಗಾನದ ಸತ್ವ. ಒತ್ತಾಯದಲ್ಲಿ ಎಲೆಯಲ್ಲಿಕ್ಕಿದ ಅನ್ನ ಬೇಡವೆಂದರೂ ಉಂಡಹಾಗೆ. ಅನ್ನ ಅದು ಪೂಜನೀಯ ಅದನ್ನು ಎಸೆಯುವುದೇ?  

          ಇಂದು ಯಕ್ಷಲೋಕವನ್ನು ಹೊಕ್ಕು ನೋಡಿದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅರಳಿದ ಅರಳುತ್ತಿರುವ ಹೂವುಗಳಿಗೆ ಕೊರತೆ ಇಲ್ಲ.  ಬಿಟ್ಟ ಕಾಯಿ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಲೆಕ್ಕವಿಡುವುದು ಕಷ್ಟ. ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಂತು ಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ಸಾರುವ ಮರಗಳನ್ನು ಕಂಡಾಗ ಹೆಮ್ಮೆಯುಕ್ಕುತ್ತದೆ. ಮೊನ್ನೆ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಹಿರಿಯಣ್ಣ ಸಂಪಾಜೆ ರೈಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದೆ “ ಎಷ್ಟು ಸ್ವಾಮೀ ಪ್ರಾಯ?” ಮಂದಹಾಸದಲ್ಲೇ ಹೇಳಿದರು “ ವರುಷ ಎಪ್ಪತ್ತೊಂದು!!!” ಎಪ್ಪತ್ತೊಂದು ಆದರೇನು ಚೆಂಡೆ ಪೆಟ್ಟಿಗೆ ತಲೆಯನ್ನು ನಿಮಿರಿಸಿ ಕಣ್ಣನ್ನು ಅರಳಿಸಿ ದೇಹವನ್ನು ಸೆಟೆಸಿ ಬರುವ ಆ ರಂಗ ಪ್ರವೇಶದ ಸೊಬಗೇನು? ಬೇಡ ಈ ಎಪ್ಪತ್ತೊಂದರಾಚೆ ಒಂದು ಘಳಿಗೆಯು ಸರಿಯಬಾರದು ಎಂದನಿಸುತ್ತದೆ. ಎಷ್ಟೊಂದು ವಿನಮ್ರತೆಯಲ್ಲಿ ಕಳೆದ ನನಪುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಂಡರು. ಕುಂಡಚ್ಚ ಭಾಗವತರು( ಇರಾ ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ ಭಾಗವತರು) ಬಲಿಪ್ಪರು ಇವರ ಒಡನಾಟ, ನೆಡ್ಲೆ ಅಜ್ಜನ ಚೆಂಡೆ ಪೆಟ್ಟುಗಳು ತಾನು ವೇಷ ಹಾಕುವುದಕ್ಕೆ ತೊಡಗುವಾಗ ಬಲಿಪ್ಪರು ಭಾಗವತರಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ದರಾಗಿ ಹೋದದ್ದು ಇದನ್ನೆಲ್ಲ ಕೇಳುವಾಗ ಬೇಡವೆಂದರೂ ಈಗಿನ ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನು ಮನಸ್ಸು ಪರಾಮರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ. ಈಗಿನದು ಕಳಪೆ ಎಂದಲ್ಲ. ಆದರೆ ಆ ಮಧುರ ನೆನಪುಗಳು ಎಷ್ಟು ಚಂದ.

ಇಂದು  ಯುವ ಪ್ರತಿಭೆಗಳಿಗೆ ಕೊರತೆಯಿಲ್ಲ.  ಎಂತೆಂತಹ ಸ್ವರ ಮಾಧುರ್ಯದ  ಯುವ ಭಾಗವತರು. ಅಧ್ಭುತ ಕೈಚಳಕದ ಮದ್ದಲೆಗಾರರು. ಭರವಸೆ ಗಟ್ಟಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಆ ಭರವಸೆ ಸ್ಥಿರವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾಕೆ ಹೀಗೆ?

ಮೂರು ತಾಸಿನ ಕಾಲ ಮಿತಿ ಯಕ್ಷಗಾನ ಬಯಲಾಟಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ. ಬಯಲಾಟ ಎನ್ನಲು ಮನಸ್ಸು ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾಕೆಂದರೆ ಬಯಲು ಎಲ್ಲಿದೆ? ಆ ಮೂರು ತಾಸಿನಲ್ಲಿ ಇದ್ದುದೆಲ್ಲವನ್ನು ಬಡಿಸುವಾಸೆ. ನಮ್ಮಗೆ ತಿನ್ನುವ ಅನಿವಾರ್ಯತೆ. ಅಪರೂಪಕ್ಕೆ ಬಂದ ಅತಿಥಿ ಕೇವಲ ಒಂದು ಹೊತ್ತಿನ ಊಟಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಅವಕಾಶ ಎಂದಾಗ ಇದ್ದುದೆಲ್ಲವನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಸ್ವಲ್ಪವೇ ಬಡಿಸುವ ಅತಿಥೇಯ. ಯಾವುದು ಯಾವಾಗ ತಿನ್ನಬೇಕು ಎಂಬ ಪರಿವೆ ಇಲ್ಲದೆ ಸ್ವಾದದ ನಿಜ ಅನುಭವ ಸಿಗದೇ ಒದ್ದಾಡುತ್ತಾನೆ. ಊಟದ ಮಧ್ಯೆಯೇ  ... ಬರುತ್ತದೆ ನಮ್ಮ ಮನೆಯ ಕಾಫಿ ರುಚಿ ನೋಡಿ. !! ಹೇಗೆ ರುಚಿಸಬೇಕು ಹೇಳಿ?  ನಾಲ್ಕನೆಯ ಜಾವದಲ್ಲಿ ಕೇಳುವ ಮೋಹನರಾಗ ಮೊದಲ ಜಾವದಲ್ಲೇ ಮೋಹಕ ಬಾಹುಗಳಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸುವ ವಿಫಲ ಯತ್ನವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಯಾಕೆಂದರೆ ಮತ್ತೆ ಆಟ ಮುಗಿಯುತ್ತದಲ್ಲ?  ಮೋಹನ, ಭೈರವಿ , ಮಧ್ಯಮ, ಶುದ್ದ ಸಾವೇರಿ ಎಲ್ಲವೂ ಒಂದೇ ಸಲಕ್ಕೆ ಬಂದು ಬಿಡುವಾಗ ಯಾವುದನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳೋಣ? ಇಂದು ಪ್ರತಿಭೆ ಇದೆ ಆದರೆ ಪ್ರವೇಶ ಮಾತ್ರ ಅಸ್ಥಾನದ್ದಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಇಂದು ಮೂರು ತಾಸಿನ ಆಟದ ಪ್ರಭಾವ ಪೂರ್ಣ ರಾತ್ರಿಯ ಆಟದ ಮೇಲೂ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಅದರ ಬಗೆಯೇ ಬೇರೆ.  ಅಂಬುರುಹದಳನೇತ್ರೆ ಹೇಳಿದನಂತರ ಒಡ್ಡೋಲಗದ ಪದಗಳು ನಿಧಾನಗತಿಯಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಗಿ ಹಂತ ಹಂತವಾಗಿ ಪ್ರಸಂಗದ ನಡೆ ವೇಗ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಪದಗಳ ರಾಗಗಳ ಅಯ್ಕೆಯೂ ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿದ್ದು  ಚೆಂಡೆ ಪದ್ದಲೆಯ ವಾದನವೂ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ನಿಧಾನಗತಿಯಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಈಗೀಗ ಯಾವಾಗ ನಿಧಾನವಾಗುತ್ತದೆ ಯಾವಾಗ ವೇಗ ವರ್ಧಿಸುತ್ತದೆ ಕಲ್ಪಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ಕ್ರಮಾಗತವಾದ ಚಲನೆ ಇಲ್ಲದೆ ಒಂದೊಂದು ಸಲ ಕೊನೆಯ ಜಾವದ  ವೇಗವಿದ್ದು ಒಮ್ಮಿಂದೊಮ್ಮೆಲೇ ನಿಧಾನವಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ವೇಗ ನಿಧಾನ ಇವುಗಳಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಸಾಧ್ಯವಾಗದೆ, ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಹೊಂಡಗುಂಡಿ ಸಿಕ್ಕಿದಂತೆ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನ ಯಾತ್ರೆ ಹಿತಕರವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ.  ಪ್ರಸಂಗ ಒಮ್ಮೆ ಧಾವಂತದಿಂದ ಓಡಿದರೆ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ನಿಧಾನವಾಗಿ,  ನಿಧಾನವಾಗಿ ಮಂದವಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಕುಳಿತಲ್ಲಿಂದ ಮಿಸುಕಾಡತೊಡಗುತ್ತಾನೆ.

ಯಕ್ಷಗಾನ ಭಾಗವತಿಕೆ ಅದು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಇಳಿ ಶ್ರುತಿಯಿಂದ ತೊಡಗಿ ನಂತರ ಶ್ರುತಿ ಏರಿಸುತ್ತಾ ಸಾಗಬೇಕು. ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ನದಿಯ ಚಲನೆಗೆ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತವಾಗಿ ಇರಬೇಕು.  ಆರಂಭ ನಿಧಾನವಾಗಿ ನಂತರ ವೇಗವನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕು. ಇದರಿಂದ ಸ್ವರ ನಿರ್ವಹಣೆ ಸುಲಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯವರೆಗೂ ವಿರಳವಾಗಿ ಪದ ಹೇಳಬಹುದು. ಇಂದು ಕಾಲಮಿತಿಯ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಧಾವಂತದ ಹಾಡುಗಾರಿಕೆಯಾಗಿಬಿಟ್ಟಿದೆ. ಯಾವಾಗ ಏರಿಸುತ್ತಾರೋ ಯಾವಾಗ ಇಳಿಸುತ್ತಾರೋ ಅದಕ್ಕೆ ನಿಯಮವಿಲ್ಲ. ಮೈಕ್ ಇಲ್ಲದೆ ಭಾಗವತಿಕೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಯಾಕೆಂದರೆ ತಮ್ಮ ಕಂಠದ ಬಗ್ಗೆ ತಮಗೇ ಇರುವ  ವಿಶ್ವಾಸದ ಕೊರತೆ ಇದು.  ಇಂಪಾದ ಸ್ವರ ಹೊರಡಬೇಕಿದ್ದರೆ ಎಕೋ ಇದ್ದ ಮೈಕ್ ಆಗಬೇಕು. ಆವಾಗ ಅರ್ಥ ಭಾಗವತಿಕೆ ಎದುರಿಗೆ ಇಟ್ಟ ಮೈಕ್ ಮಾಡಿದರೆ ಉಳಿದರ್ಧ ಪ್ರಯತ್ನ ಭಾಗವತನದ್ದು. ಕೆಲವೇ ಕೆಲವು ಮುಖ್ಯ ಪದಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಸ್ಪಷ್ಟ ಉಚ್ಚಾರದಲ್ಲಿ ವಿರಳವಾಗಿ ಹಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅದರಲ್ಲೂ  ಏರಿ ಪದಗಳು ಪ್ರೇಕ್ಷಕನಿಗೆ ಬಿಡಿ ನಿತ್ಯ ಕುಣಿಯುವ ವೇಷಧಾರಿಗೂ ಅರ್ಥವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಬಹಳಷ್ಟು ಪದಗಳು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಲ್ಲದೆ ಹರಕೆ ಸಂದಾಯವಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ.

ಮಂಡೆಚ್ಚ ಕಡತೋಕ ಬಲಿಪ್ಪರು ಮೊದಲಾದ ಹಿರಿಯ ಭಾಗವತರು ಆರಂಭದಿಂದಲೇ ಕುಳಿತು ಬೆಳಗಿನವರೆಗೆ ಭಾಗವತಿಕೆ ಮಾಡುವಾಗ ಕಂಡ ಶಿಸ್ತು ಇಂದು ಮಾಯವಾಗಿದೆ. ಇಂದು ಪ್ರತಿಭೆಯಿದೆ ಆದರೆ ಅದು ಉಪಯೋಗಕ್ಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂದೇ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಮೊದಲ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಆಡುವುದಕ್ಕೂ ಬೆಳಗಿನ ಜಾವ ಆಡುವುದಕ್ಕೂ ವೆತ್ಯಾಸವಿರುತ್ತಿತ್ತು. ಆ ವೆತ್ಯಾಸವನ್ನು ಚಲಾವಣೆಗೆ ತರಬೇಕೆಂದರೆ ಹಿಮ್ಮೇಳ ಅದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕುದಾದ  ಸಾಮಾರ್ಥ್ಯ ಹೊಂದಿರಬೇಕು. ಪದಗಳನ್ನು ಕಾಲಕ್ಕೆ ತಕ್ಕವಾಗಿ ರಾಗ ಲಯದಲ್ಲಿ ಹಾಡುವುದು ತಿಳಿದಿರಬೇಕು. ಒಂದೇ ಪದವನ್ನು ವಿವಿಧ ರಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಡುವ ಸಾಮಾರ್ಥ್ಯವಿರಬೇಕು.  ಅದಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಂತೆ ಚೆಂಡೆ ಮದ್ದಲೆಯ ವಾದನದಲ್ಲೂ ವೈವಿಧ್ಯತೆ ಇರಬೇಕು.  ವಿವಿಧ ರಾಗಗಳು ತಿಳಿದಿವೆ ಅದನ್ನು ಇಂಪಾಗಿ ಹಾಡುವುದು ಒಂದಷ್ಟು ಚಪ್ಪಾಳೆ ಗಿಟ್ಟಿಸುವುದು ಭಾಗವತಿಕೆ ಹಿಮ್ಮೇಳ ಇಷ್ಟಕ್ಕೇ ಸೀಮಿತವಾದರೆ ಅದು ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕಂತೂ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ.  ಅದಕ್ಕೆ ಗಾನವೈಭವ ಅಥವಾ ಸಂಗೀತ ಕಛೇರಿಯೇ ಸೂಕ್ತ ಅನ್ನಿಸುತ್ತದೆ. ಗಾಯಕ ಮೈದುಂಬಿ ಹಾಡುವಾಗ ಕಣ್ಣು ಮುಚ್ಚಿರುತ್ತಾನೆ ಕಿವಿ ತೆರೆದಿರುತ್ತಾನೆ. ಗಾಯನ ಶ್ರುತಿ ಬದ್ಧವಾಗಿರುವುದಕ್ಕೆ ಕಿವಿ ತೆರೆದಿರುವುದು ಅವಶ್ಯ, ಒಂದರ್ಥದಲ್ಲಿ ಗಾಯಕ ಹೊರಪ್ರಪಂಚದ ಬಗ್ಗೆ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕುರುಡಾಗಿರಬೇಕು. ಆದರೆ ಕಿವಿ ಹೊರಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರೆದಿರಬೇಕು. ಆವಾಗ ತನ್ನ ಗಾಯನದ ವಿಮರ್ಶೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಆತನಿಗೆ ಅರ್ಥೈಸುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇದು ವ್ಯತಿರಿಕ್ತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹಲವು ಸಲ ಅನ್ನಿಸಿಬಿಡುತ್ತದೆ.

ಒಂದು ಯಕ್ಷಗಾನ ಪ್ರಸಂಗದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಘಳಿಗೆಯೂ ಒಂದು ತಂತುವಿನಿಂದ ಬಿಗಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಅದು ಒಂದು ಸಂಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವೃತ್ತವೂ ಹೇಗೆ ಪರಸ್ಪರ ಜತೆಯಾಗಿ ಹೊಂದಿಕೊಂಡು ಎಲ್ಲವೂ ಒಂದಾದಂತೆ ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆಯೋ,  ಅದೇ ರೀತಿ ಪ್ರತಿ ಘಳಿಗೆ ಪ್ರತಿ ಘಟನೆಗಳೂ ಒಂದಾಗಿ ಭಾಸವಾಗಬೇಕು. ಈಗಿಗ ನಡುವೆ ಇರುವ ವರ್ತುಲವನ್ನು ಬೆಸೆಯುವ ಕೊಂಡಿ ಶಿಥಿಲವಾದ ಅನುಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಒಂದು ಪ್ರಸಂಗದ ಶೃಂಗಾರ ಪ್ರಸಂಗ. ಪುರುಷ ಪಾತ್ರ ಮತ್ತು ಸ್ತ್ರೀ ಪಾತ್ರದ ಸಮಾಗಮದ ಸನ್ನಿವೇಶ. ಬಹಳಷ್ಟು ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಚಾಲುಕುಣಿತ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿದೆ. ಯಕ್ಷಗಾನದ ಹಿತದ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅದು ಸೂಕ್ತವೋ ಎಂಬುದು ಪರಾಮರ್ಶೆಯಲ್ಲ. ಆದರೆ ರಂಗದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಕಾಣುವಾಗ    ಈ ಶಿಥಿಲತೆಯ ಅನುಭವ ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಭಾಗವತ ಒಂದು ಪದ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಒಂದೊಂದು ಪದವು ರಾಗವೈವಿಧ್ಯತೆಯಿಂದ ಒಂದಷ್ಟು ದೀರ್ಘ ಹೊತ್ತು ಲಂಬಿಸುತ್ತದೆ. ಹಾಡು ಕುಣಿತ ಉದ್ದವಾಗಿ ಬೆಳೆದು ಪದ ಆರಂಭಕ್ಕೆ ಮೊದಲೆ ಅಂದರೆ ಆ ಪದದ ಎತ್ತುಗಡೆಯ ಮೊದಲು ಸಂಭಾಷಣೆ ಯಾವ ಹಂತವನ್ನು ಮುಟ್ಟಿದೆ ಎಂದು ಮರೆತು ಹೋಗುವಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಹತ್ತು ಹದಿನೈದು ನಿಮಿಷದ ವರೆಗೂ ಎಳೆದ ಕುಣಿತ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪದದ ಕುಣಿತದ ಮತ್ತು ಅಭಿನಯದ ಭಾವವೇ ವ್ಯಕ್ತವಾಗದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತದೆ. ಪದದಿಂದ ಪದಕ್ಕೆ ಸಂಭಾಷಣೆಯಿಂದ ಸಂಭಾಷಣೆಗೆ ಹೊಂದಾಣಿಕೆ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಕಲಾವಿದ ಸೊರಗುತ್ತಾನೆ. ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ತನ್ನ ಜತೆಗೆ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನನ್ನು ಕೊಂಡು ಹೋಗುವಲ್ಲೂ ವಿಫಲನಾಗಿ ಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಹಲವು ಸಲ ಯಾವ ಮಾತಿನಿಂದ ತೊಡಗಿದ್ದು ಎಂಬುದು ಮರೆತು ಹೋಗುವಷ್ಟು ಪದ ಕುಣಿತ ಉದ್ದವಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ.

 ಒಂದು ಕಥೆಯ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಸ್ವರೂಪವೇ ಕೆಟ್ಟಮೇಲೆ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಸಂಗದ ಬಗ್ಗೆ ಏನು ಉಳಿಯಬಹುದು.  ಭಾಗವತರ ಪದದ ಶಬ್ದ ಶಬ್ದ ಅಕ್ಷರ ಅಕ್ಷರ ಗಳಿಗೂ ಭಾವವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತ ಪಡಿಸುವ ಕಲಾವಿದ ಆ ಪದದ ಅರ್ಥ ಹೇಳುವಾಗ ಮಾತಿಲ್ಲದೇ ತೊದಲುವುದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಒಂದು ಪಾತ್ರದ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಕೇವಲ ಪದ ಮತ್ತು ಅಭಿನಯ ಇಷ್ಟಿದ್ದರೆ ಸಾಲದು,  ಸುಂದರವಾದ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯೂ ಅತ್ಯವಶ್ಯವಲ್ಲವೇ. ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆ ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಅದು ಯಕ್ಷಗಾನ ಹೇಗಾದೀತು ಎಂಬ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಹಾಗೆ ಉಳಿದುಬಿಡುತ್ತದೆ.  ಇಂದು ಬಹಳಷ್ಟು ಯುವಕಲಾವಿದರು ಅರ್ಥಗಾರಿಯಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ಬಡತನವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇದು ಗಂಭೀರ ವಿಚಾರ. ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಅಭ್ಯಾಸದ ಮತ್ತು ಸೂಕ್ತ ತರಬೇತಿಯ ಕೊರತೆ. ಕಲಾವಿದನಾದವನು ನಿರಂತರ ಅಭ್ಯಾಸ ನಿರತನಾಗಿರಬೇಕು. ಯಾವಾಗ ಅವನ ಅಭ್ಯಾಸ ಕುಂಠಿತವಾಗುತ್ತದೋ ಆವಾಗ ಕಲಾಜೀವನವೂ ಕುಂಠಿತವಾದಂತೆ.

ಈ ಅನುಭವ ಎಷ್ಟು ಜನರಿಗೆ ಆಗಿದೆಯೋ ತಿಳಿಯದು. ಆದರೆ ಬಹಳಷ್ಟು ಮಂದಿ ಇದರಿಂದ ಹೊರತಾಗಿ ಇಲ್ಲ ಎಂಬುದಷ್ಟೇ ಹೇಳಬಹುದು. ಹಾಗಾಗಿ ಆಟಕ್ಕೆ ಎಂದು ಹೋಗಿ ಪಕ್ಕದ ಕ್ಯಾಂಟೀನ್ ನಲ್ಲಿ ಚಟ್ಟಂಬಡೆ ಚಹಾ ಸವಿಯುತ್ತ ಅಪರೂಪಕ್ಕೆ ಸಿಗುವ ಮಿತ್ರರ ಜತೆ ಪಟ್ಟಾಂಗವಂತೂ ಆಪ್ಯಾಯಮಾನವಾಗುತ್ತದೆ. ಆವಾಗ ಬಹಳಷ್ಟು ಸಲ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ ಹಿಂದೆ ನೋಡಿದ ಒಂದು ಯಕ್ಷಗಾನ ಬಯಲಾಟ,  ಪ್ರಸಂಗ ನಳ ದಮಯಂತಿ...ಒಂದೇ ಒಂದು ಯುದ್ದದ ದೃಶ್ಯ (ತೆಂಕು ತಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಇದಕ್ಕೆ ಪ್ರಾಧ್ಯಾನ್ಯತೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೆಚ್ಚು) ಇಲ್ಲದ ಪ್ರಸಂಗ ಇದು. ಆದರೂ ಕುಳಿತಲ್ಲಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಕದಲದೆ ಬೆಳಗ್ಗಿನವರೆಗೂ ಆಟ ನೋಡಿದ ನೆನಪು.  ಟೆಂಟ್ ಬಿಟ್ಟು ಹೊರ ಹೋಗಲು ಮನಸ್ಸಾಗದ ಆ  ಯಕ್ಷಗಾನ ಬಯಲಾಟ ಇಂದು ಬಾರಿ ಬಾರಿಗೂ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ. ಈಗಿನ ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಈ ಸಮ್ಮೋಹನ ಸಿಗುವುದು ತೀರಾ ಅಪರೂಪವಾಗಿಬಿಟ್ಟಿದೆ.

ಇಂದು ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಭೆಗೆ ಖಂಡಿತಾ ಕೊರತೆ ಇಲ್ಲ. ಹೊಸಪ್ರತಿಭೆಗಳು ಚಿಗುರುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಆ ಪ್ರತಿಭೆಯ ಪ್ರಭೆ ಪ್ರಖರವಾಗಿ ಬೆಳಗಿ ಒಂದು ಉತ್ತಮ ಕಲಾಜೀವನ ನಡೆಸುವಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ತ ವಾತಾವರಣದ ತಳಹದಿಯೇ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಇಂದು ಯಾವುದು ಸರಿ ಯಾವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ ಎಂದು ನಿರ್ಣಯಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಮಾರ್ಥ್ಯ ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಂಡದ್ದನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವ ಅನಿವಾರ್ಯತೆ ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಈ ಪರಾಮರ್ಶೆಯ ಅವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆಯೋ ಇಲ್ಲವೋ, ಆದರೆ ಮನಸ್ಸಿನ ಅನಿಸಿಕೆಗಳು ಮಾತ್ರ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತ ಇರುತ್ತದೆ.

.

ಕರ್ಣ ಭೇದನ....ಕರ್ಣ ಪಾವನ.

“ಬಾರಯ್ಯ ಭಾನು ಸುಕುಮಾರ ಎನ್ನಯ ರಥವನೇರು …………………………” ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣ ಹಸ್ತಿನಾವತಿಯಿಂದ ಧುರವೀಳ್ಯವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹಿಂತಿರುಗುವಾಗ ಕರ್ಣನನ್ನು ಹತ್ತಿರಕ್ಕೆ ಕರೆಯುವ ಪದವಿದು. ದಶಕಗಳ ಹಿಂದೆ ಸಂಗೀತಾ ಸಂಸ್ಥೆ ಧ್ವನಿ ಮುದ್ರಿಸಿದ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ಧ್ವನಿಸುರುಳಿಯ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ. ಬಹುಶಃ ಆ ಮಧುರ ಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲೇ ಹೆಚ್ಚು ಕಮ್ಮಿ ಅದೇ ಕಲಾವಿದ ಶ್ರೇಷ್ಠರಿಂದ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಕರ್ಣ ಭೇದನ ಪ್ರಸಂಗ ಅನೀರೀಕ್ಷಿತವಾಗಿ ರಂಗದಲ್ಲಿ ಕಾಣುವಂತಾಯಿತು. ಬಲಿಪ ನಾರಾಯಣ ಭಾಗವತರ ಜತೆಗೆ ಕುಂಬಳೆ ಸುಂದರ್ ರಾವ್, ಕೋಳ್ಯೂರು ರಾಮಚಂದ್ರ ರಾವ್, ಎಂ ಪ್ರಭಾಕರ ಜೋಷಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಉಡುವೇಕೋಡಿಯವರು ಮುಂತಾದವರ ಸೇರುವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣಗೊಂಡ ಧ್ವನಿ ಸುರುಳಿ ಈಗ ಇತಿಹಾಸವಾದರೆ ಆ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಇನ್ನೂ ಸ್ಮೃತಿ ಪಟಲದಲ್ಲಿ ಉಳಿಸಿಕೊಂಡು ಆ ನೆನಪಿನಲ್ಲೇ  ಅನಿರೀಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವೊಂದು ಮೂಡಿಬಂತು.

ಚಿತ್ರ ಕೃಪೆ : ಲಾನ

          ಕರ್ನಾಟಕ ಕಲಾದರ್ಶಿನಿ ಬೆಂಗಳೂರು ಇವರ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಡಾ ಶಿವರಾಮ ಕಾರಂತ ಉತ್ಸವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯ ಭಾಗವತ   ಬಲಿಪ ನಾರಾಯಣ ಭಾಗವತ ಇವರನ್ನು ಶಿವರಾಮ ಕಾರಂತ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡಿ ಸನ್ಮಾನಿಸಲಾಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ  ಪೂರ್ವ ನಿಗದಿಯಂತೆ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಸಂಧಾನ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆ ತೆಂಕು ಬಡಗು ಹಿಮ್ಮೇಳದೊಂದಿಗೆ ನಡೆಯಬೇಕಿತ್ತು. ಆದರ ಬದಲಾಗಿ ಕರ್ಣ ಭೇದನ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆ ಅದೂ ಪೂರ್ಣ ವಾಗಿ ಬಲಿಪ್ಪರ ಭಾಗವತಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ ನೆರವೇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಈ ಮೂಲಕ ಹಿರಿಯ ಭಾಗವತರಿಗೆ ಅರ್ಥ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಗೌರವ ಸಲ್ಲಿಕೆಯಾಯಿತು. ಇದಕ್ಕೆ ಸಂಘದ ಭಾರವಾಹಿಗಳನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸಲೇಬೇಕು.

          ಅತ್ಯಂತ ಸರಳವಾಗಿ ನಡೆದ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆ ಇದು. ಕುಂಬಳೆ ಕೋಳ್ಯೂರು ಜತೆಯಲ್ಲಿ ಬಲಿಪ್ಪರನ್ನು ಕಂಡಾಗ ಹಳೆಯ ಸಂಗೀತಾ ಧ್ವನಿಸುರುಳಿಯ ನೆನಪಿನ ಸುರುಳಿ ಹೀಗೆ ಬಿಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಈ ರೂಪ ಪಡೆದುಕೊಂಡದ್ದು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕಂಡಿತು. ಕೃಷ್ಣ , ಮತ್ತು ಕುಂತಿ ಕರ್ಣನನ್ನು ಯುದ್ದಕ್ಕೆ ಪೂರ್ವದಲ್ಲೇ ಭೇದಿಸುವ ಪ್ರಸಂಗವಿದು. ಸಂಧಾನ ಭಂಗವಾಗಿ ಸಮರ ನಿರ್ಣಯವಾದಮೇಲೆ ಕೃಷ್ಣ ಹಸ್ತಿನಾವತಿಯ ಆಸ್ಥಾನದಿಂದ ನಿರ್ಗಮಿಸುವಾಗ “ ಬಾರಯ್ಯ ಭಾನು ಸುಕುಮಾರ...” ಎಂದು ಕರ್ಣನನ್ನು ಹತ್ತಿರಕ್ಕೆ ಕರೆದು ಅವನ ಜನ್ಮ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುವ ಭಾವುಕ ಸನ್ನಿವೇಶ ನಂತರ ಕುಂತೀ ದೇವಿ ತನ್ನ ತಾಯಿ ಎಂದು ತಿಳಿದ ನಂತರ ತಾಯಿ ಕುಂತಿ ಮಗನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಮಗನಲ್ಲಿ ವರಗಳನ್ನು ಕೇಳುವ ಹೃದಯಸ್ಪರ್ಶೀ ಸನ್ನಿವೇಶ ಎಲ್ಲವೂ ಅಚ್ಚುಕಟ್ಟಾಗಿ ಮೂಡಿಬಂತು. ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಾಗಿ  ಶ್ರೀವಸಂತ ಭಾರದ್ವಾಜ್ ಕಬ್ಬಿನಾಲೆ, ಕರ್ಣನಾಗಿ ಶ್ರೀಕುಂಬಳೆ ಸುಂದರ್ ರಾವ್, ಕುಂತಿಯಾಗಿ ಶ್ರೀ ಕೋಳ್ಯೂರು ರಾಮಚಂದ್ರ  ರಾವ್ ಪಾತ್ರನಿರ್ವಹಣೆ ಮಾಡಿದರು. ಬಹಳಷ್ಟು ಸಂಭಾಷಣೆ ಧ್ವನಿ ಸುರುಳಿಯ ಪುನರಾವರ್ತನೆಯಾದರೂ ಆಕರ್ಷಕವಾಗಿದ್ದು ಸಭಿಕರ ನಿಶ್ಯಬ್ಧದ ಸ್ಪಂದನೆ ಉತ್ತಮ ಆಸ್ವಾದನೆಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಯಿತು. ಕಬ್ಬಿನಾಲೆಯವರು ಹೊಸ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಿಂದ ಕೃಷ್ಣನ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಸ್ತುತ ಪಡಿಸಿದರೆ, ಕುಂತಿಯಾಗಿ ಕೋಳ್ಯೂರರ ಪರಕಾಯ ಪ್ರವೇಶ ಅದ್ಭುತವಾಗಿತ್ತು. ಹಂತ ಹಂತವಾಗಿ ಅವರು ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುವ ಪರಿ ಕಲೆಯ ಬಗೆಗಿನ ಶ್ರಧ್ದೆಯನ್ನು ಬಿಂಬಿಸುತ್ತಿತ್ತು.

          ಕೇವಲ ಕೆಲವೇ ಪದಗಳು ಮಾತ್ರ ಬಲಿಪ್ಪರು ಹಾಡುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ನೀರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಅವರಿಂದ ಪೂರ್ಣ ತಾಳಮದ್ದಲೆಗೆ ಹಾಡಿಸಿದ್ದು ಬಲಿಪ್ಪರಿಗೆ ಸೂಕ್ತ ಗೌರವಾದರವನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿದಂತೆ ಭಾಸವಾಯಿತು. ಯಾವುದೇ ಆಡಂಬರವಿಲ್ಲದ ಸರಳ ಹಿಮ್ಮೇಳ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಸಿರಿವಂತಿಕೆಯನ್ನು ಬಿಂಬಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಬಲಿಪ್ಪರಿಗೆ ಹಿಮ್ಮೆಳದಲ್ಲಿ ಮದ್ದಲೆಗೆ ಸಾಥ್ ನೀಡಿದವರು ಮಿತ್ರರಾದ ಶ್ರೀ ಅವಿನಾಶ್ ಬೈಪಡಿತ್ತಾಯ. ಮದ್ದಲೆ ವಾದನದಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿಗಿಂತಲೂ ಬಹಳಷ್ಟು ಪ್ರಾವಿಣ್ಯತೆಯನ್ನು ಗಳಿಸಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಅನುಮಾನವಿಲ್ಲ. 

          ಬಹಳ ಸಮಯದ ನಂತರ ನಮಗೆಲ್ಲ ಬಲಿಪ್ಪರ ಕಂಠದ ಒಂದೆರಡು ಪದಳನ್ನು ಕೇಳುವ ಅವಕಾಶ ಒದಗಿಬಂದದ್ದು ರೋಮಾಂಚನವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿತ್ತು. ಬಲಿಪ್ಪರ ಕಂಠದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪದಕ್ಕೂ ಅವಿನಾಶರ ಮದ್ದಲೆಯಂತೆ ನಮ್ಮ

ಚಿತ್ರ ಕೃಪೆ ಲಾನ.

ಹೃದಯವೂ ಮದ್ದಲೆಯ ಧ್ವನಿಗೆ ಸಾಥ್ ಒದಗಿಸಿದ್ದು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರ ಮುಖದಲ್ಲು ಎದ್ದು ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ತಾಳ ಮದ್ದಲೆ ಮುಗಿಸಿ ಸಭಾ ಭವನದಿಂದ ಹೊರಬಂದಾಗ  ಯಾರೋ ಹೇಳುವುದು ಕಿವಿಗೆ ಅಪ್ಯಾಯಮಾನವಾಗಿ ಕೇಳಿಸಿತು. “ ಭಾಗವತರದ್ದು ಎಂತಾ ಸ್ವರ ಮಾರಾಯ್ರೆ.. ಇದಕ್ಕೆ ತೆಂಕು ಬಡಗು ಭೇದವೇ ಇಲ್ಲ. ಇದು ಯಕ್ಷಗಾನದ ಸ್ವರ.”  ಇದು ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆಯಲ್ಲ. ಅದೇಕೋ ಆನಂತರ ಸಭಾಂಗಣದೊಳಗೆ ಹೋಗಿ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ  ಪದವನ್ನು ಕೇಳುವ ಮನಸ್ಸಾಗಲಿಲ್ಲ.  ಚಿಕ್ಕಂದಿನಲ್ಲಿ ಬಡತನದ ಮಧ್ಯೆ ಅಪರೂಪವಾಗಿ ಸಿಗುವ ಪಾಯಸದ ಊಟ ಉಂಡನಂತರ ಏನನ್ನೂ ಬಡಿಸಿಕೊಳ್ಳದೇ,  ತಿನ್ನದೇ ಆ ಪಾಯಸದ ಸವಿಯನ್ನು ಹಾಗೇ ನಾಲಗೆಯಲ್ಲಿ ಉಳಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೆವು. ಹಾಗೇ ಅನೀರೀಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಬಲಿಪ್ಪರ ಧ್ವನಿ ಪಾಯಸದ ಸಿಹಿಯಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿತು. ಇನ್ನು ಬೇರೆ ಎಲ್ಲ ಧ್ವನಿಗೂ ಅಂತರಗದ ಕರ್ಣ ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಆದಷ್ಟು ಆ ಮಧುರ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದ್ದು ಸುಳ್ಳಲ್ಲ. ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಕರ್ಣ ಭೇದನ ಕೇಳಿ ಕರ್ಣಪಾವನವಾಯಿತು.

ಚಿತ್ರಕೃಪೆ: ಮಿಥುನ್ ಸುಣ್ನಂಗುಳಿ

          ಸಾಯಂಕಾಲ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕಾರಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೊರಟು ನಿಂತ ಬಲಿಪ್ಪಜ್ಜನನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಡುವಾಗ ಮನಸ್ಸು ಬಹಳಷ್ಟು ತೃಪ್ತಿಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿತ್ತು.  “ಮರುಳು ಮಾಧವ ಮಹಿಯ ರಾಜ್ಯದ ಸಿರಿಗೆ ಸೋಲುವನಲ್ಲ…..” ಎಂಬ ಪದ ಕಿವಿಯಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಮಾರ್ದನಿಸುತ್ತಾ ಇತ್ತು.

          .

         

         

ಮಾತು ಮೌನವಾಯಿತು

ಅದು ನಾವೆಲ್ಲ ಬುದ್ದಿ ಮಲೆತು ಆಟನೋಡುವ ಹುಚ್ಚು ಹಿಡಿಸಿಕೊಂಡ ಬಾಲ್ಯದ ಸಮಯ. ಅಕ್ಕಪಕ್ಕದ ಬಯಲುಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಕಟೀಲು ಮೇಳದ ಆಟಗಳು ಇರುಳಲ್ಲೂ ಹಗಲಲ್ಲೂ ಕಾಡುತ್ತಿದ್ದವು. ಶುಲ್ಕವಿಲ್ಲದೇ ಸಿಗುತ್ತಿದ್ದ ಧಾರಾಳ ಮನರಂಜನೆಯಲ್ಲಿ ಕಟೀಲು ಮೇಳದ ಆಟಗಳೆಂದರೆ ಬಾಲ್ಯದ ಬಲು ಮುಖ್ಯ ಹಂತ ಎಂದು ಈಗ ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ಕೈಯಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕಾಣೆಯ ಪಾವಲಿಯಲ್ಲೇ ಬೆಳಗು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಕಟೀಲು ಮೇಳದ ಆಟಗಳೆಷ್ಟು ಅಪ್ಯಾಯಮಾನವಾಗಿತ್ತೋ ಅದರಲ್ಲಿ ನಿಯಮಿತವಾಗಿ ಕಾಣುವ ವೇಷಗಳು ಆ ಕಲಾವಿದರ ಮುಖವೂ ಅಪ್ಯಾಯಮಾನವಾಗಿತ್ತು. ಅಂತಹ ಮುಖಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬಂದ ಸುಂದರ ಮುಖವೇ ಶ್ರೀ ಸಿದ್ದಕಟ್ಟೆ ಚೆನ್ನಪ್ಪ ಶೆಟ್ಟಿಯವರದ್ದು.

          ಕಟೀಲು ಮೇಳದ ಶ್ರೀ ದೇವಿ ಮಹಾತ್ಮೆ  ಪ್ರತಿಸಾರಿ ಕಾಣುವ ಪ್ರಸಂಗ. ಯಥಾಪ್ರಕಾರ ಅದರಲ್ಲಿ ಬರುವ ಪಾತ್ರಗಳು ಶ್ರೀ ದೇವಿ, ತ್ರಿಮೂರ್ತಿಗಳು, ದೇವೆಂದ್ರ, ಮಹಿಷ ಹೀಗೆ ಹತ್ತು ಹಲವು ಆಕರ್ಷಣೆಗಳು. ದೇವಿ ಮಹಾತ್ಮೆ ಪ್ರಸಂಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ತ್ರಿಮೂರ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನಾಗಿ ಕೆಲವು ಸಲ ವಿಷ್ಣುವಾಗಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದರು ಸಿದ್ದಕಟ್ಟೆಯವರು. ಅಂದು ಹರಿಬ್ರಹ್ಮರ ವಾದ ವೈಖರಿ ಮನರಂಜನೆ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಪ್ರಸಂಗದ ಕೊನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಚಂಡ ಮುಂಡರಲ್ಲೊಬ್ಬರಾಗಿಯೂ ಶೆಟ್ಟರು ರಂಗವೇರುತ್ತಿದ್ದ ನೆನಪು ಈಗಲೂ ಇದೆ. ಸೌಮ್ಯ ಪಾತ್ರಗಳಂತೆ ಆರ್ಭಟಿಸಿ ಧೂಳೆಬ್ಬಿಸಿ ಕುಣಿವ ರಕ್ಕಸ ಪಾತ್ರದಲ್ಲೂ ಸಿದ್ದಕಟ್ಟೆಯವರು ಚಪ್ಪಾಳೆ ಗಿಟ್ಟಿಸುತ್ತಿದ್ದುದ್ದನ್ನು ಕಣ್ಣಾರೆ ಕಂಡಿದ್ದೇನೆ. ಇದೆಲ್ಲವೂ ಈಗ ನೆನಪಿನಂಗಳದ ಕುಂಟುಬಿಲ್ಲೆಯಂತೆ ನೆನಪಾಗಿಯೇ ಉಳಿದುಬಿಟ್ಟಿತು. ಕಾಲನ ಆಮಂತ್ರಣಕ್ಕೆ ಮನ್ನಿಸದೇ ಉಳಿಯಲಾರದಿರುವ ಈ ಲೌಕಿಕ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಹೀಗೆ ಅನಿರೀಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಸಾಕ್ಷ್ಯವಾಗುತ್ತಾರೆ ಎಂದು   ಯಾರು ತಾನೆ ಬಗೆದಿದ್ದರು?  ರಂಗದ ಮೇಲೆ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿದ್ದ ಕಲಾವಿದ ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮೌನದಂಚಿಗೆ ಜಾರುತ್ತಾರೆಂದರೆ ಊಹಿಸಲಿಕ್ಕೂ ಆಗದ ಕಹಿ ಸತ್ಯ.

          ಶ್ರೀ ರಾಮ , ವಿಷ್ಣು, ಈಶ್ವರ , ಪರಶುರಾಮ, ದ್ರೋಣ ಹೀಗೆ ವಿಭಿನ್ನ ಬಗೆಯ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಇವರು ಸೌಮ್ಯರೀತಿಯಿಂದ ಪಾತ್ರದ ಮೂಲಕ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾಗಿ ಇರಿಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಮೇಲ್ನೋಟಕ್ಕೆ ಸೌಮ್ಯವಾಗಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿದ್ದ ನಿರ್ವಣೆ ಬಹಳ ಆಳವಾಗಿ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾಗಿ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಿದ್ದವು. ಅದು ಕುಣಿತದಿಂದಲೂ,  ಅಭಿನಯದಿಂದಲೂ ಆಗಿರಬಹುದು, ಅಥವಾ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯಿಂದಲೂ ಆಗಿರಬಹುದು. ಈ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವೇ ಅವರಿಗೆ ಅಭಿಮಾನೀ ಬಳಗವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿತ್ತು. ರಾಜ್ಯ ಹೊರರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲೂ ಈ ಬಳಗ ವ್ಯಾಪಿಸಿ ಈಗ ಆ ಬಳಗ ಮೌನವಾಗಿ ರೋಧಿಸುವಂತಾದುದು ದುರಂತ ಎನ್ನಲೇಬೇಕು.

ಇದೀಗ ಯಕ್ಷಲೋಕ ತೀವ್ರವಾದ ಅಘಾತಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿಬಿಟ್ಟಿದೆ. ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ತುಂಬಲಾರದ ನಷ್ಬ ಎಂದು  ರೂಢಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದಾದರೂ ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಆದ ನಷ್ಟ ಎಂದೂ ತುಂಬಲಾಗಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಅನಿರೀಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಆಗುವ ಇಂತಹ ಘಟನೆಗಳು ಕೇವಲ ನಷ್ಟವೆಂದು ಹೇಳುವಹಾಗಿಲ್ಲ. ಬಂಗಾರ ವರ್ಣದ ತೆನೆ ಸುಂಟರಗಾಳಿಯ ಆಘಾತಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕಿದಂತೆ ಇದು ಅಳಿಸಲಾಗದ ದುರಂತ ಎನ್ನಬೇಕು.

’ಮಾತಿನಮಲ್ಲ’  ಎಂದು ಅಭಿಮಾನಿಗಳಿಂದ ಕರೆಸಿಕೊಂಡವರು. ಆದರೆ ಮಾತಿನ ಮಲ್ಲ ಮಾತಿಲ್ಲದೇ ಇಲ್ಲಿ ಲೀನವಾದ. ಮಾತು ಮುಗಿಸಿ ಮೌನಿಯಾದ ಕಲಾವಿದನ ನನಪುಗಳು ಇನ್ನೂ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡುತ್ತ ಕಲರವವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತಾ ಇದೆ. ಮಾತಿನಿಂದ ಕಟ್ಟಿಕೊಟ್ಟ ಈ ನೆನಪಿನ ಬುತ್ತಿ ಬಹುಕಾಲ ಅಕ್ಷಯವಾಗಿ ಉಳಿಯಲಿ ಎಂಬ ಆಶಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಮಾತು ನಿಲ್ಲಿಸಿದ ಕಲಾಕಾರನಿಗೆ ಇದು ಮೌನದ ಶ್ರದ್ದಾಂಜಲಿಯಾಗಲಿ.