ವಿಚಾರ ಗಮನ

"ಇದು ವಿಮರ್ಶೆಯಲ್ಲದ ಚಿಂತನ"








“ಭಗವಂತ ಮತ್ತು ಮಾಯೆ ಎಂಬುದು ಮನುಷ್ಯ ಮತ್ತು ನೆರಳಿನಂತೆ. ಒಂದು ಅವಿನಾಭಾವ ಸಂಬಂಧಂತೆ. ಮಾಯೆ ಎಂದರೆ ಭಗವಂತನೇ ಮಾಯೆಯೋ? ಅಲ್ಲ ಭಗವಂತನೊಳಗೆ ಮಾಯೆಯೋ.?”

ಎಂಬ ಕೌರವನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಭೀಷ್ಮನ ಪಾತ್ರಧಾರಿ ಸರಳವಾದ ಉಧಾಹರಣೆಯ ಮೂಲಕ ಅತ್ಯಂತ  ಸ್ವಾರಸ್ಯವಾಗಿ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾ- “ಮಾಯೆ ಎಂದರೆ ಮನುಷ್ಯನ ನೆರಳು ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ. ಬೆಳಕು ಬಿದ್ದಾಗ ಆ ನೆರಳಿನ ಅಸ್ತಿತ್ವವೇ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ವರೆಗೆ ಅದು ಅವನ ನೆರಳು..ಅದರ ಉದ್ದ ಅಳತೆ ಅಳಿಯಲು ಬೆಳಕನ್ನು ಹಿಡಿದಾಗ ಅದು ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಮೊದಲು ದೃಶ್ಯವಾದ ನೆರಳು ಮತ್ತೆ ಬೆಳಕು ಬಂದಾಗ ಅದೃಶ್ಯವಾಗುವ ಹಾಗೆ. ಮಾಯೆ ಎಂದರೆ ಭಗವಂತನ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಅಂಗ... ಒಬ್ಬ ಸಂಗೀತಗಾರ ಹಾಡುತ್ತಾನೆ. ಹಾಡುವುದು ಅವನೆಯೋ ಅಥವಾ ಅವನೊಳಗಿನ ಶಕ್ತಿಯೋ.. ಅವನೊಳಗಿನ ಶಕ್ತಿಯಾದರೆ, ಅವನು ಬೇಡ ಅವನೊಳಗಿನ ಶಕ್ತಿಮಾತ್ರ ಸಾಕು ನಮಗೆ .. ಅದು ಸಾಧ್ಯವೋ? ಅವನು ಮತ್ತು ಅವನ ಶಕ್ತಿ ಎಂಬಲ್ಲಿಗೆ ಒಂದು ಅವಿನಾಭಾವ ಸಂಬಂಧ ಅಂದರೆ ಅವಿನಾದ್ವೈತ ಸಂಬಂಧ ಎಂಬುದು ಅದು” . ಭಗವಂತ ಮತ್ತು ಮಾಯೆ ..ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಸರಳವಾದ ವ್ಯಖ್ಯಾನವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾರೆ.

ಯಕ್ಷಗಾನ ತಾಳಮದ್ದಲೆಯಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಸನ್ನಿವೇಶ ಚಿತ್ರಣಗಳದ್ದೇ ಒಂದು ವಿಶೇಷತೆ ಇದೆ. ತಾಳ ಮದ್ದಲೆ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಹೂರಣ ಇದ್ದಂತೆ. ಇದು ಕೇವಲ ಭಾಗವತರ ಹಾಡಿನ ಶಬ್ದಾರ್ಥ ಹೇಳುವುದು ಎಂದರೆ ತಪ್ಪಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಂದು ಪಾತ್ರಗಳ ನಡುವಿನ ನಾಟಕೀಯ ಸಂಭಾಷಣೆ ಎಂದರೂ ತಪ್ಪಾಗುತ್ತದೆ. ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಯ ವಿಶೇಷತೆ ಇಷ್ಟಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿಲ್ಲ. ತಾಳ ಮದ್ದಲೆ ಒಂದು ರೀತಿಯ ವಿದ್ವಜ್ಜನರ ಸಮ್ಮೇಳನ ಇದ್ದಂತೆ. ಯಕ್ಷಗಾನದ ಸರಳ ರೂಪವೇ ಇದು ಎಂದು ತೋರಿದರು ಇದರ ವೈಶಾಲ್ಯದ ಅರಿವು ಅದನ್ನು ಸವಿದೇ ಅರಿಯಬೇಕು. ನನ್ನ ಅನಿಸಿಕೆಯಂತೆ... ಯಕ್ಷಗಾನ ಬಯಲಾಟ ಎಂದರೆ ಅದು ಹಾಲು ಹಾಕಿದ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ಚಹದಂತೆ. ತಾಳ ಮದ್ದಲೆ ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ಚಹದ ಮೂಲ ಸ್ವಾದವನ್ನು ಕೊಡುವ ಕಣ್ಣ ಚಹ (ಕಪ್ಪು ಚಹ) ಇದ್ದಂತೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಕೆಲವೊಂದು ಸಲ ಕೇವಲ ನೀರು ಮತ್ತು ಚಹಪುಡಿ ಮಾತ್ರವೇ ಆದರೂ ಅದನ್ನು ಸವಿಯುವ ರೀತಿ ಗೊತ್ತಿದ್ದರೆ ಅದರ ಅನುಭವವೇ ಬೇರೆ. ರುಚಿಯಲ್ಲಿ ಮೇಲ್ನೋಟಕ್ಕೆ ಒಂದೇ ಕಂಡರು ಅದರ ಅನುಭವ ಮತ್ತು ಆ ಅನುಭವವನ್ನು ಗಂಟಲಲ್ಲಿ ಉಳಿಸುವ ಅವಧಿ ಎಲ್ಲವೂ ವೆತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಸರಳತೆಯಲ್ಲೂ ವೈಭವವನ್ನು ಗುರುತಿಸುವ ಅರಿವು ಇರಬೇಕು ಅಷ್ಟೇ. ಚಹದ ಗಾಢವಾದ ರುಚಿಯನ್ನು ಅಷ್ಟಕ್ಕೇ ಬಯಸುವವನು ಯಾವಾಗಲೂ ಬಯಸುವುದು ಕಣ್ಣ ಚಹವನ್ನು. ಇದಕ್ಕೆ ಮೇಲ್ನೋಟಕ್ಕೆ ಬಡತನ ಕಾರಣವಾಗಿದ್ದರೂ ಅದು ಅಂತ ಒಪ್ಪುವುದು ಮಾತ್ರ ಕಷ್ಟ. ಹಾಲು ಹಾಕಿದ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ಚಹಕ್ಕೆ ಬೆಳಗಾಗುವ ತನಕ ಮತ್ತು ದನ ಇದ್ದರೂ ದನ ಹಾಲು ಕೊಡುವ ತನಕ  ಕಾಯಬೇಕು. ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಅದಕ್ಕೆ ಬಹಳ ಸಿದ್ದತೆಯ ಅವಶ್ಯಕತೆಯೂ ಅಗತ್ಯವಿದೆ. ಆದರೆ ಕಣ್ಣ ಚಹಕ್ಕೆ ಕೇವಲ ಚಹ ಪುಡಿಸಿಕ್ಕಿದರೂ ಸರಳವಾಗಿ ಪೂರ್ಣ ಚಹದ ಅನುಭವವನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಅವಕಾಶ ಇರುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಸರಳವಾಗಿ ನಡೆಯುವ ಯಕ್ಷಗಾನ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆ ಮೇಲ್ನೋಟಕ್ಕೆ ಬಡವಾಗಿ ಕಂಡರೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದ ಶ್ರೀಮಂತಿಕೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಅನುಭವಿಸುವ ಮನೋಭಾವ ಇರಬೇಕು ಅಷ್ಟೆ.

 ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಕರ್ಮಬಂಧ ಎಂಬ ಹಳೆಯ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಯ ಧ್ವನಿ ಮುದ್ರಣವೊಂದು ಸಿಕ್ಕಿ ಅದನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ ಗರಿಗೆದರಿದ ಕಲ್ಪನೆಗಳು ಹಲವು. ನೆಬ್ಬೂರು ಮತ್ತು ಕಡತೋಕರ ಭಾಗವತಿಕೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ತಾಲಮದ್ದಲೆಯದು. ಭೀಷ್ಮನಾಗಿ ರಾಮದಾಸ ಸಾಮಗರು, ಕೌರವನಾಗಿ ಎಂ ಪ್ರಭಾಕರ ಜೋಶಿಯವರು, ಕೊನೆಯುಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣನಾಗಿ ಗುರು ಪೆರ್ಲ ಕೃಷ್ಣ ಭಟ್ ರವರು ಸೇರಿ ನಡೆಸಿಕೊಟ್ಟ ಅದ್ಭುತ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಯದು.  ಕರ್ಮ ಬಂಧ ಎಂಬ ಪ್ರಸಂಗ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರ ಯುದ್ದದ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತದೆ. ಪ್ರಸಂಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಕೌರವನ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಗೆಳಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸುವ ಭೀಷ್ಮ ಉತ್ತರಾರ್ಧಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣನಲ್ಲೇ ಹಲವು ಜಿಜ್ಞಾಸೆಗೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಯುದ್ದ ಸನ್ನಿವೇಶದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ವಿಚಾರ ಸಂಘರ್ಷವನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಅತ್ಯಂತ ವಿಶಿಷ್ಟ ಪ್ರಸಂಗವಿದು. ದ್ವಂದ್ವದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಭೀಷ್ಮನ ಪಾತ್ರ ನಿರ್ವಹಿಸುವುದು ಬಹಳ ಕಷ್ಟವಾಗಿ ಕಂಡರೂ ಮಿಕ್ಕ ಪಾತ್ರಗಳು ಕೂಡ ಕಬ್ಬಿಣದ ಕಡಲೆಯೇ. ಇದು ಯಕ್ಷಗಾನ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಯ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ. ಯುದ್ದ ಆರಂಭ ಯಾವಾಗ ಅಗುತ್ತದೆ? ಚೆಂಡೆ ಪೆಟ್ಟು ಯಾವಾಗ ಕೇಳಬಹುದು?   ಎಂದು ಇಲ್ಲಿ ಕಾಯುವ ಹಾಗಿಲ್ಲ. ಸನ್ನಿವೇಶ ಚಿತ್ರಣ ದರ್ಶನವಾಗುವುದೇ  ವಿಚಾರ ಸಂಘರ್ಷಮಯವಾಗಿ  ಮತ್ತು ಹಲವು ಜಿಜ್ಞಾಸೆಗಳನ್ನು ಮೂಡಿಸಿ ಅದರಲ್ಲೇ ಅವುಗಳಿಗೆ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕಥಾ ಹಂದರಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ಇದ್ದರೂ ಸನ್ನಿವೇಶದಲ್ಲಿ ಅದು  ಬಹಳ ಸೂಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಯೇ ಚಿತ್ರಿತವಾಗುತ್ತದೆ.  ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವಿಚಾರ ಸಂಘರ್ಷಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಒತ್ತು.

ಈ ಪ್ರಸಂಗದ ಪ್ರಥಮಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಭೀಷ್ಮ ಕೌರವನ ಸಂಭಾಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ರೀತಿಯ ವಿಚಾರ ಮಂಥನ ನಡೆದರೆ ಉತ್ತರಾರ್ಧದ ಭೀಷ್ಮ ಕೃಷ್ಣರ ಸಂಭಾಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಬೇರೊಂದು ರೀತಿಯ ವಿಚಾರ ಮಂಥನ. “ಪಂಕಜಾಕ್ಷ ಭೇದವೇಕೋ ಕಿಂಕರನಲ್ಲವೇ ನಾನು..”  ಎಂದು ಭೀಷ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನ ಭೇದವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಭಕ್ತನೆಂದು ತೋರುವ ಪರಿಗಣನೆ ತನಗೇಕೆ ಇಲ್ಲ? ಪಾರ್ಥಸಾರಥಿಯಾದವನು ಭೀಷ್ಮ ಸಾರಥಿ ಯಾಕೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ? ಈ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಗೆ ಕೃಷ್ಣ ಕೊಡುವ ಉತ್ತರ ಅಷ್ಟೇ ಮಾರ್ಮಿಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಉತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆಯ ಮೂಲಕ ಅದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ತೋರಿಸುವ ರೀತಿ ಬಹಳ ಸ್ವಾರಸ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಯಕ್ಷಗಾನದ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬರುವ ಈ ಉದಾಹರಣೆಗಳೇ ಹಲವು ಸಲ ನಮ್ಮ ಜ್ಞಾನ ಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಬಹಳ ಸರಳ ಉಧಾಹರಣೆಗಳು ಉದ್ದರಿಸಲ್ಪಡುವಾಗ ಯಕ್ಷಗಾನದ ವಾಙ್ಮಯ ಪ್ರಪಂಚದ ವೈಶಾಲ್ಯತೆಗೆ ಬೆರಗಾಗುವ ಹಾಗೆ ಅಗುತ್ತದೆ. ಒಬ್ಬಾಕೆ ತಾಯಿಗೆ ನಾಲ್ಕು ಮಕ್ಕಳಿರುವಾಗ  ಹಿರಿ ಮಗನಿಗೆ ಮೀಸೆ ಬಂದಿರುತ್ತದೆ.ಅತ್ಯಂತ ಸಣ್ಣ ಮಗುವಿಗೆ ಇನ್ನೂ ಸ್ತನ್ಯಪಾನವನ್ನು  ತಾಯಿ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ. ನಾಲ್ಕು ಮಕ್ಕಳನ್ನೂ ಸಮಾನ ಪ್ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ತಾಯಿ, ಕಿರಿಯ ಮಗುವಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಮೊಲೆಹಾಲನ್ನು ಕೊಡುವುದನ್ನು  ಹಿರಿ ಮಗ   ಭೇದ ಮಾಡುವುದೆಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸಬಹುದೇ? ಸಮಾನತೆ ಎಂಬುದು ಶಬ್ದ ಒಂದೇ.ಆಂತರಿಕ ಸಮಾನತೆ ಬಾಹ್ಯ ಭಿನ್ನತೆ. ತಾಯಿಯ ಅಂತರಂಗದ ಭಾವನೆಯಲ್ಲಿ ಸಮಾನತೆ ಇದ್ದರೂ ಬಾಹ್ಯ ಪ್ರಪಂಚದ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನತೆ ಇರಲೇ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.

ಇಂತಹ ಹಲವು ವಿಚಾರಗಳು ತೆರೆದ ಪುಸ್ತಕದ ಬರಹದಂತೆ ಇಲ್ಲಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಕಬ್ಬಿಣದ ಕಡಲೆಯಾದ ಚಿಂತನೆಗಳು ರುಚಿಯಾದ ಗೋಡಂಬಿಯಂತೆ ಬಾಯಿಯೊಳಗೆ ಹಾಕಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಯ ಮಹತ್ವ ಇಂತಹುದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಇಂತಹ ಹಲವು ಪ್ರಸಂಗಗಳಲ್ಲಿ. ಮನುಷ್ಯನ ಚಿಂತನೆಗೆ ಸರಿಯಾದ ದಿಶೆಯನ್ನು ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಯನ್ನು ಕೊಡುವ ಈ ವಿಚಾರ ಸಂಘರ್ಷಗಳು ಇಷ್ಟೊಂದು ಸರಳವೇ ಎಂದು ಬೆರಗಾಗುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಆದರೂ, ಈ ತಾಳಮದ್ದಲೆಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ವಾಸ್ತವದ ಯಕ್ಷಗಾನ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಯ ಸ್ಥಿತಿಗತಿಗಳನ್ನು ಯೋಚಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿತು. ಸದ್ಯ ಕೇಳಿದ ಕರ್ಮ ಬಂಧದಂತೆ ಇನ್ನೋಂದು ಪ್ರಸಂಗ ರುಕ್ಮಾಂಗದ ಚರಿತ್ರೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಶೇಣಿಯವರ ರುಕ್ಮಾಂಗದ,  ಗೋವಿಂದ ಭಟ್ಟರ ಜಗನ್ಮೋಹಿನಿ ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಮೂಡಿ ಬಂದಿತ್ತು. ಕೇಳುತ್ತ ಹೋದಂತೆ ಈಗಿನ ತಾಳಮದ್ದಲೆಯ ವಾಸ್ತವವನ್ನು ಚಿಂತಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿದ್ದು ಸುಳ್ಳಲ್ಲ. ಈ ಎರಡು ಪ್ರಸಂಗಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿದಾಗ ಇಂತಹ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಈಗ ಪ್ರಸ್ತುತ ಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರೆ,  ಸದ್ಯ ಅದನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಬಲ್ಲ ಸಮರ್ಥ ಕಲಾವಿದರನ್ನು ಗಮನಿಸುತ್ತ ಹೋದರೆ,  ಹಲವು ಹಿರಿಯ ಕಲಾವಿದರನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಇಂದಿನ  ಹೊಸ ತಲೆಮಾರಿನ ಕಲಾವಿದರಿಗೆ ಇಂತಹ ಪ್ರಸಂಗಗಳು ಸವಾಲಾಗಿಯೇ ಇದೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ ಯುವ ತಲೆಮಾರಿಗೆ ವೈಚಾರಿಕ ಬಡತನ ಬಂದಿರುವುದು ಇದರಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಗೋಚರವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ವಾಲಿವಧೆ, ಕರ್ಣಾವಸಾನ, ಜಾಂಬವತಿ ಕಲ್ಯಾಣ, ಸಮರ ಸನ್ನಾಹ ಇಂತಹ ಪ್ರಸಂಗಗಳೇ ಪುನರಾವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತಿರುವುದು. ಈ ಪ್ರಸಂಗಗಳು ವಿಚಾರಪ್ರದವಾಗಿಲ್ಲ ಎಂದು ಅರ್ಥವಲ್ಲ, ಆದರೆ ಆ ಸಂಘರ್ಷಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಒತ್ತುಕೊಡದೆ ಇದನ್ನು ಪ್ರಸ್ತುತ ಪಡಿಸುವುದು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ರಂಜನೆಗೆ, ಆಕರ್ಷಣೆಗೆ  ಬೇರೆ ಹಲವು ವಿಷಯಗಳು ಇರುವುದೇ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂದೆರಡು ಕಲಾವಿದರನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಕರ್ಮ ಬಂಧ, ಗೀತೋಪದೇಶ ದಂತಹ ಪ್ರಸಂಗಗಳನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವ ಕಲಾವಿದರು ಇಲ್ಲವಲ್ಲ? ಈ ವೈಚಾರಿಕ ಬಡತನ ಗಮನಕ್ಕೆ ಬಾರದ ವಿಚಾರವಾಗಿದೆ.

ಯಕ್ಷಗಾನದ ಬಯಲಾಟದಲ್ಲಿ ಮಹಿಷಾಸುರನ ಅರ್ಧ ತಾಸಿನ ಅವಧಿಯ ಪ್ರವೇಶ,  ಅಷ್ಟು ಸಭೆಯನ್ನು ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿ ಮಾಡಿ ರಂಜನೆ ಉಂಟುಮಾಡಿದಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನ ಸೇವೆಯ ಕೃತಾರ್ಥತೆಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತ, ಅರ್ಥ ಗಂಟೇ ಒಂದೇ ಪದಕ್ಕೆ ಕುಣಿದು  ಬೆವರು ಸುರಿಸಿದಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನ ಭಾವಾಭಿನಯ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಗೊಳ್ಳುವ ಪರಿ ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿದ್ದರೆ, ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಯ ಇಂತಹ ಜ್ವಲಂತ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಅದರಿಂದಲೂ ಹಲವರನ್ನು ವಿಮುಖರನ್ನಾಗಿಸುವುದು ಸುಳ್ಳಲ್ಲ. ಹಲವಾರು ತತ್ವಾದರ್ಶಗಳ ದರ್ಶನದೊಂದಿಗೆ ವಿಚಾರ ಸಂಘರ್ಷಗಳನ್ನು , ಸನಾತನ ಅಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಸರಳವಾಗಿ ಅಷ್ಟೇ ಮಾರ್ಮಿಕವಾಗಿ ಅರ್ಥ ಮಾಡಿಕೊಡುವ ತಾಳಮದ್ದಲೆಗಳು ಜನ ಮುಖದಿಂದ ದೂರವಾಗುತ್ತಿವೆ. ಇದ್ದರು, ಬಹಳ ನೀರಸವಾಗಿ ಯಾಂತ್ರಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವಾಗಿ ಭಾಸವಾಗುತ್ತಿದೆ. ಗಹನವಾದ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಚರ್ಚಿಸುತ್ತಿದ್ದರೆ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಿಗೆ ಅದು ಬೇಡವಾಗುತ್ತ ಗಮನದ ಹಾದಿ ಬದಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ವಿಚಾರ ಸಂಘರ್ಷ ಚರ್ಚೆಗಳು ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿಯನ್ನು ಸೋಲಿಸುವ ಗುರಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರವೇ ಹೊಂದಿ ಸಂಘರ್ಷ ಕೇವಲ ಸಂಘರ್ಷವೇ ಅಗುತ್ತಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣಗಳು ಹಲವಿದೆ.ಮಾತ್ರವಲ್ಲ  ಬಹುಮಂದಿಗೆ ಇದರ ಅರಿವೂ ಇದೆ. ಆದರೆ ಆ ಸಮಸ್ಯೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಗಂಭೀರತೆ ಇಲ್ಲ. ಒಂದು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಆರಂಭಿಸಿ ಜನರಂಜನೆಯನ್ನು ಗಳಿಸಿದರೆ ಸಾಕು ಎಂಬ ಭಾವ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅನಾವಶ್ಯಕ ಪ್ರಯೋಗಗಳ ಜತೆ ಹೊಸತನ ಆವಿಷ್ಕಾರಗಳು.ಆದರೆ ಇವುಗಳು ಯಾವುದು ಇಂದಿನ ತಲೆಮಾರಿನ ಅಧ್ಯಯನ ಶೀಲದ ಕೊರತೆಯನ್ನು ನೀಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಗಹನವಾದ ವಿಚಾರಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಉತ್ತಮ ಅಧ್ಯಯನದ ಅವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ ಅದಕ್ಕೆ ಅಗತ್ಯವಾದ ಮಾಹಿತಿ ಮತ್ತು ಸೌಕರ್ಯಗಳು ಸುಲಭವಾಗಿ ಲಬ್ಯವಾಗಬೇಕಿದೆ. ಸೋಲಿಸುವ ಸ್ಪರ್ಧೆಗಿಂತ ಉತ್ತಮವಾದುದನ್ನು ಕೊಡುವಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧಾ ಮನೋಭಾವವನ್ನು ಬೆಳೆಸುವಂತಾಗಬೇಕು. ಆ ಮೂಲಕ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಯ ಸತ್ವ ಸಂಪೂರ್ಣ ಅನಾವರಣಗೊಳ್ಳಬೇಕು.

ಯಕ್ಷಗಾನಂ ಗೆಲ್ಗೆ

ನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನ ಸೆಳೆತ

ಸೆಳೆತವೆಂದರೆ ಹಾಗೆ. ಅದು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಬೇಡವೆಂದು ಔದಾಸಿನ್ಯ ತಾಳಿದರೂ ಮನಸ್ಸಿನ ಮೂಲೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಬಯಕೆ ತನ್ನ ನೆರಳನ್ನು ಕ್ರಮೇಣವಾಗಿ ವ್ಯಾಪಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿ ಮಿಕ್ಕೆಲ್ಲ ಯೋಚನೆಯನ್ನು ಮುಸುಕಿನೊಳಗೆ ಅಮರಿಸಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಆ ಸೆಳೆತವೆಂಬ ಮೋಹಿನಿಯ  ಬಾಹುಗಳು ವಿಶಾಲವಾದಂತೆ ಭಾಸವಾಗಿ ಬೇಡವೆಂದು ಇದ್ದ ಔದಾಸಿನ್ಯ ಜಡತ್ವ ಸೆಳೆತದ ಬಲಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರಣೆಯನ್ನೆ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಆ ಮೋಹಕ ಸೆಳೆತದ ಅನುಭವ ಒಂದಿಒಲ್ಲೊಂದು ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ಬಾರದೆ ಇದ್ದವರು ಇರಲಾರರು.

 ಈ ಬಾರಿಯ ಎಡನೀರು ಮೇಳದ ಆಟಗಳತ್ತ  ಸೆಳೆತ ಮೊಳೆತದ್ದು ಆ ಬಗೆಯಲ್ಲಿ. ಬಿಡುವಿಲ್ಲದ ದಿನದ ಕೆಲಸಗಳ ಚಿಂತನೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೂ ಬೇಡ, ಒಂದು ಆಟ ನೋಡಿ ಅಷ್ಟಿಷ್ಟು ಸಂತೃಪ್ತವಾಗಿದ್ದ ಮನಸ್ಸಿನ ಆ ತೃಪ್ತಿ ಮರೆಯಾಗಿ ಸಾಯಂಕಾಲ ವಾಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಸೆಳೆತದ ಹಸಿವು ಜಾಸ್ತಿಯಾಗಿ  ಮನಸ್ಸಿನ ತುಂಬ ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತ ಮತ್ತದರ ಕಡೆಗೆ ಮುಖಮಾಡುವಂತೆ ಮಾಡಿದ್ದು ವಿಚಿತ್ರ.  ಸಮಯ ಮೀರಿದಂತೆ ಔದಾಸಿನ್ಯ  ಕಡಿಮೆಯಾಗಿ ಚಿತ್ತ ಅತ್ತ ಕಡೆಯೇ ಸೆಳೆದುಬಿಟ್ಟಿತಲ್ಲ? ಒಂದು ಆಟ ನೋಡಿ ಈ ಬಾರಿಗೆ ಇಷ್ಟು ಸಾಕು ಎಂದು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಅದುಮಿ ಹಿಡಿದ ಮನಸ್ಸು ಸಾಯಂಕಾಲವಾಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಮೆಲ್ಲಗೆ ಆ ಸೆಳೆತ ಸುಳಿಗೆ ಇಣುಕಿ ನೋಡ ಹತ್ತಿತು. ಇಂದು ಯಾವ ಪ್ರಸಂಗ, ಅದು ಹೇಗೆ ಇರಬಹುದು? ಹೀಗೆ ಮಂಡಿಗೆಯ ರುಚಿಯನ್ನು ಸವಿಯತೊಡಗಿತು.

ಇಷ್ಟಕ್ಕೂ ಅಂತಹ ಸೆಳೆತ ಉಂಟಾದ ಕಾರಣವಾದರೂ ಏನು? ಒಂದೆರಡಲ್ಲ ಯೋಚಿಸುತ್ತ ಹೋದಂತೆ  ಹಲವಿದೆ ಅಂತ ನಂತರ ಹೊಳೆದದ್ದು. ಕಳೆದ ಒಂದೆರಡು ಬಾರಿ ಮೇಳದ ಆಟವನ್ನು ನೋಡುವುದು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಆದೇನು ವಿಶೇಷವಲ್ಲ. ಆದರೆ  ಕೊನೆಯದಾಗಿ ನೋಡಿದ ಕೋರಮಂಗಲದ ಎಡನೀರು ಮೇಳದ ಆಟದ ನೆನಪು ಮಾತ್ರ ಮತ್ತು ಮತ್ತು ಮರುಕಳಿಸಿದ್ದು ಸುಳ್ಳಲ್ಲ. ಎರಡು ವರ್ಷದ ಹಿಂದೆ ಇದೇ ರಂಗಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಮಹಾನ್ ಚೆಂಡೆ ಮದ್ದಲೆ ವಾದಕರಾದ ಚಿಪ್ಪಾರು ಬಲ್ಲಾಳರನ್ನು ಕೊನೆಯದಾಗಿ ನೊಡಿದ್ದ ನೆನಪು ರಂಗ ಸ್ಥಳದ ಮೂಲೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಮರುಕಳಿಸಿತು. ಕೇವಲ ಅಷ್ಟಕ್ಕೇ ಆ ಪ್ರೇರಣೆ ಉಂಟಾದದ್ದಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕೆ ಆದಿನದ ಆ ಯುವಕಲಾವಿದರ ಮದ್ದಲೆ ವಾದನವೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಪ್ರೇರಣೆಯಾಗಿತ್ತು. ಯುವ ಕಲಾವಿದರಾದ ಕಡಬ ಶ್ರೀನಿವಾಸ ನಿಜಕ್ಕೂ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದರು.  ಅಮ್ಮಣ್ಣಾಯರ ಜತೆ ವಾದನದ ಸುಖವನ್ನು ತನ್ಮಯರಾಗಿ ಸ್ವತಃ ಅನುಭವಿಸುತ್ತ ಬಡಿಯುತ್ತಿದ್ದ ರೀತಿ ಬಹಳ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿತು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ನಂತರ ಮುಖತಃ ಭೇಟಿಯಾಗಿ ಆ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕ ಅಭಿನಂದನೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದೆ.

ಅಂದು ಹಲವು ವಿಧದಲ್ಲಿ ಬಲ್ಲಾಳರ ನೆನಪು ಕಾಡಿತು. ೨೦೦೯ ರ ಎಪ್ರಿಲ್ ತಿಂಗಳ ಎಡನೀರು ಮೇಳದ ಪ್ರವಾಸ ಮರೆಯದ ನೆನಪನ್ನು ಆ ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ತರುವಂತಾದದ್ದು ಮಾತ್ರ ವಿಷಾದನೀಯ. ಆ ನೆನಪಿನ ಸೆಲೆ ಎಂಬಂತೆ ಮೊನ್ನೆಯೂ ಮೇಳದ ಆಟವಾದಾಗ ಒತ್ತೊತ್ತಿದ ಬಲ್ಲಾಳರ ಛಾಪುಗಳು ಸ್ವರ ಎಬ್ಬಿಸಿ ಅವರ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಅನುಮಾನಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿದವು. ನಿರ್ಲಿಪ್ತ ಭಾವದ ನಿಲುಮೆ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಂಡರೆ  ಆ ರಾಜ ಗಾಂಭೀರ್ಯದ ಮೌನ ಹರಿದು  ಆವ್ಯಕ್ತ ಭಾವಗಳು ಮದ್ದಲೆಯಲ್ಲಿ ಮಾರ್ದನಿಗೊಳಿಸುವ ಬಲ್ಲಾಳ ಶೈಲಿ ಮರೆಯಲಾಗದೆ,  ಅರಿಯದ ಒಂದು ಸೆಳೆತ ಮನದ ಮೂಲೆಯಿಂದ ಆ ಕಡೆಗೇ ಸೆಳೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಮತ್ತೆ ಕನವರಕೆ ಕರಗಿ ವಾಸ್ತವಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ವಿಷಾದದ ದುಮ್ಮಾನ ಮಾತ್ರ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿಬಿಟ್ಟಿತು. ಯಕ್ಷರಂಗ ಕಳೆದು ಕೊಂಡ ರತ್ನದ ಮೌಲ್ಯ ತುಲನೆ ಮಾಡುವುದು ಅಸಾಧ್ಯವಾದದ್ದು. ಆ ಚೆಂಡೆ ಮದ್ದಲೆಗಳ ಧ್ವನಿ ಮೊಳಗಿ ಮತ್ತೆ ಮೌನ ಆವರಿಸಿರಬಹುದು. ಆದರೆ ಅವುಗಳು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಎಬ್ಬಿಸಿದ ಆ ನಾದ ತರಂಗದ ಅಲೆಗಳು ಇನ್ನೂ ಹೃದಯದ ಆವರಣಕ್ಕೆ ಮೆತ್ತಗೆ ತಟ್ಟುತ್ತಾ ಇದೆ. ಮರಯ ಬಹುದೇ ಆ ಪೆಟ್ಟುಗಳು? ಇನ್ನು ಆ ತರಂಗಗಳ ಹೊಸ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗಬಹುದೇ? ಇನ್ನು ಹಳೆಯ ದ್ವನಿ ಸಂಗ್ರಹದಿಂದ ಆ ಮಧುರ ಸ್ಮರಣಿಕೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನನಪಿನ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯೊಳಗಿನಿಂದ ತೆಗೆದು ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಅಲೆಗಳ ಕಂಪನಗಳನ್ನು ಸೋಕುವಂತೆ ಮಾಡುವುದು ಮಾತ್ರ ಸಾಧ್ಯ. ತಾಯಿ  ಜೋಗುಳದ ಕರತಟ್ಟುವಿಕೆಯ ಬಡಿತಕ್ಕೆ ಮುದುರಿ ಮಲಗಿದ ನಿದ್ರಿಸಿದ ಮಗು,  ಕರ ತಟ್ಟುವಿಕೆ ನಿಲ್ಲಿಸಿದಾಗ ಅರೆ ನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಮಿಸುಕಾಡಿ ಪುನಃ ಆ ಬಡಿತವನ್ನು ಬಯಸುವಂತೆ ಬಲ್ಲಾಳರ ಕರಸ್ಪರ್ಶಕ್ಕೆ ಮಗುವಾಗುವ ಬಯಕೆ. ಆ ಮಟ್ಟಿಗೆ ತಬ್ಬಲಿಯಾದ ಅನುಭವ ಆದರೂ ತಬ್ಬಲಿ ಮನಸ್ಸು ಆ ಧ್ವನಿಯನ್ನೆ ತಬ್ಬಲಿ ಎಂದು ಮನಸ್ಸು ಹಂಬಲಿಸುತ್ತಿರುವುದು ಸುಳ್ಳಲ್ಲ. ಹಂಬಲಿಸಿದ ಮನಸ್ಸಿನ ಸೆಳೆತ ಏನೆಂದು ಅರಿವಾದದ್ದು  ಆನಂತರವವೇ.

ಇದೊಂದು ಬಗೆಯ ನೆನಪಾದರೆ ಎಡನೀರು ಮೇಳದ ಮದ್ದಲೆ ಎಂದರೆ ನೆನಪಾಗುವುದು ಪ್ರಭಾಕರ ಗೋರೆಯವರ ಮುಖ. ಇದು ಹಿಮ್ಮೇಳದ ಆ ಮೂಲೆಯನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಿ ಮನಸ್ಸಿಗೆ  ಒತ್ತಿದ ಅ ಮುದ್ರೆ ಅಚ್ಚಳಿಯದೆ ಇನ್ನೂ ಹಾಗೆ ಉಳಿದಿದೆ. ವೇದಿಕೆಯ ತುದಿಯಂಚಿನಿಂದ ಬರುವ ಧ್ವನಿ ತರಂಗಗಳು ಅಲ್ಲಿಂದ ಅಲೆಯೆಬ್ಬಿಸುವುದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದರೂ ಆ ನೆನಪಿನ ತರಂಗಗಳು ಇನ್ನೂ ಮಾಸಿಲ್ಲ. ಭಾಗವತರ ಗಾಯನಕ್ಕೆ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತ ಸಾಗಿ ಭಾವತರು ಎಲ್ಲಿ ಅವಕಾಶ ನೀಡುತ್ತಾರೋ .. ಎಲ್ಲಿ ಬಿಡಿತವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾರೋ ಎಂದು ಕಾದು ಆ ಘಳಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮದ್ದಲೆಯ ಮುಖವನ್ನು ಕರದಿಂದ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ ಬಿಡಿತವನ್ನು ಕಲಾತ್ಮಕ ಗೊಳಿಸುವ ಗೋರೆ ಶೈಲಿ ಮರೆಯಲಾಗದು. ಸ್ವಯಂಚಾಲಿತ ಯಂತ್ರದಂತೆ  ಭಾಗವತರ ಶ್ರುತಿಗೆ ಜತೆಯಾಗಿ ಔದಾಸಿನ್ಯ ಭಾವದಲ್ಲಿ ಬರಿದೇ ನೀಡುವ ಬಲವಾದ ಛಾಪಿನಲ್ಲೂ ಒಂದು ಕಲಾತ್ಮಕತೆ. ಅಲ್ಲಿ ಯಾರು ಬಡಿದರೇನಂತೆ ಅಂದು ನೆನಪಾಗಿ ಕಾಡಿ ಸೆಳೆದದ್ದು ಗೋರೆಯ ಮದ್ದಲೆಯ ನೆನಪುಗಳು. ಅವರು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ತಬಲದ ನೆನಪು. ಈಗ ಅನ್ನಿಸುವುದಿಲ್ಲವೇ ಆ ತಬಲ ಈಗ ಎಲ್ಲಿರಬಹುದು? ಹೇಗಿರಬಹುದು?

ಅಂದು ಯುವ ಮದ್ದಲೆವಾದಕ ಸೆಳೆದ ಪರಿಯೇ ಹಾಗೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅನ್ನಿಸಿದ್ದಿದೆ ಆ ಮೂಲೆಯಲ್ಲಿ ಯಾರು ಕುಳಿತು ಬಡಿದರೂ ಆ ಬಗೆಯ ನಾದ ಹೊರಡುವುದೇ?  ಅದು ಆ ಸ್ಥಾನದ ಮಹಿಮೆ. ಯುವ ಕಲಾವಿದರಲ್ಲಿ ವಿಚಾರಿಸಿದಾಗಲೂ ಇದೇ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಆ ಸ್ಥಾನ ವಿಶೇಷವಾದದ್ದು. ಯಾವ ಮದ್ದಲೆಗಾರನೂ ಅನುಭವಿಸಿ ಬಾರಿಸ ಬಹುದಾದ ಭಾಗವತಿಕೆ ಅಮ್ಮಣ್ಣಾಯರದು. ಮದ್ದಲೆಗಾರ ಸ್ವತಃ ತನ್ನೆಲ್ಲ ಕಸುವನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಮುಕ್ತ ಅವಕಾಶ ಆಗ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಅತಿ ಬಲವಾದ ಪೆಟ್ಟುಗಳಂತೆ ಮೆತ್ತಗೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಕೇಳುವ ಪೆಟ್ಟುಗಳಿಗೂ ಸಮಾನ ಅವಕಾಶ ಕೊಡುವುದು ಅಮ್ಮಣ್ಣಾಯರು ಮಾತ್ರ. ಅವರ ಜತೆ ಮದ್ದಲೆ ಬಾರಿಸುವುದನ್ನು ಕಲಾವಿದ ಸ್ವತಹ ಅನುಭವಿಸಿ ಸುಖಿಸಬಹುದು.  ಇದನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ ಗೋರೆ ಅಮ್ಮಣ್ಣಾಯ ಜತೆಗಾರಿಕ್  ಯಾಕೆ ಅಪ್ಯಾಯಮಾನ ವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅರಿವಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ವತಹ ಕಲಾವಿದನೇ ಸುಖಿಸುವಾಗ ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಆ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಪಾಲುಗಾರನಾಗದೇ ಇರಲು ಸಾಧ್ಯವೇ?

ಒಂದೆಡೆ ಬಲ್ಲಾಳರು ಅಗಲಿದ ನೋವು ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಬರಿ ನೆನಪು ಮಾತ್ರವೇ ಅಗಿ ಹೋದ ಗೋರೆ. ಈ ಸಲದ ಎಡನೀರು ಮೇಳದ ಆಟ ಆ ಬಗೆಯಲ್ಲೂ ಒಂದು ವಿಧದ ಸೆಳೆತವನ್ನು ಉಂಟು ಮಾಡಿದೇಯೇ ಎಂಬ ಅನುಮಾನ ಕಾಡುತ್ತಿದೆ. ಕಳೆದ ಬರವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದೆ  ಇನ್ನಿಲ್ಲವಾದ ಗೋರೆಯ ಸ್ಮೃತಿ ಮೌನದಲ್ಲಿ ಅಮ್ಮಣ್ಣಾಯರ ವಿಷಾದ ಭಾವ ಸ್ಪುರಿಸುತ್ತಿದೇಯೇ? ಅಲ್ಲವಾದಲ್ಲಿ  ಮನಸ್ಸನ್ನು ಆ ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ಎಳೆದು  ಎಳೆದು ಕಟ್ಟಿ ಹಾಕುವ ಅನುಭವವಾದರೂ ಯಾಕೆ? ಇದು ಕೇವಲ ಅನಿಸಿಕೆಯೆ? ಅಮ್ಮಣ್ಣಾಯರ ಆ ಗಾನದ ಸೆಳೆತ,   ಛೇ ಈ ಬಾರಿ ಒಂದು ಆಟ ನೋಡಿ ಮತ್ತೊಂದಕ್ಕೆ ಸೆಳೆದ ಆ ಸೆಳೆತಕ್ಕೆ ಕಾರಣಗಳು,  ಹುಡುಕುತ್ತ ಹೋದಂತೆ ಹಲವು ಸಿಗುತ್ತವೆ. ಅಮ್ಮಣ್ಣಾಯರು ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಲೆಗಾಗಿ ಮಾತ್ರವೇ ಸ್ವತಹ ಮೈದುಂಬಿದ ಕಲಾವಿದಾನಾಗಿ ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಭಾಸವಾಗುತ್ತಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರತಿಫಲದ ಬಯಕೆ ಇದೆ ಎಂದು ಅನ್ನಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಈಗ ಅವರು ದಿವಸಕ್ಕೆ ಒಂದು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಮಾತ್ರವೇ ಒಪ್ಪುಕೊಳ್ಳುವುದು. ಅದರಲ್ಲಿ ಮೈದುಂಬಿ ಹಾಡುವುದು.  ಭಾವತುಂಬಿದ ಕಂಠದಿಂದ ರಾಗ ಭಾವಗಳು ಹೊರ ಹೊಮ್ಮುವ ಪರಿಯನ್ನೊಮ್ಮೆ  ಸ್ವತಃ ಅನುಭವಿಸಿದಾಗ ಅದು ಅರಿವಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಸಮಯವಾಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ದನದ ಕರು ಹಾಲಿಗಾಗಿ ಕರೆದಂತೆ ತನ್ನಮ್ಮ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಾಗ ಅಮ್ಮನ ಕೆಚ್ಚಲಿಗೆ ಬಾಯಿ ಹಾಕಿದಂತೆ ಸಮಯವಾಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಆಗುವ ಆ ಸೆಳೆತದ ಅನುಭವ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಅದದ್ದು ಯಾಕೋ? ಅದು ಈಗ ಸಹಜ ಎಂದು ತೋರುತ್ತದೆ. ಆ ಸೆಳೆತ ಅನುಭವಿಸ ಬೇಕಿದ್ದರೆ ಒಂದು ಸಲ ಮೇಳದ ಆಟ ನೋಡಿ. ಎಡನೀರು ಮೇಳ ಪುನಃ ಬರುತ್ತಿದೆ. ಅಮ್ಮಣ್ಣಾಯರು ಪುನಃ ಬರುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಆ ಸೆಳೆತದ ಸುಳಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಲು ನಾವು ಪುನಃ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. 

ಎಡನೀರು ಮೇಳದ ಗಂದರ್ವ ಗಾಯಕ

“ ದಾನವಾಂತಕ ನೀ ಎನಗೆ.......”  ಮಧುರವಾದ ಕಂಠದಿಂದ ಪ್ರಸಂಗ ಪದ ಪರಿಸರ ತುಂಬ ಯಕ್ಷತರಂಗಗಳನ್ನು ಉಂಟು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಗಂಧರ್ವ ಗಾಯಕನ ಗಾಯನಕ್ಕೆ ಇರವನ್ನು ಮರೆತು ತನು ಮನ  ಸ್ಪಂದನೆಯ ರಾಗವನ್ನು ಹೊರಡಿಸಿತು. ಕೃಷ್ಣ ಲೀಲೆಯ ಉತ್ತರಾರ್ಧದ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಬರುವ ಅಕ್ರೂರ ಮತ್ತು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣರ ನಡುವಿನ ಸಂಭಾಷಣೆಯ ಸನ್ನಿವೇಶ ಅದು. ಭಾವ ಪೂರ್ಣ ಪದಕ್ಕೆ ಅಕ್ರೂರ ಭಾವುಕನಾಗಿ ಬಿಡುವ ಸನ್ನಿವೇಶ. ಅದೇನು ಗಾನ ಮಾಧುರ್ಯ. ಮೂಗಿನ ತುದಿಯ ಕನ್ನಡಕವನ್ನು ಸರಿಸಿ ನೋಡುತ್ತ ರಂಗದ ಮೇಲಿನ ಕಲಾವಿದರನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವ ನೋಟ, ಕಣ್ಣನ್ನು ಕಿರಿದಾಗಿಸಿ ಹುಬ್ಬುಗಂಟಿಕ್ಕಿ ಆ ಸಂಗೀತದ ಲಯದೊಂದಿಗೆ ಲೀನವಾಗುವ ಭಂಗಿ.. ಭಲೇ ಅಮ್ಮಣ್ಣಾಯರೇ ನಾವು ಧನ್ಯರಾಗಿಬಿಟ್ಟೆವು ಅಂದು. ಬೇಸಗೆಯ ಬಿಸಿ ತನುವಿಗಾದರೆ ಹೃದಯಕ್ಕಾದ ಆ ಅಮೃತ ಸಿಂಚನ  ಛೇ!!!    ಸ್ಪುರಿಸುವ ಭಾವಕ್ಕೆ ನೋಡಿ,  ಅಕ್ಷರಗಳೇ ಇಲ್ಲವಲ್ಲ? ಅಮ್ಮಣ್ಣಾಯರ ಪದಗಳೆಂದರೆ ಹಾಗೆ, ಸ್ವತಹ ಭಾವ ತುಂಬಿ ಆಲಾಪಿಸಿದಾಗ ಕಲಾವಿದರೂ ಭಾವ ಪರವಶರಾದರೆ .. ಪ್ರೇಕ್ಷಕರೂ ಭಾವುಕರಾಗಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ರಾಗ ಯಾವುದೋ, ತಾಳ ಯಾವುದೋ,  ಪ್ರಸಂಗ ಯಾವೂದೋ, ಪದಯಾವುದೋ ಅದು ಅರಿವಿಗೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇವಲ ಗಾನ ಮಾಧುರ್ಯ ಮಾತ್ರ ಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿ ಬಿಡುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಕಲೆಯೊಂದಿಗಿನ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ ಭಾವ ಒಂದೇ ಗೋಚರವಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ.ಅದರ  ಪ್ರಭಾವ ಎಷ್ಟೆಂದರೆ ಎಡನೀರು ಮೇಳವೆಂದರೆ  ಮೊದಲು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸುಳಿಯುವ ಮುಖ ಅಮ್ಮಣ್ಣಾಯರದ್ದು...!!! ಮತ್ತೊಂದು ಗೋರೆಯದ್ದು !!! ವಿಷಾದನೀಯವೆಂದರೆ ಗೋರೆ ಪ್ರಭಾಕರರು ನೆನಪನ್ನು ಉಳಿಸಿ ಅಸ್ತಮಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಆ ಇರುಳ  ವಿಷಾದ  ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಫುರಿಸುತ್ತಿದೆಯೆ? ಕಲೆಯೊಳಗಿನ ಈ ಬಂಧಗಳ ಅರಿವು ನಮಗಿಲ್ಲ. ಆದರೆ  ಅಂದು ಕಿಂಚಿತ್ ಆದರೂ ಮನಸ್ಸು ಸಾಂತ್ವನಗೊಂಡಿತು ಅದು ಎಡನೀರು ಮೇಳದ ಆಟದಲ್ಲಿ.

ಸರಳವಾದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಹೃದಯಸ್ಪರ್ಶಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಹತ್ತಿರವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆಗೆ ಅನ್ವಯವಾಗುವಂತಹ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಜರಗುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ನಿದರ್ಶನವೆಂಬಂತೆ ಈಗ ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಎಡನೀರು ಮೇಳದ ಯಕ್ಷಗಾನ ಬಯಲಾಟಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿರುವುದು. ಅಲಿಖಿತ ವಾಡಿಕೆಯೆಂಬಂತೆ ಬೇಸಗೆಯ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಎಡನೀರು ಮೇಳ ಕೆಲವು ಪ್ರದರ್ಶನಗಳಿಗಾಗಿ ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ಬಂದಿದೆ. ಮೇಲ್ನೋಟಕ್ಕೆ ಅದ್ಧೂರಿಯ ಜಾಹೀರಾತುಗಳಾವುದೂ ಇಲ್ಲದೆ ಕೇವಲ ಅಭಿಮಾನೀ  ಬಳಗದ ಒಳಗಿನ ಸಂವಹನವೇ ದೊಡ್ಡ  ಮಾಧ್ಯಮವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಎಡನೀರು ಮೇಳದ ಆಟದ ಬಗ್ಗೆ ಅರಿವಾಗಿದೆ. ಹಲವರು ಅವರ ಅನುಕೂಲವನ್ನು ಹೊಂದಿಕೊಂಡು ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನು ಸವಿಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.   ಹಾಗೆ ನನ್ನ ಅನುಕೂಲವನ್ನ ಹೊಂದಿಸಿಕೊಂಡು ಶನಿವಾರದಂದು ನಡೆದ ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಸವಿದು ಅದರ  ಅಚ್ಚುಕಟ್ಟುತನ ಅಪ್ಯಾಯಮಾನವಾಯಿತು. ಅತ್ಯಂತ ಸರಳವಾದರೂ ಕೆಲವು ವಿಧದಲ್ಲಿ ಅದೇ ಅದ್ಧೂರಿಯಾಗಿ ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ.

ಎಡನೀರು ಮೇಳವೆಂದರೆ ಮೊದಲು ಕಲ್ಪನೆಗೆ ಬರುವುದು ಅದರ ಶ್ರೀಮಂತ ಹಿಮ್ಮೇಳ. ಬಹುಷಃ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಆಕರ್ಷಣೆಗೆ ಒಳಗಾದ ರೀತಿಯೇ ಅದು. ಒಂದೆರಡಾದರೂ ಅಮ್ಮಣ್ಣಾಯರ ಪದಗಳನ್ನು ಕೇಳುವ ಬಯಕೆ. ನನಗಂತು ಅದು ಅಸಂಭವನೀಯ ಬಯಕೆಗಳಾಗಿಬಿಟ್ಟಿವೆ. ಹಾಗಾಗಿ  ಅವಕಾಶ ಇರುವಷ್ಟು ಹೊತ್ತು ಆ ಮಧುರ ಗಾನಾಮೃತವನ್ನು ಸವಿಯುವ ಬಯಕೆಯಿಂದಲೇ ಎಡನೀರು ಮೇಳದ ಆಟಗಳನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಿ ಶನಿವಾರದಂದು ತಡವಾಗಿಯಾದರೂ ಹೋಗಿದ್ದೆ. ಅತಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ಎನಿಸಬಹುದಾಂತಹ ಕೃಷ್ಣ ಲೀಲೆ ಪ್ರಸಂಗ. ತಡವಾಗಿ ಹೋದಕಾರಣ ಮೊದಲು ಕುಳಿತ ಅಮ್ಮಣ್ಣಾಯರ ಕೆಲವು ಪದಗಳಿಂದ ವಂಚಿತನಾಗಿದ್ದೆ. ಆದರೂ ಆನಂತರದ ಕೆಲವು ಪದಗಳು ಮೊದಲು ಹೇಳಿದಂತೆ  ನನ್ನಿರವನ್ನೇ  ಮರೆಸಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದವು!!

ಅತ್ಯಂತ ಸೀಮಿತ ಕಲಾವಿದರು ಇರುವ ಮೇಳ. ಕಾಲಮಿತಿಯ ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಮೇಳದ ರೂಪ ಹೀಗೆ ಇದ್ದರೆನೇ ಸೂಕ್ತ. ಅರ್ಧ ಘಂಟೆ ಅರ್ಥವಿಲ್ಲದ ಭಂಗಿಯಲ್ಲಿ ಕುಣಿದು ತಾನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರನ್ನೂ ದಣಿಸುವ ಪ್ರಮೇಯ ಇಲ್ಲಿ ಬರಬಾರದು. ಯಾವ ಭಾಗ ಎಲ್ಲಿ ಮೀಟಬೇಕೋ ಅಷ್ಟನ್ನೇ ಮೀಟಬೇಕು. ಶ್ರುತಿ ಬರಿಸುವುಕ್ಕೂ ನಿಗದಿತ ಸಮಯಾವಧಿ.ಕಲಾವಿದರೂ ಹಾಗೆ ಮಿತಿಯೊಳಗೆ ವ್ಯವಹರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದುದು ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಹಸಿದು ಊಟಕ್ಕೆ ಕುಳಿತವನಿಗೆ ಹಸ್ತೋದಕದ ಭೋಜನವಿಧಿ ಅರ್ಧತಾಸು ತೆಗೆದು ಕೊಂಡರೆ ಹೇಗೆ? ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ಹೇಗೆ ಇರಲಿ ಹಸಿವೇ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ.  ಕೆಲವೊಂದು ಸಲ ಈ ಕಟ್ಟು ಪಾಡುಗಳೂ ಈ ಕಾಲಮಾನದಲ್ಲಿ ಉಪಯುಕ್ತವೆನಿಸುತ್ತದೆ. ಕಾಲಮಿತಿಯೋ,  ಮತ್ತೋಂದೋ,  ಒಂದೆರಡು ಪದಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ ಆ ಘಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಸ್ಮರಣೀಯವಾಗಿ ಬಿಟ್ಟಿತು. ಅಮ್ಮಣ್ಣಾಯಾರ ರಾಗಾಲಾಪನೆಯ   ತಂಗಾಳಿಗೆ ನಸುಬಿರಿದ  ಹೂವಿನ ಎಸಳು ಕಂಪಿಸಿ ಆ ಸ್ಪರ್ಶ ಸುಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದ ಹಾಗೆ  ಮನಸ್ಸಿನ ಕೋಮಲ ಎಸಳುಗಳು ಕಂಪಿಸುತ್ತಿವೆ. ಭಾವ ಪರವಶವಾಗಿ ಸ್ಪಂದಿಸುತ್ತಾ ಆ ಅಲಾಪನೆಯ ತನ್ನ ಅರಿವಿನಂತೆ ಮೆಲುವಾಗಿ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತವೆ. ಆ ಅಲಾಪನೆಯ ಸೆಳೆತದ ಬಗೆ ಹೇಗೆಂದರೆ,  ಮಾಧುರ್ಯ ಮನಸ್ಸಿನ ಬರಿದಾದ ಕೊಡದಲ್ಲಿ ತುಂಬುವಷ್ಟು ತುಂಬಿಸಿ ತುಳುಕಾಡದೆ ಜೋಪಾನವಾಗಿಸುವ ಕಾಳಜಿ.,  ಆದರೂ ಈ ಗಡಿಬಿಡಿಯ ಕೆಲಸಭಾರದ ನಡುವೆಯೂ ಒಂದೆರಡು ಹನಿ ಈ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಿಂಪಡಿಸಿ ಧನ್ಯರಾಗುವಾಗ  ಆಗುವ ಅತ್ಮ ಸಂತೃಪ್ತಿ ಅನನ್ಯ.  

ಚಪ್ಪಾಳೆಯಿಲ್ಲದ ಪದಗಳು

“ನೋಡಿ ನಿರ್ಮಲ ಜಲ ಸಮೀಪದಿ  ಮಾಡಿಕೊಂಡರು ಪರ್ಣ ಶಾಲೆಯ....”  ಹೀಗೆ  ಪೀಠಿಕೆ ಮುಗಿದು ಆರಂಭವಾದ ಪಂಚವಟಿ ಪ್ರಸಂಗದ ಪದಕ್ಕೆ ಆಟ ಆರಂಭವಾದ ಸಡಗರಕ್ಕೆ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರು ಕೆಲವರು ಚಪ್ಪಾಳೆ ತಟ್ಟುತ್ತಾರೆ. ಪದದ ಆರಂಭಕ್ಕೆ ಬೀಳುವ ಚಪ್ಪಾಳೆಯ ಅಂಕ ಅದು ಭಾಗವತನಿಗೋ ಇನ್ನಾರಿಗೋ ಸಲ್ಲದೇ ಇನ್ನಾದರೂ ಆಟ ಆರಂಭಗೊಂಡಿತಲ್ಲಾ?-  ಎಂಬ ಕಾರಣವೂ ಇರುತ್ತದೆ.  ಆರಂಭದಿಂದಲೇ ಕಿಚ್ಚು ಹಚ್ಚಿಸಿದಂತೆ ಹಾಡಬೇಕೆನ್ನುವ ಉಮೇದಿನಲ್ಲಿ ಕೆಲವೊಮ್ಮೇ ಭಾಗವತರಾದವರೂ ಉತ್ಸಾಹದಲ್ಲಿರುತ್ತಾರೆ...ಹೀಗೆ ಚಪ್ಪಾಳೆ ಯಾರಿಗೆ? ಯಾವುದಕ್ಕೆ?  ಎನ್ನುವುದು ಪ್ರಧಾನವಲ್ಲ. ಹಾಗೆಂದು ಮೊದಲ ಪದ ಕಳಪೆಯಾಯಿತು... ಅಂತಲ್ಲ ಅದನ್ನು ಆ ರೀತಿಗೆ ಅನುಭವಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಪ್ರೇಕ್ಷ್ಗಕ ಸಿದ್ದನಾಗಲಿಲ್ಲ  ಅಷ್ಟೆ. ಹೀಗೆ ಪ್ರಸಂಗದೊಳಗೆ ಲೀನವಾಗಿ ಹೋಗುವ ಪದಗಳು ಹಲವಿದೆ. ಅದರಬಗ್ಗೆ ಗಮನವೇ ಹೋಗದೇ ಅದು ಚಪ್ಪಾಳೆಯಿಲ್ಲದ ಪದಗಳೇ ಆಗಿಬಿಡುತ್ತವೆ.!! ಹಾಗೆಂದು ಚಪ್ಪಾಳೆಗಾಗಿ ಪದಗಳು ಹಾಡಲ್ಪಡುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಭಾವನೆಯಲ್ಲ. ವಿಷಯವೆಂದರೆ  ಇದೂ ಒಂದು ಸ್ವಾರಸ್ಯದ ಸಂಗತಿ.

ಮೆಚ್ಚಿನ ಗಾಯಕನೋ ಅಥವಾ ಸಂಗೀತಗಾರನೋ ಒಂದು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಹಾಡನ್ನೂ ಅಥವಾ ಯಾವುದೋ ಗಾಯನವನ್ನು  ತನ್ನ ಪ್ರತಿಭಾ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದಾಗ ಮಧ್ಯಂತರವಾಗಿ ಅಥವಾ ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಾಗಿ ಆ ಕೃತಿಗೆ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರು ತಮ್ಮ ಅಭಿರುಚಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಚಪ್ಪಾಳೆ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾರೆ.  ಇದು ಹಲವೊಂದು ಸಲ ಕಲಾವಿದನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವುದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಮುಂದಿನ ದಿಕ್ಸೂಚಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.

ಹಾಡುಗಳು ಅಥವಾ ಗಾಯನದಿಂದಲೇ ಕೂಡಿರುವ ಕಲಾ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಹಲವಿರಬಹುದು. ಹಲವು ನೃತ್ಯ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳೋ ಅಥವಾ ರಸಮಂಜರಿಯೋ ಯಾವುದೇ ಆದರೂ ಅಲ್ಲಿ ಗಾಯಕನಿಗೆ ಕೇವಲ ಗಾಯನ ಮಾತ್ರವಿದ್ದರೂ ಸಹ ಆತ ಹಾಡುವ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸಿದರೆ ಮಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ.ಹೆಚ್ಚೆಂದರೆ ಕೆಲವು ಹಾಡುಗಳಿಗೆ ಗಾಯನ ವಿಭಾಗವನ್ನು ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸಿ ಗಾಯಕ ದಣಿದು ಬಿಡುತ್ತಾನೆ ಇಲ್ಲವೆ, ತನ್ನ ವ್ಯಾಪಾರಿ ಮನೋಭಾವದಿಂದಲೋ ವಿರಮಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಖ್ಯಾತ ಗಾಯಕರು  ಅವರ ಬೇಡಿಕೆಗನುಸಾರವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಗಾಯನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಹಾಡುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಮಿತಿಯನ್ನು ಇರಿಸಿಕೊಂಡಿರುತ್ತಾರೆ. ವಿಶೇಷವಾದ ರಚನೆಗಳನ್ನು ಆಲ್ಪಂ ಹಕ್ಕು ಮಾರಾಟಕ್ಕಾಗಿ ಪಣವಿಟ್ಟಿರುತ್ತಾರೆ.  ಒಂದು ಹಾಡನ್ನೂ ಇದಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾಗಿ ಹಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅದೆಲ್ಲ ವೈಯಕ್ತಿಕ ವಿಚಾರಗಳು.

ಒಂದು ಸಂಗೀತ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಸಾಯಂಕಾಲ ೬.೩೦ ಯಿಂದ ೯.೩೦ರ ವರೆಗೆ  ಎಂದು ಕರಪತ್ರದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿಸಿರುತ್ತದೆ.  ಮೂರುಗಂಟೆಯ ಅವಧಿಯ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಎಂದು ಐನೂರರ ಟಿಕೇಟ್ ತೆಗೆದು ಒಳ ಹೊದರೆ ಗಾಯಕರು ವೇದಿಕೆ ಏರುವಾಗಲೇ ೭ ಘಂಟೆಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆನಂತರ ಶ್ರುತಿ ಹಿಡಿಯುವುದು.. ಸ್ವಗತವಾದ ಮಾತುಗಳು ಕಲಾವಿದರ ಪರಿಚಯ ಹೀಗೆ ಕಾಲು ಘಂಟೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಕಳೆದು ಕೊನೆಗೆ ೭.೩೦ಗೆ ಸಂಗೀತ  ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ನಿಜವಾಗಿ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಆರಂಭವಾದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಅಮೋಘವಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರೇಕ್ಷಕರು ಸಂಗೀತ ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ತೇಲಾಡಿ ಮತ್ತೆ ಪುನಃ ಮುಳುಗುತ್ತಾರೆ. ಇದರ ಮದ್ಯೆ ಖೆಮ್ಮುತ್ತಾ  ಗಂಟಲು ಸರಿ ಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು.. ಶ್ರುತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆಂದೇ ಒಂದಷ್ಟು ಅವಧಿ ಹಾಗೆಯೇ ಕಳೆದಿರುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಗೆ ೮.೩೦ ಆಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಧ್ಯನ್ಯವಾದ ಹೇಳುತ್ತಾ ಮಂಗಲ ಗೀತೆಯನ್ನು ಹಾಡಿ ೮.೪೫ಕ್ಕೆ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಮುಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಕೆಲವೊಂದು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಹೀಗೂ ಇರುತ್ತದೆ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದ ಗಾಯಕನೊಬ್ಬನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ.. ಒಂದು ತಿಂಗಳ ಮೊದಲೇ ನಗರದ ತುಂಬೆಲ್ಲ ಆತನ ವಿವಿಧ ಭಂಗಿಯ ವಾಲ್ ಪೋಸ್ಟರ್ ಕಟೌಟ್ ಗಳು ರಾರಾಜಿಸುತ್ತವೆ. ಸಾಯಂಕಾಲ ಆರುಘಂಟೆಯಿಂದ ಹತ್ತರವರೆಗೆ ಎಂದು ಜಾಹಿರಾತು ಬೇರೆ. ಒಂದು ತಂಡವಾಗಿ ಬರುವ ಈ ಸಂಗೀತಗಾರನ  ಈ  ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ, ಆರಂಭದಲ್ಲಿ  ಅದಾವುದೋ ಅಷ್ಟೇನು ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಿಲ್ಲದ  ಗಾಯಕರಿಂದ  ಅಥವಾ ಶಿಷ್ಯವರ್ಗಗಳಿಂದ  ಗಾಯನ ಕೂಡಿರುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಘಂಟೆಯಷ್ಟು ತಡವಾಗಿ ಬರುವ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ  ಕಲಾವಿದ ಬರುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರೆಲ್ಲ ಅಷ್ಟು ತಡವಾದ ಸಂಕಟವನ್ನೇಲ್ಲ ಮರೆತು ಬಿಡುತ್ತ,  ಆತನ ಅಮೋಘ ಗಾಯನಕ್ಕೆ ಮನಸೋಲುತ್ತಾರೆ. ಕೇವಲ ಒಂದು ಗಂಟೆಯಷ್ಟೇ ಆ ಗಾಯಕ ಹಾಡಿ ತನ್ನ ಬೇಡಿಕೆಯ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಷ್ಟಕ್ಕೆ ಗಾಯಕ ಮತ್ತು ಆತನ ತಂಡ ಕೆಲವು ಲಕ್ಷಗಳಷ್ಟನ್ನು ಜೇಬಿಗಿಳಿಸಿರುತ್ತದೆ. ಕಲೆ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿಕೊಂಡು ವಾಣಿಜ್ಯಮಯ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಜತೆಗೇ ಕಲಾರಾಧನೆ ಮತ್ತು ಕಲಾಸೇವೆಯ ತೋರ್ಪಡಿಕೆ ಬೇರೆ.

ಇದನ್ನೆಲ್ಲ ಗಮನಿಸುವಾಗ ಒಂದು ರೀತಿಯ ಹತಾಶೆಯ ಭಾವ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮೂಡುತ್ತದೆ. ಕಲಾಸೇವೆಯ  ವಾಣಿಜ್ಯ ರೂಪ ಅಲ್ಲಿ ಕಂಡರೆ ಇಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿರುವ ಕಲಾಸೇಯ ಆಳ ಅರಿವಾಗಬೇಕಾದರೆ ಆ ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಯೋಚಿಸಬೇಕು.  ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ  ಆರಂಭದಿಂದ ತೊಡಗಿ ಅಂತ್ಯದವರೆಗೂ, ರಾತ್ರಿಯಿಂದ ಬೆಳಗ್ಗಿನವರೆಗೆ, ಕೆಲವೊಂದು ಸಲ ಹಲವಾರು ಘಂಟೆಗಳ ಕಾಲ ರಂಗವನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತ ಒಟ್ಟು ಪ್ರದರ್ಶನದ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ಹೆಗಲಿಗೇರಿಸಿ ಎಲ್ಲವನ್ನು ನಿಭಾಯಿಸುತ್ತ ಹಾಡುವ ಭಾಗವತರು ಚಪ್ಪಾಳೆ ಗಿಟ್ಟಿಸುವುದು ಕೆಲವು ಹಾಡುಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ...!!!  ತುಣುಕು ಪದಗಳು, ಸ್ತುತಿಪದಗಳು, ಕಿಸೆ ಪದಗಳು ಪ್ರಸಂಗ ಪುಸ್ತಕದ ಹಲವು ಪದಗಳು ಪ್ರದರ್ಶನ ಒಟ್ಟು ಯಶಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಹಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನದ ನಡೆ ಮಾತ್ರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಯಕ್ಷಗಾನದ ಅವಧಿಯ ನಾಲ್ಕೈದು ಘಂಟೆಗಳ ಹೊತ್ತು ಅದೆಷ್ಟೋ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಹಾಡುವ ಇವರ ಕೆಲಸ ಗಿನ್ನಿಸ್ ದಾಖಲೆ ಸೇರಿಸುವಷ್ಟು ಅರ್ಹವಾಗಿರುತ್ತದೆ.  ಅನ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಕಲಾವಿದರಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದಲ್ಲಿ ಇವರ  ಕಲಾಸೇವೆಯ ಪ್ರಾಮಾಣೀಕತೆಗೆ ಸಿಗುವ  ಅಲ್ಪ ಸಂಭಾವನೆ ಮಾತ್ರ ನಿಜಜೀವನದಲ್ಲಿ ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಹಿರಿದಾದ ಕಲಾಸೇವೆಯಾಗಿ ಭಾಸವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೇ? ಹಾಡುವ ಭಾವ ಪ್ರವೃತ್ತಿ  ಹೇಗೂ ಇರಲಿ ಅಷ್ಟೋಂದು ಅಸಂಖ್ಯ ಪದಗಳನ್ನು ಹಾಡುವಾಗ ಗಮನ ಹರಿಸದೆ ಹಾಗೆಯೇ ಬಂದು ಹೋಗುವಪದಗಳಲ್ಲೂ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವಿರುತ್ತದೆ. ಯಾವುದೇ ಪ್ರತಿಫಲವಿಲ್ಲದೆ ಶುದ್ದವಾಗಿ ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕಾಗಿಯೇ  ಹಾಡುವ ಪದಗಳತ್ತ ಒಂದು ಸಲ ಗಮನ ಹರಿಸಿ ಚಪ್ಪಾಳೆ ಹಾಕದಿದ್ದರೆ ಹೇಗೆ ಹೇಳಿ?

ಚಪ್ಪಾಳೆಯನ್ನು ಮಾನದಂಡವನ್ನಾಗಿ ನೋಡುವುದು ಔಚಿತ್ಯವಲ್ಲವಾದರೂ ಹಲವಾರು ಪದಗಳನ್ನು ಕೇಳುವಾಗ ಒಂದು ವರ್ಗೀಕರಣದ ಕಲ್ಪನೆಯುಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ಪದಗಳು ಅತ್ಯಮೋಘವಾಗಿ ಆಲಾಪಿಸಿ,ಕೆಲವು ಸಲ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ ಕರತಾಡನಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಹಾಡಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಅವುಗಳು ಪ್ರಶಂಸೆಯನ್ನು ಪಡೆದಾಗ ಉಳಿದವುಗಳು ಕಳಪೆಯೆಂದೆನಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆ ಪದಗಳ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಗಮನ ಅಷ್ಟಾಗಿ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ನಿಜಕ್ಕಾದರೆ ಆ ಪದಗಳನ್ನು ಅಸ್ವಾದಿಸುವ ರೀತಿಯೇ ಬೇರೆಯದಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಒಂದು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಪದಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾ ಹೋದಂತೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಪದಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ ಅವುಗಳು ಚಪ್ಪಾಳೆ ಗಳಿಸದೇ ಇದ್ದರೂ ಅವುಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಮತ್ತು ಗುನು ಗುನಿಸುತ್ತಾ ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸು ಅದರ ಆಲಾಪನೆಯ ಉಯ್ಯಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಜೋಕಾಲಿಯಾಡುತ್ತದೆ. ಅಂತಹ ಕೆಲವು ಪದಗಳೇ ಎಷ್ಟು ಗಮನಾರ್ಹ  ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿ  ಆ ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದಾಗ ಆಗುವ ಅನಂದವೇ ಬೇರೆ. ಒಂದು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಪದಗಳೇ ಜೀವಾಳ. ಇಂತಹ ಕೆಲವು ಪದಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೇಳಬಹುದು. ಈ ಪದಗಳು ಎಷ್ಟು ಮಧುರವಾಗಿ ಇದೆ. ಮನಸ್ಸಿಟ್ಟು ಕೇಳಿದಾಗ ಮತ್ತದೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮೊಳಗುತ್ತ ಇರದೇ ಇದ್ದರೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿ. ಸ್ವಾರಸ್ಯವೆಂದರೆ ಇವುಗಳು ಯಾರೂ ಗಮನ ಹರಿಸದ ಪದಗಳು. ಅರ್ಥಾತ್ ಚಪ್ಪಾಳೆ ಇಲ್ಲದ ಪದಗಳು. ನಿಮಗೆ ಹೇಗೆ ಅನ್ನಿಸುತ್ತದೆ?

                  

ಆಶುಗಾನ ಯಕ್ಷಗಾನ

ಕರ್ಣಾವಸಾನ ಎಂಬ ಎರಡು ಧ್ವನಿಸುರುಳಿಗಳಿರುವ ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನು ಕೇಳದ ಯಕ್ಷಗಾನ ಅಭಿಮಾನಿಗಳು ಬಹಳ ಅಪರೂಪ. ಪದ್ಯಾಣ ಮತ್ತು ಹೊಳ್ಳರ ಮಾಸ್ಟರ್ ಪೀಸ್ ಎನ್ನಬಹುದಾದ ಭಾಗವತಿಕೆ ಮತ್ತು ಶೇಣಿಯವರ ಅದ್ಭುತ ಅರ್ಥಚಿತ್ರಣವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಯಕ್ಷಗಾನ ಕ್ಯಾಸೆಟ್ ಅದು. ಅದರಲ್ಲಿ ಕರ್ಣನ ಸಾರಥಿ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗಿ ರಥವು ವಸುಂಧರೆಯಲ್ಲಿ ಕುಸಿದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಶೇಣಿಯವರು ತಮ್ಮ ಎಂದಿನ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಕರ್ಣನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳುವುದನ್ನು ಹಲವು ಬಾರಿಕೇಳಿದ್ದೇನೆ. ಒಂದು ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯ ಪಂಚಾಂಗವನ್ನು ಹಾಗಿ ಅದರಲ್ಲೇ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯ ಸುಂದರ ಮಹಲನ್ನು ಕಟ್ಟುತ್ತಾ ಪಾತ್ರ ಪೋಷಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಆ ದೃಶ್ಯ ಚಿತ್ರಣವನ್ನು ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಟ್ಟುವಂತೆ ಕೇವಲ ಮಾತುಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲೇ ತುಂಬಿಸುವ ಶೇಣಿಯವರ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಮರೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವೇ? “ ಸಾರಧಿ ಬಿಟ್ಟು ಹೋದ .  ಯುದ್ದ ಮಾಡ್ತಾ ಇದ್ದಹಾಗೇನೇ ರಥದ ಗಾಲಿಗಳು ನೆಲದಲ್ಲಿ ಹೂತು ಹೋದ  ಅನುಭವಾಯಿತು” ಎಂದು ಸನ್ನಿವೇಶವನ್ನು ಮಾತುಗಾರಿಕೆಯನ್ನೂ ಅರ್ಧದಲ್ಲೇ ಆರಂಭಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಸನ್ನಿವೇಶದ ಮತ್ತು ಮಾತುಗಾರಿಕೆಯ ಆರಂಭಕ್ಕೆ ಬರುವ ಶೇಣಿಯವರ ವಿಶಿಷ್ಟ ಶೈಲಿ ನಾವು ಯಕ್ಷಗಾನ ಅಭಿಮಾನ ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡದ್ದಕ್ಕೆ ಸಾರ್ಥಕವೆನಿಸುವಹಾಗೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ.

 “ಶಿವನೇ ..ಸಾರಧಿ ಬಿಟ್ಟು ಹೋದ .  ಯುದ್ದ ಮಾಡ್ತಾ ಇದ್ದಹಾಗೇನೇ ರಥದ ಗಾಲಿ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಹೂತು ಹೋದ  ಅನುಭವಾಯಿತು. ಕುದುರೆಗಳು ಎಷ್ಟು ಕಷ್ಟ ಪಟ್ಟು ಮೇಲಕ್ಕೆ ರಥವನ್ನು ಎಳೆದರೂ  ಕೂಡ ಅಲುಗಾಡುವುದಿಲ್ಲ ರಥ. ಕುದುರೆಗಳು ಆಯಾಸಗೊಂಡಿದ್ದಾವೆ. ಛೇ...ಹೂಂ.. ದೈವದ ಮುನಿಸು. ದೈವಾನುಗ್ರಹ ಇಲ್ಲ.  ಶಿವನೇ... ಅಂತ ನಾನು ಉದ್ಗರಿಸಬಹುದೇ ಹೊರತು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಆ ಕಡೆಗೇ ಅನುಗ್ರಹ ಮಾಡಿದ. ಪಾಶುಪತ ಶರ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ನೀಡಿ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಯೋಧನೂ ಇದಿರಾಗುವುದಕ್ಕಿಲ್ಲ  ಅಂತ ಮಾಡಿ ತೋರಿಸಿದ ಮೇಲೆ  ಶಿವನು ಕೊಟ್ಟ ಪಾಶುಪತ ಶಕ್ತಿ  ಯಾವನ ಸ್ವಾಧೀನ ಇದೆಯೋ  ಅವನ ಮುಂದೆ ಶಿವಾನುಗ್ರಹ ನನಗುಂಟು  ಅಂತ ಅಂದರೆ ಮೂರ್ಖತನ. ಕೃಷ್ಣಸ್ತು  ಭಗವಾನ್ ಸ್ವಯಂ. ಕೃಷ್ಣ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ  ಅರ್ಜುನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸ್ತಾನೆ ಅಂತ ಸರ್ಪಾಸ್ತ್ರ ತಪ್ಪಿ ಹೋದದ್ದೇ ಉಧಾಹರಣೆ. ರಕ್ಷಿಸ್ತಾನೆ., ಮತ್ತೇ ಯಾವ ದೇವರಪ್ಪಾ?  ನಮಗಿರುವುದು ನಾವು ನಂಬಿದಂತಹ  ಈ   ಸ್ಥಿರೆ. ಆದಂತಹ ಭೂಮಿ.  ಕ್ಶತ್ರಿಯರಿಗೆ ಇವಳು ಸ್ಥಿರೆಯೆ. ಈ ಯುದ್ದಕ್ಕೆ ವಿಷಯವೇ  ಈ ಭೂಮಂಡಲದ ಆಢಳಿತ. ರಣದ ಅಭಿಮಾನೀ ದೇವತೆಯೇ ಇವಳು.  ಅವಳೇ ಮುನಿದಳು. ನನ್ನ ದುಡಿಮೇ ಯಾವನಿಗಾಗಿಯೋ ಆ ಕೌರವನಿಗೆ ಈ ಮಣ್ಣು ಮುನಿಲಿಲ್ಲಾಂತ ಆದರೆ ಕೆಸರಿಲ್ಲದೇ ಇದ್ದಂತಹ ಈ ರಣ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ರಥದ ಗಾಲಿಯನ್ನೇ ಭೂಮಿ ಕಚ್ಚಿ ಹಿಡಿದದ್ದು ಅಂತ ಅಂದ್ರೆ ಕೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಹೂತು ಹೋದದ್ದಲ್ಲ. ಮಾತುಂಟು ಹಾವು ಕಚ್ಚಿದರೆ ಔಷಧಿ ಇದೆ ಮಣ್ಣು ಕಚ್ಚಿದರೆ? ಹಾ ದೈವ ವಿಹೀನ  ಕರ್ಣನಲ್ಲ.. ಕರ್ಣನಲ್ಲ. ದೈವವಿಹೀನಲ್ಲಾ ನೃಪತಿ. ಕೌರವೇಶ್ವರ..... ಏನು ಮಾಡಲಿ?  ಅದರೆ ಒಂದು ಆಶೆ ಇತ್ತು.  ಸರ್ವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿ ಕೊನೆಯ ಉಸಿರಿನವರೆಗೂ ಹೋರಾಟ ಮಾಡಬೇಕು ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ.  ಯುದ್ದದ ಜಯಾಪಜಯವಲ್ಲ  ಆದರೆ ಈ ಊನ ಬಂದದ್ದರಿಂದ  ಸಮ ಭಟನಾಗಿ ಯುದ್ದ ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲದೇ ಹೋಯಿತಲ್ಲ.  ಏನು ಮಾಡುವುದು. ಈಗ?   ಮಾಡುವುದೇನು..??  ?   ಮಾಡುವುದೇನು..??   ಈ ರಥದಿಂದ ಕೆಳಕ್ಕೆ ಧುಮುಕುತ್ತೇನೆ”.

ಈ ಸ್ವಗತವಾದ  ಮಾತುಗಾರಿಕೆ ಕೇಳುವಾಗ ಯಾವುದೇ ಕಾವ್ಯದ ಸುಂದರ ಕಲ್ಪನೆಗೆ ಮಿಗಿಲಾಗಿ ತೋರುವುದಿಲ್ಲವೇ? ಒಂದು ಕಾವ್ಯವೋ ಕಥೆಯೋ ಸಾಹಿತಿಯಿಂದ ರಚಿಸಲ್ಪಡುವಾಗ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಹಲವು ಬಾರಿ ಅದು ತಿದ್ದು ಪಡಿಗೆ ಒಳಗಾಗಿ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಕಾವ್ಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಹಿರಂಗ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವ ಯೋಜನೆಯ ಯಾವುದೇ ತಿದ್ದುಪಡಿಗೆ ಅವಕಾಶವಿಲ್ಲದಂತೆ ಏಕಾ ಏಕಿಯಾಗಿ ಪ್ರಕಟಗೊಳ್ಳುವುದು ಅದೇನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರತಿಭೆಯೆ? ಕೌರವನಿಗೆ ಮುನಿದ ಭೂಮಿ, ಆ ಭೂಮಿಗಾಗಿ ಹೋರಾಟ,  ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಅದರ ಪ್ರಭಾವ ಕರ್ಣನಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು.ಹಂದರ ಹಂದರವಾಗಿ ಆ ಚಿತ್ರಣವನ್ನು ಮನ ಮುಟ್ಟುವಂತೆ ಕ್ಷಣ ಮಾತ್ರದಲ್ಲೇ ಅನಾವರಣಗೊಳಿಸುವುದು, ನಿಜಕ್ಕಾದರೆ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಅರಿವಿರುವರು ಮಹಾ ಪುಣ್ಯವಂತರು ಅಂತ ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ಬಹುಷಃ ಬೇರೆಯಾವುದೇ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಈ ಬಗೆಯ ಒಂದು ನಿರ್ಮಾಣವಿರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನೆ ಹಾಡಿ ಹೊಗಳಿ ಅದಕ್ಕೆ ವಿಶ್ವವ್ಯಾಪಿ ಮನ್ನಣೆ ಸಿಗುತ್ತಿತ್ತು. ಇಂದು ಹಲವು ಕಾವ್ಯ ಕೃತಿಗಳು ಸಾಹಿತಿಗಳು ಜ್ಞಾನ ಪೀಠದಂತಹ ಮನ್ನಣೆಗೆ ಪಾತ್ರವಾಗುವಾಗ ಇದರ ಮುಂದೆ ಅವೆಲ್ಲ ಸಾಮಾನ್ಯ ಎಂದೆನಿಸುತ್ತದೆ.  ನಿಜಕ್ಕೂ ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಸಿಗಬೇಕಾದ ಮನ್ನಣೆ ಸಿಗಬೇಕಾದ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಿಗೆ ವಿಭಾಗಗಳಿಗೆ ದಕ್ಕಲಿಲ್ಲವಲ್ಲ ಎಂದು ಖೇದವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅಶು ಕವಿತ್ವ ಎಂಬುದು ಒಂದು ಅದ್ಭುತ ಪ್ರತಿಭೆ. ಎಲ್ಲೆಂದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದರ ಪರಿಮಿತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಕವಿತೆ ಹುಟ್ಟಿದರೆ ಅದು ಅಶು ಕವಿತ್ವವಾಗುತ್ತದೆ. ನಿಂತ ನಿಲುಮೆಯಲ್ಲೆ ಬಗೆ ಬಗೆಯ ಸ್ವಕಲ್ಪನೆಗೆ ರೂಪಕೊಟ್ಟು ಅದನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುವ ಕಲೆ ಅದು ಕವಿಯ ಕವಿತಾ ರಚನೆಗೆ  ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಾಗಿಲ್ಲ. ಅಶು ಭಾಷಣ ಇತ್ಯಾದಿ ಹಲವು ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದರೂ ಈ ಅಶು ಕಲೆ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು  ಪ್ರಯೋಗಕ್ಕೆ ಬರುವುದು ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ. ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಬರುವಾಗ ತೆಂಕುತಿಟ್ಟು ಇದನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಅಧಿಕವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡಿದೆ ಎನ್ನಬಹುದು.

ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಬರವಣಿಗೆ ಅಥವಾ ಲಿಪಿರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರುವುದು ಪ್ರಸಂಗ ಪುಸ್ತಕ ಮಾತ್ರ. ಅದರಲ್ಲಿ ಛಂದೋಬದ್ದವಾಗಿ ಹಲವು ಪದಗಳು ಕಾವ್ಯ ರೂಪದಲ್ಲಿದ್ದು ಪ್ರಸಂಗದ ಚೌಕಟ್ಟು ಮಾತ್ರವೇ ಇಲ್ಲಿಂದ ರೂಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ.ಉಳಿದ ಎಲ್ಲಾ ಅಂಗವೂ ಅಶುಕವಿತ್ವದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ರಂಗದ ಮೇಲೆ ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಸೋಜಿಗ. ಪ್ರಸಂಗದ ಪುಸ್ತಕದ ಪದಗಳು ಹಿಮ್ಮೇಳ ಕಲಾವಿದರಿಗೆ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಭಾಗವತರಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡು ಒಂದು ಬಗೆಯ ಅಶುಕಾವ್ಯದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತುತಗೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಯಕ್ಷಗಾನ  ಬಹಳವಾಗಿ ಅಶು ಕಾವ್ಯದ ಸಾಮಾರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ. ಪಾತ್ರಧಾರಿಯಿಂದ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯಿಂದ  ಮೊದಲ್ಗೊಂಡು ಸಮಗ್ರವಾಗಿ ಇಷ್ಟು ಬೃಹತ್ ರೂಪದಲ್ಲಿ ರಂಗದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಕಟಗೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಾಕಾರ ಬೇರೆ ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಸಿನಿಮಾ ನಾಟಕ ಅಥವಾ ಇನ್ಯಾವುದೇ ಕಲಾಪ್ರಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಅದರ ಸೃಷ್ಟಿಗೆ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಯಾವುದೋ ಪ್ರತಿಭೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿರುತ್ತದೆ. ಯಾರೋ ಬರೆದ ಸಂಭಾಷಣೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಿ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ ಶಿಳ್ಳೆ ಚಪ್ಪಾಳೆ ಗಿಟ್ಟಿಸುವುದು ಯಕ್ಷಗಾನದ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯ ಮುಂದೇ ಎನೂ ಅಲ್ಲ ಅಂತ ಅನ್ನಿಸಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಯಾರೋ ಬರೆದ ಸಂಭಾಷಣೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ರಂಗದ ಮೇಲಿನ ಕಲಾವಿದನೇ  ಹೇಳಿದನೆಂದು ಆರಾಧಿಸುವ ಅಭಿಮಾನಿಸುವುದನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಅವೆಲ್ಲ ಯಕ್ಷಗಾನ ಅಭಿಮಾನಿಗೆ ಹುಂಬತನದ್ದು ಅಂತ ಅನ್ನಿಸಿಬಿಡುತ್ತದೆ.

ಹಲವಾರು ಪ್ರಸಂಗಗಳು ಅದು ರಾವಣ ವಧೆಯಾಗಲೀ , ವಾಲಿ ಮೋಕ್ಷವಾಗಲೀ ಯಾವುದೇ ಆದರೂ ಇಂದು ರಂಗದ ಮೇಲೆ ಕಂಡ ಹಾಗೆ ಇನ್ನೊಂದು ಬಾರಿ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಂಗ ಪುಸ್ತಕದ ಪದಗಳು ಅದೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ರಂಗದ ಮೇಲೆ ಬರುವ ಕಲಾವಿದರು ಅದೇ ಆಗಿದ್ದರು ಇಂದಿನ ಹಾಗೆ ನಾಳೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂದು ಕಂಡ ರಾಮ ರಾವಣ ನಾಳೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿ ಗೋಚರವಾಗುತ್ತದೆ. ಶೇಣಿಯವರ ರಾವಣ,  ಗೋವಿಂದ ಭಟ್ಟರ ಕೌರವ ಒಂದೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ಬಾರಿ ಪ್ರದರ್ಶಿತವಾದರೂ ಮತ್ತೂ ಮತ್ತೂ ಇನ್ನೂ ಇನ್ನೂ ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಹಾಜರಾಗುತ್ತಿದ್ದುದು ನಿನ್ನೆಯ ರಾವಣ ಅಥವಾ ಕೌರವನ ಇಂದಿನ ರೂಪ ಹೇಗಿರಬಹುದು ಎಂಬ ಕುತೂಹಲದಿಂದ. ಒಂದೇ ಪ್ರಸಂಗವಾದರೂ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಪಾತ್ರ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಹಿಮ್ಮೇಳದ ಕಲಾವಿದರು ವೈವಿಧ್ಯಮಯವಾಗಿ ರಂಗದ ಮೇಲೆ ಪ್ರತಿಭೆಯನ್ನು ಮೆರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಕೇವಲ ಒಂದಿಬ್ಬರು ಕಲಾವಿದರ ಸಾಮಾರ್ಥ್ಯವೂ ಅಲ್ಲ ಸಮಗ್ರ ಯಕ್ಷಗಾನವೇ ಇಂತಹ ಅದ್ಭುತ ಕಲಾ ರತ್ನಗಳಿಂದ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.  ಇದಕ್ಕೆ ಪೂರ್ವ ಯೋಜನೆ ಎನೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ರಂಗದ ಮೇಲೆ ಏನು ಸಾಕಾರಗೊಂಡಿತೋ ಅದು ಆ ದಿನದ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಆ ಕ್ಷಣದ ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಯೋಚಿಸಿದಂತೆ ಇವೆಲ್ಲ ಅದ್ಭುತ ಎಂದೆನಿಸುವುದಿಲ್ಲವೆ? ನಮ್ಮ ಕಲೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಅಭಿಮಾನ ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಒಂದು ಹೆಮ್ಮೆ ಎಂದೆನಿಸುತ್ತದೆ.  

ಸಿನಿಮಾ ನಾಟಕಗಳಂತೆ ಬಿಟ್ಟ ರೀಲನ್ನು ಪುನಹ ಬಿಟ್ಟುಬಿಡುವ ಎಕತಾನತೆ ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಅಪರೂಪ. ಇಂದಿನ ಪಾತ್ರಗಳು ನಾಳೆ ಬೇರೆಯೇ ಆಗಿ ರಂಗದ ಮೇಲೆ ವಿಜ್ರಂಭಿಸುತ್ತವೇ. ಯಾವುದು ಉತ್ತಮ ಎಂಬ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರದಲ್ಲೇ ತಲ್ಲೀನವಾಗುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ. ಪೌರಾಣಿಕ ಪ್ರಸಂಗಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ  ಈ ವೈವಿಧ್ಯತೆ  ಇರುವುದು ಮತ್ತೊಂದು ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ. ಒಂದು ಯಕ್ಷಗಾನ ಅದು ಯಾವುದೇ ಪ್ರಸಂಗ ಆಗಿರಲಿ ಅದಕ್ಕೆ ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಬಂದ ಒಂದು ಸಂಪ್ರದಾಯ ಇರುತ್ತದೆ ಅದು ಚೌಕಟ್ಟು ಮಾತ್ರ. ಭಾಗವತರ ಚಿಂತನೆಗೆ ಪೂರಕವಾಗಿ ಒಳಗಿನ ಹೂರಣ ತುಂಬಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಪೂರ್ವ ತಯಾರಿ ಏನೂ ಇರದೆ.. ಯಕ್ಷಗಾನ ನಡೆಯುವ ಮೊದಲು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಭಾಗವತರಲ್ಲಿ ಬಂದು ವೇಷಧಾರಿ ಪ್ರಸಂಗ ನಡೆಯನ್ನು ಕೇಳುವ ಪರಿಪಾಠ ಮಾತ್ರ ಇರುತ್ತದೆ. ಭಾಗವತರನ್ನು ಹೊಂದಿಕೊಂಡು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಪ್ರಸಂಗ ನಡೆ ಬದಲಾಗುವುದೂ ಇದೆ. ಅದರೆ ಅದೆಲ್ಲ ಬಹಳ ಅತ್ಯಲ್ಪ ಪೂರ್ವ ತಯಾರಿ. ಯಾವ ಪದ ಯಾವ ರಾಗದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಹಾಡಬೇಕೆನ್ನುವ ಪೂರ್ವ ತಯಾರಿ ಇಲ್ಲದೆ ರಂಗದ ಮೇಲೆಯೆ ಅದನ್ನು ಆಗ ತೋಚಿದಂತೆ ಹಾಡುತ್ತಾರೆ. ವೇಶಧಾರಿಗಳೂ ಹಾಗೆ ಯಾವುದೇ ಪೂರ್ವ ತಯಾರಿ ಇಲ್ಲದೆ ವ್ಯವಹರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪೂರ್ಣ ರಾತ್ರಿಯ ಅವಧಿಗೆ ಬೃಹತ್ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಆಶು ಕವಿತ್ವ ರಂಗದಲ್ಲಿ ಸಾಕಾರಗೊಳ್ಳುವುದು ಅದು ಅಷ್ಟು ಸುಂದರವಾಗಿ ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ.

ಆದರೂ ವ್ಯವಸಾಯೀ ಮೇಳಗಳ ನವ್ಯ ಪ್ರಸಂಗಗಳು ಇದಕ್ಕೆ ಅಪವಾದ. ಪೌರಾಣಿಕ ಆಧಾರಿತ ಪ್ರಸಂಗಗಳಾದರೂ ಕೆಲವೊಂದು ಸಲ ಬಿಟ್ಟ ರೀಲು ಸುಂದಿಟ್ಟು ಅದನ್ನೆ ಪುನಃ ಬಿಡಿಸುವ ಪರಿಪಾಠ ಇನ್ನೂ ಇದೆ. ಬಗೆ ಬಗೆಯ ಪ್ರಯೋಗಗಳಿಗೆ ಒಳಗಾದ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥಾನಕಗಳ ಮೂಲಕ  ಅದೇ ಸವಕಲುತನವನ್ನೇ ತೆರೆದಿಡುತ್ತ  ವ್ಯವಸಾಯಿ ಮೇಳಗಳು ಯಶಸ್ವೀ(!!!)  ತಿರುಗಾಟವನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತವೆ. ಕಾರಣಗಳು ಯಾವುದೇ ಇರಲಿ ಆದರೆ ನಿಜವಾದ ಅಪ್ಪಟ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಅಭಿಮಾನಿ ಈ ಏಕತಾನತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಮಡಿವಂತನೇ ಅಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಅದುದರಿಂದಲೇ ಇರಬೇಕು ಹೆಚ್ಚಿನ ಎಲ್ಲ ತೆಂಕು ತಿಟ್ಟಿನ ವ್ಯವಸಾಯಿ ಮೇಳಗಳು ತಮ್ಮ ತಿರುಗಾಟವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿವೆ. ಬಹುಶಃ ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ ಕೊರತೆ ಉಂಟಾಗಲೂ ಇದೂ ಒಂದು ಕಾರಣವಾಗಿರಲೂ ಬಹುದು. ಈಗಲೂ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಉತ್ತಮ ಪೌರಾಣಿಕ ಯಕ್ಷಗಾನಗಳಿಗೆ ಸಹೃದಯ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ ಕೊರತೆ ಅಷ್ಟಾಗಿ ಇಲ್ಲ ಅಂತ ಅನ್ನಿಸುತ್ತದೆ.

ಮಿತ್ತನಡ್ಕದ ಯಕ್ಷೋತ್ಸವದ ವೈಭವ ಮುಂದುವರೆದುದು

          ಒಂದು ಸಲ ಕೆಲವು ಮಿತ್ರರೆಲ್ಲ ಸೇರಿ ವಾಹನವೊಂದರಲ್ಲಿ ದೇಶ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ  ಕಾಡುಹಾದಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಎಲ್ಲೋ ಒಂದು ಕಡೆ ಹಾದಿ ತಪ್ಪಿ ಎತ್ತೆತ್ತಲೋ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ವಾಹನವೂ ಕೆಟ್ಟು ನಿಂತು ತಾವೆಲ್ಲೆದ್ದೇವೆ ಎಂಬ ಪರಿವೆಯೇ ಇಲ್ಲವಾಗಿಬಿಟ್ಟಿತು. ಗೊಂದಲ ಗಾಬರಿಯಿಂದ  ಎಲ್ಲರೂ ವಾಹನದಿಂದ ಇಳಿದು ಆಕಡೆ ಈ ಕಡೆ ಸುತ್ತಾಡಿದರೂ ಎನೂ ತೋಚದಾಯಿತು. ಬಹಳ ಹೊತ್ತಿನವರೆಗೂ ಯಾವುದೇ ವಾಹನವಾಗಲೀ ಮನುಷ್ಯರಾಗಲಿ ಅತ್ತ ಸುಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ತುಂಬಾ ಹೊತ್ತಿನ ನಂತರ ಯಾವುದೋ ಮನುಷ್ಯ ಪ್ರಾಣಿಯಂತಿದ್ದ ವ್ಯಕ್ತಿಯೊಂದು ದೂರದ ಕಾಡ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿ ಸೌದೆಯ ಹೊರೆಯನ್ನು ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು ಹೋಗುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಪರಮಾತ್ಮನ ದರ್ಶನವಾದಂತೆ ಎಲ್ಲರು ಅತ್ತ ದೌಡಾಯಿಸಿದರು. ಹತ್ತಿರ ಊರುಕೇರಿ ಇದ್ದು ಗ್ಯಾರೆಜ್ ಎನಾದರೂ ಸಿಗುವುದೇ ಎಂಬುದನ್ನು ವಿಚಾರಿಸ ಹತ್ತಿದರು. ಅಲ್ಲಿ ಕಂಡ ವ್ಯಕ್ತಿ ಯಾವುದೋ ಅದಿವಾಸಿ. ದೇಶದ ಯಾವುದೋ ಒಂದು ಪ್ರದೇಶವಾದ ಅಲ್ಲಿನ ಆ ಆದಿವಾಸಿ ಮನುಷ್ಯ ಏನು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಯಾರಿಗೂ ತಿಳಿಯದೇ ಹೋಯಿತು. ಪ್ರಯಾಣಿಕರಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಭಾಷೆ ಬಲ್ಲ ಪ್ರತೀಯೊಬ್ಬರೂ ತಿಳಿದ ಎಲ್ಲಾ ಭಾಷೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ನೋಡಿದರೂ ಪ್ರಯೋಜನವಾಗಲಿಲ್ಲ.ಆತ ಏನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಅಥವ ಇವರು ಹೇಳುವುದು ಅವನಿಗೆ ಮನವರಿಕೆಯಾಗುತ್ತಿದೆಯೇ?  ಇಲ್ಲವೇ? ಒಂದೂ ತಿಳಿಯದೆ ಆಯೋಮಯವಾದಂತಹ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಬಂದ ಪ್ರಯಾಣಿಕರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬಾತ ಮೌನವಾಗಿಯೇ ಇದ್ದ. ಆತ ಸುಮ್ಮನಿರುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೆಂದರೆ ಆತ ಬಾಯಿಬಾರದ ಮೂಕನಾಗಿದ್ದ. ಹಾಗಾಗಿ ಅಷ್ಟೂ ಹೊತ್ತು ಉಳಿದವರ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದವನು, ತನಗೆ ಆಡಲು ತಿಳಿದ ಒಂದೇ ಭಾಷೆಯಾದ ಆಂಗಿಕ ಭಾಷೆಯ ಮೂಲಕ  ತನ್ನ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದ. ಯಾವುದೇ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಅದರ ವ್ಯಾಕರಣಕ್ಕೆ ಅತೀತವಾದ ಭಾಷೆಯಾದ ಈ ಆಂಗಿಕ ಭಾಷೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಆದಿವಾಸಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಹವನ ಸಾಧಿಸುವಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಯಿತು. ಮನುಷ್ಯ ಮನುಷ್ಯ ನಡುವಿನ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಅರ್ಥ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಈ ಭಾಷೆ ಅಥವ ಅದರ ಪರಿಶುದ್ದತೆ ಎಲ್ಲ ಗೌಣವಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಇದು ಪರಿಪೂರ್ಣ ಮಾರ್ಗವಲ್ಲದೇ ಇದ್ದರೂ ಸಂದರ್ಭೋಚಿತವಾಗಿ ಭಾವನೆಗಳು ಅರ್ಥವಾದರೆ ಸಾಕು. ಭಾಷೆ ವ್ಯಾಕರಣ ಶಬ್ದಾರ್ಥಗಳು ಮನುಷ್ಯ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿ ಈ ಭಾವನೆಗಳಿಗೆ ಒಂದು ಶಿಸ್ತು ಮತ್ತು ಚೌಕಟ್ಟನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತವೆಯಾದರೂ ಭಾವನೆಗಳು ಪರಿಶುದ್ದವಾಗಿದ್ದಾಗ ಮಾತ್ರವೇ ಅದಕ್ಕೆಬೆಲೆ ಬರುವುದು. ಆದೇ  ಭಾವನೆಗಳು ಮನುಷ್ಯನ ಸೃಷ್ಟಿ ಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. .

              ಮಿತ್ರರೊಬ್ಬರು ಕರೆ ಮಾಡಿ ನನ್ನ ಬ್ಲಾಗ್ ಪುಟಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತ.. “ಸ್ವಲ್ಪ ವ್ಯಾಕರಣ ಮತ್ತು ಶಬ್ದಾರ್ಥ ಪ್ರಯೋಗಗಳ ಲೋಪದೋಷಗಳನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸಿಕೊಂಡರೆ ನಿಮ್ಮ ಲೇಖನ ಅತ್ಯುತ್ತಮ” ಅವರ ಮಾತಿನ ಮೊದಲಾರ್ಧ ಅತ್ಯಂತ ಸತ್ಯವಾದರೂ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಎಂಬುದನ್ನು ಸತ್ಯವೆಂದು ನಾನು ಹೇಳಿಕೊಂಡರೆ ಅದು ಆತ್ಮ ಪ್ರಶಂಸೆಯಾಗುತ್ತದೆ.  ನಾನು ಕೆಲವೊಂದು ಲೋಪದೋಷಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಗಂಭೀರನಾಗಿಲ್ಲ. ಒಟ್ಟು ಭಾವನೆಗಳು ವ್ಯಕ್ತವಾಗಬೇಕು. ಅರ್ಥೈಸುವ ಮನಸ್ಸು ವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ಅದನ್ನು ಯಥಾರೀತಿ ಅರ್ಥೈಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿಮರ್ಶೆ ಎಂಬ ಅರ್ಹತೆ ಉಂಟು ಎಂದು ಯಾವತ್ತೂ ಅನಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾವುದೇ ವಿಷಯದ  ಅರ್ಹತೆ ಮತ್ತು ಮೌಲ್ಯವು  ಅದು ಹೇಗೆ ಗ್ರಾಹ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಇದನ್ನು ಕೇವಲ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದಾಗ ಸರಿಯೋ ತಪ್ಪೂ ನಿರ್ಣಯಿಸುವ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದನಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಎಂಬುದು ಬಹಳ ಖಾಸಗೀ ಮತ್ತು ವೈಯಕ್ತಿವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಅದಕ್ಕೆ ಪರಿಮಿತಿಗಳಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗಾಗಿ ಈ ಚೌಕಟ್ಟಿನೊಳಗ ನಿಂತುಕೊಂಡು ಎಲ್ಲದರಂತೆ ಇದೂ ಒಂದು ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ. 

           

            

ಮಿತ್ತನಡ್ಕದ ಆರಂಭದ ಭಸ್ಮಾಸುರನ ಅಬ್ಭರದ 

ಯಕ್ಷಗಾನ ಯಾವುದೋ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಿಹರಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿ ನಂತರ ವಾಸ್ತವತೆಗೆ ಮರಳಿದರೂ ಆ ಗುಂಗಿನ ಪ್ರಭಾವ ಅತ್ಯಂತ ಗಾಢವಾಗಿತ್ತು.  ಈಬಾರಿ  ಅತ್ಯಂತ ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳೇ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಣಯಾತ್ಮಕವೆನಿಸಿತು.  ಕೊನೆಯ ಪ್ರಸಂಗದ ಕೊನೆಯ ಚರಣದ ಕರ್ಣ ಭಾವನಾಲೋಕಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ದರೆ ಮನ ಕಲಕುವ ಭಾವಾಭಿನಯದಿಂದ ಸುಭದ್ರೆಯಾಗಿ ಶಶಿಕಾಂತ ಶೆಟ್ಟಿ ಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನ ಕಾಳಗದ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಮಿಂಚಿದರು. ಈ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಎಂದಿನ ಶೈಲಿಯಂತೆ ಪುತ್ತಿಗೆ ರಘುರಾಮ ಹೊಳ್ಳರು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಸ್ವರ ಏರಿಸುತ್ತ ಸಾಗಿದರು ಕೆಲವೊಂದು ಪದಗಳು ಸ್ಮರಣೀಯವನ್ನಾಗಿ ಹಾಡಿದರು.  ಇವರಿಗೆ ಹಿಮ್ಮೇಳದಲ್ಲಿ ಮದ್ದಲೆಯಲ್ಲಿ ಆಡೂರು ಗಣೇಶ್ ಹಾಗೂ ಚೆಂಡೆಯಲ್ಲಿ ಪದ್ಯಾಣ ಶಂಕರನಾರಾಯಣ ಭಟ್ ಮತ್ತು ದೇಲಂತ ಮಜಲು  ಸಹಕರಿಸಿದ್ದರು. ಇದರಲ್ಲಿ “ಕೆಟ್ಟು ನೆಂಟರ ಸೇರುವುದು ಕಷ್ಟ ......”  "ಕಂದಿದಾದನ ಕಾಂತಿಯಿಂದ...”  “ಹೋಯಿತು ಹೊತ್ತು ನೋಡು ಭಾವಯ್ಯ....”  ಮುಂತಾದ ಪದಗಳು ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಮೂಡಿ ಬಂತು. 

ಮಹಾಭಾರತದ ಆಹವಕ್ಕೆ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕವಾಗಿ ಪಾಂಡವರನ್ನು ಸಿದ್ದಪಡಿಸಿ ಪರೀಕ್ಷಿಸುವ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣನಾಗಿ ಪ್ರತಿಭಾವಂತ ದೀಪಕ್ ಪೇಜಾವರ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನಾಗಿ ಪ್ರತಿಭಾವಂತ ಯುವ ಕಲಾವಿದರಾದ  ಜಯಪ್ರಕಾಶ್ ಪೆರ್ಮುದೆ ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು ತೋರಿದರು. ವೇಷಗಾರಿಕೆ ನಾಟ್ಯ ಅರ್ಥಗಾರಿಗೆ ಹೀಗೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದರಲ್ಲು ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯ ನಿರ್ವಣೆ ತೋರಿದ್ದು ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಂಗ ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಮೂಡಿಬರುವುದಕ್ಕೆ ಸಹಕರಿಸಿತು. ಒಂದು ಯಕ್ಷಗಾನದ ಮಾದರೀ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ವೇಷವನ್ನು ರಂಗದಲ್ಲಿ ದೀಪಕ್ ರವರು ತಂದರು. ಇದೇ ಪ್ರಸಂಗದ ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಸನ್ನಿವೇಶವೊಂದರಲ್ಲಿ ರುಕ್ಮಿಣಿಯ ಚುಚ್ಚು ನುಡಿಗಳಿಗೆ ನೊಂದ ಸುಭದ್ರೆಯಾಗಿ ಶಶಿಕಾಂತ್ ರ ತನ್ಮಯತೆ ಕಣ್ಣೀರ ರೂಪದಲ್ಲಿ ದರ್ಶನವಾಯಿತು. ಅತ್ಯಂತ ಗಂಭೀರ ಸನ್ನಿವೇಶವನ್ನು ಅಷ್ಟೇ ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಸಾದರ ಪಡಿಸಿದ್ದ ಯುವಕಲಾವಿದರ ಪ್ರತಿಭೆ ಶ್ಲಾಘನೀಯ. “ಕೆಟ್ಟು ನೆಂಟರ ಸೇರುವುದು ಕಷ್ಟ ......”   ಎಂಬ ಪದ ಸನ್ನಿವೇಶ ಆಟ ಮುಗಿದ ಮೇಲೂ ಮನ ಕಲುಕುವಂತೆ ಇದ್ದರೆ ಅಚ್ಚರಿ ಪಡಬೇಕಿಲ್ಲ.  ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಸಮಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿದರೆ ಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನ ಕಾಳಗ ಕೂಟದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಪ್ರಸಂಗ ಎನ್ನಬಹುದು.

ಕೆಲವು ಪದಗಳು ಇಲ್ಲಿವೆ...

ಕಾರ್ತವೀರ್ಯಾರ್ಜುನ ಪ್ರಸಂಗ ಪದಗಳು ಭಾಗವತರು ತೆಂಕಬೈಲು ತಿರುಮಲೇಶ್ವರ ಶಾಸ್ತ್ರಿ

ಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನ ಕಾಳಗ ಪ್ರಸಂಗ ಪದಗಳು ಭಾಗವತರು ಪುತ್ತಿಗೆ ರಘುರಾಮ ಹೊಳ್ಳ

ಕರ್ಣಾರ್ಜುನ ಪ್ರಸಂಗ ಪದಗಳು ಭಾಗವತರು ಪದ್ಯಾಣ ಗಣಪತಿ ಭಟ್

            ಮೊದಲ ಪ್ರಸಂಗದ ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಮಿಂದು ಈಜಾಡಿದ ನಂತರ ದಣಿವಾರಿಸಿದ ಅನುಭವ.  ಆಮೇಲಿನ ಕಾರ್ತವೀರ್ಯ ಹಾಗೂ  ಭಾರ್ಗವ ಪ್ರಸಂಗಗಳು ಬಿಡುವಿನ ಪ್ರಸಂಗವೆಂಬಂತೆ ಭಾಸವಾಗಿದ್ದು ನೋವಿನ ಸಂಗತಿಯಾಯಿತು. ಪ್ರಸಿದ್ದ ಕಲಾವಿದರ ವೈಯಕ್ತಿಕವಾದ ಉತ್ತಮ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ದೇಣೀಗೆಯ ಹೊರತಾಗಿಯೂ  ಪ್ರಸಂಗ ತಣ್ಣನೆಯಲ್ಲೇ ಮುಗಿಯಿತು.ಇದರಲ್ಲೀ ಯಾವುದೂ ಕಳಪೆಯೆಂದು ಗುರುತಿಸುವ ಹಾಗಿಲ್ಲ ಎಲ್ಲವೂ ತಕ್ಕ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಪ್ರಸಂಗಕ್ಕೆ ಅನುವಾಗಿಯೇ ಇತ್ತು. ಆದರೂ  ನಿರೀಕ್ಷೆಯ ಕಾರ್ತವೀರ್ಯಾರ್ಜುನ ನೆನಪಿನ ಬುತ್ತಿಗೆ ಆಹಾರವಾಗಲೇ ಇಲ್ಲ. ತಮ್ಮ ದಢೂತಿ ದೇಹದ  ಲೆಕ್ಕವೇ ಇಲ್ಲವೆಂಬಂತೆ ರಂಗಸ್ಥಳ  ಕಂಪಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿದ ನಿಡ್ಲೆ ಗೋವಿಂದ ಭಟ್ ರ ಜಮದಗ್ನಿ ಮಹರ್ಷಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾಗಿತ್ತು. ಮೊದಲ ಕಾರ್ತವೀರ್ಯಾರ್ಜುನದಲ್ಲಿ ಹಿಮ್ಮೇಳಕ್ಕೆ ಹಳೆಯ ಹುಲಿಗಳು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ರಂಗಸ್ಥಳವನ್ನೇರಿದ್ದರು. ತೆಂಕಬೈಲು ತಿರುಮಲೇಶ್ವರ  ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳ ಜತೆಗೆ ಮದ್ದಲೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಾಧ್ಯಾಯರು ಮತ್ತು  ಮಾಂಬಾಡಿ ಗುರುಗಳು ಹಲವು ಸಮಯದಿಂದ ನಂತರ ಚೆಂಡೆ ಹೆಗಲಿಗೇರಿಸಿಕೊಂಡರು. ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳ ಕೆಲವು ಪದಗಳು ಸುಶ್ರಾವ್ಯವಾಗಿ ಮೂಡಿಬಂದಿತ್ತು.  ಸೂರಿಕುಮೇರಿ ಗೋವಿಂದಣ್ಣನ ಕಾರ್ತವೀರ್ಯ ಕೊನೆಯ ಸನ್ನಿವೇಶದಲ್ಲಿ ಚುರುಕಾದದ್ದು ಬಿಟ್ಟರೆ ಮತ್ತೆ ವಿಶೇಷವೇನು ಗುರುತಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ.  ಭಾರ್ಗವನಾಗಿ ಪುಂಡುವೇಶಧಾರಿ ಶಶಿಧರ್ ಕುಲಾಲ್ ಕನ್ಯಾನ ಉತ್ತಮ ಎನ್ನಬಹುದಾದ ನಿರ್ವಹಣೆ ತೋರಿದರು. ಎರಡನೇ ಕಾರ್ತವೀರ್ಯನಾಗಿ ಸುಬ್ರಾಯ ಹೊಳ್ಳ ಸ್ವತಹ ಉತ್ತಮ ನಿರ್ವಹಣೆ ತೋರಿದರೂ ಒಟ್ಟು ಪ್ರಸಂಗ ವೇಗವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ರವಿಶಂಕರ ವಳಕುಂಜರ ಜತೆಗಿನ ಇವರ ಹಾಸ್ಯ ಸನ್ನಿವೇಶ ಕೂಟದ ಹಾಸ್ಯ ಸನ್ನಿವೇಶವಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು. ವಳಕುಂಜರ ಪ್ರತಿಭೆಯು  ಬಹಳ ಆಕರ್ಷಣೀಯ. ಯಾವುದೇ ಭಾವ ವಿಕಾರವಿಲ್ಲದೆ ತಮ್ಮ ಮಿಂಚಿನ ಸಂಭಾಷಣೆಯಿಂದ  ಮತ್ತು ಅಭಿನಯದಿಂದ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ ಮನಗೆದ್ದರು. ಮತ್ತೋರ್ವ ಭಾಗವತರಾದ ಪಟ್ಲ ಸತೀಶ ಶೆಟ್ಟಿ ಕೆಲವು ಸೌಮ್ಯ ಪದಗಳನ್ನು ಮಧುರವಾಗಿ ಹರಿಯಬಿಟ್ಟರೂ ಏರಿ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ದುರ್ಬಲವಾಗಿ ಕಂಡುಬಂದು,  ಕೊನೆಯ ಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ  ಹೊಳ್ಳರ ಕಾರ್ತವೀರ್ಯ ಕಳೆಗಟ್ಟಲಿಲ್ಲ.

.

            ನೆರೆದವರ ಬಹಳ ನಿರೀಕ್ಷೆಯ ಪ್ರಸಂಗ ಕರ್ಣಾಜುನ ಆರಂಭವಾಗುವಾಗ ಬೆಳಗಾಗಿ ಸೂರ್ಯನ ಬಿಸಿಲು ಬಿದ್ದಿತ್ತು. ಇತ್ತಲು ಕರ್ಣಾರ್ಜುನರಿಗೆ ಹತ್ತಿತು ಕಾಳಗ....ಎಂಬ ಪದ,  ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ಹಚ್ಚಿದ ಕಿಚ್ಹಿಗೆ ದಹ್ಯವನ್ನು ಒದಗಿಸಿದಂತೆ ಭಾಸವಾಯಿತು. ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಾಗಿ ತಾರಾನಾಥ ಬಲ್ಯಾಯ .... ಮೊದಲ ಪ್ರಸಂಗದ ಕೃಷ್ಣ ವೇಶದ ತದ್ರೂಪು ವೇಶವನ್ನೇ ತೋರಿಸಿದರು. ಪಕ್ಕನೆ ನೊಡಿದರೆ ಇಬ್ಬರಲ್ಲೂ ವೆತ್ಯಾಸವನ್ನೇ ಗುರುತಿಸುವುದು ಕಷ್ಟ. ಅಷ್ಟೊಂದು ಸಾಮ್ಯತೆ ಇಬ್ಬರ ವೇಷದಲ್ಲೂ ಇದ್ದುದು ವಿಶೇಷ. ಉಬರಡ್ಕ ಉಮೇಶ್ ಶೆಟ್ಟಿ ಅರ್ಜುನನಾಗಿ ಹಾಗು ಸುಣ್ಣಂಬಳ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರ ಭಟ್ ರವರ ಕರ್ಣ ಮುಮ್ಮೇಳದಲ್ಲಿದ್ದರೆ,  ಹಿಮ್ಮೇಳದಲ್ಲಿ ಪದ್ಯಾಣ ಗಣಪತಿ ಭಟ್ ತಮ್ಮದೇ ವಿಶೇಷ ಪ್ರಸಂಗಕ್ಕೆ ಭಾಗವತರಾದರೆ,  ಮದ್ದಲೆಯಲ್ಲಿ ಪದ್ಯಾಣ ಶಂಕರನಾರಾಯಣ ಭಟ್ ಹಾಗು ಚೆಂಡೆಯಲ್ಲಿ ಅಡೂರು ಮತ್ತು ದೇಲಂತಮಜಲು ಇದ್ದರು. ಕೆಲವು ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಹಳೆಯ ಪದ್ಯಾಣವನ್ನು ಕಂಡಂತಾಗಿ ನೆರೆದ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರು ಪುಳಕಗೊಂಡರು.  ಅಗರಿ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಡಿದ    "ಎಲೆಭಾನು ಜಾತ ಕೇಳ್ ಅಸ್ತ್ರದ ನೆಲೆಯನು..”  ... “ಶಿವ ಶಿವ ಸಮರದೊಳು ಕೈಸೋತೆನಲ್ಲ.....” ಹೀಗೆ ಹಲವು ಪದಗಳು ಸುಶ್ರಾವ್ಯವಾಗಿ ಮೂಡಿಬಂತು.  ಈ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಮಿತ್ತನಡ್ಕದ ಈ ವರ್ಷದ ಯಕ್ಷೋತ್ಸವದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವೇಷ ಸುಣ್ಣಂಬಳರ ಕರ್ಣನ ವೇಷ . ಇವರು ವೇಷಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ  ಹಾಗೂ ನಾಟ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲೂ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರೌಢಿಮೆಯನ್ನು ಮೆರೆದರು.  ಒಟ್ಟು ಸಮಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಪಂಕ್ತಿಯ ಕಲಾವಿದಾರದ ಇವರು ಅರ್ಹತೆಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ರಂಗಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಕರ್ಣನಾಗಿ ಮಿಂಚಿದರು.  ಈ ಪ್ರಸಂಗ ಹಲವಾರು ಬಾರಿ ನೋಡಿದ ಪರಿಣಾಮವೋ ಏನೋ ಮತ್ತೇ ಬೇರೆ ವಿಶೇಷವೇನು ಗುರುತಿಸುವುದಾಗಲಿಲ್ಲ. ಸೂರ್ಯ ಬೆಳಕಿನ ಪ್ರಖರತೆ ಅಧಿಕವಾದಂತೆ ಅಷ್ಟು ಅಬ್ಭರದ ವೇಷವಾಗಿದ್ದ ಕರ್ಣಾರ್ಜುನರ ವೇಶ  ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಮೊದಲಿನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಉಳಿಸಲು ಕಷ್ಟ ಪಡಬೇಕಾಯಿತು. ಸೂರ್ಯನ ಬೆಳಕಿಗೆ ಯಕ್ಷಗಾನದ ವೇಷಗಳು ಬರುವುದು ಅಷ್ಟು ಸೂಕ್ತವಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಇದು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಸೂರ್ಯೋದಯದ ನಂತರ ಕರ್ಣಾವಸಾನದಲ್ಲಿನ ಕರುಣಾಜನಕ  ಸನ್ನಿವೇಶಗಳು ಕಳೆಗಟ್ಟವುದು ಬಹಳ ಕಷ್ಟ

.   

            ಯಕ್ಷಗಾನ ಸಂಘಟಕರಿಗೆ ಔಪಚಾರಿಕವೆಂಬಂತೆ ಧನ್ಯವಾದ ಸೂಚಿಸುವುದು ಸೌಜನ್ಯತೆಯ ಸಂಕೇತ. ಆದರೆ ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅರಿತಿರುವ ತೆಂಕಬೈಲು ಪ್ರಸನ್ನ ಬಳಗಕ್ಕೆ ಈ ಔಪಚಾರಿಕತೆಯ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ.  ಮುಂದೆಯೂ ಇಂತಹ ಕೂಟಗಳು ನಡೆದು ಅದನ್ನು ಹೋಗಿ ನೋಡುವ ಅವಕಾಶ ಪ್ರಾಪ್ತಿಸಲಿ ಎಂಬ ಹೆಬ್ಬಯಕೆಯೊಂದನ್ನು ಹುಟ್ಟು ಹಾಕಿದೆ ಎನ್ನಬಹುದು. ಇಲ್ಲಿನ ಯಕ್ಷೋತ್ಸವ  ಕಲಾಭಿಮಾನಿಗಳಲ್ಲಿ ಬಹುವಾದ ನಿರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ತುಂಬಿಸುವಂತೆ ತೊಡಗಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ನಡೆಯಿತು.ಸೂಕ್ತ ಪ್ರಸಂಗ ನಿರ್ಣಯ ಪಾತ್ರ ಹಂಚಿಕೆ ಉತ್ತಮ ಆಯೋಜನೆ ಎಲ್ಲವೂ ಯಶಸ್ಸಿನ ಕಾರಣಗಳು. ಒಂದು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಗಳಿಸಿದರೆ ಮುಂದೆ ಅದು ಹಲವುನಿರೀಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕುವುದರೊಂದಿಗೆ ಹಲವು   ಜವಾಬ್ದಾರಿಗಳನ್ನು ಹೊರಿಸುತ್ತದೆ. ಮಿತ್ತನಡ್ಕ ಆಟ ಎಂದರೆ ಮುಂದೆ ಹಲವು ನಿರೀಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ಈಡೇರಿಸುವಂತಹ ಒಂದು ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿದೆ. ಇದನ್ನು ಒಂದು ಪಂಥಾಹ್ವನವಾಗಿ ಪಡೆದುಕೊಂಡಾರೆಂದು ಮಿತ್ರರೆಲ್ಲರ  ಬಯಕೆ.

           

           

                       

ಮಿತ್ತನಡ್ಕದ ಯಕ್ಷೋತ್ಸವದ ವೈಭವ

ಚಿತ್ರ ಕೃಪೆ ತೆಂಕಬೈಲು ಪ್ರಸನ್ನ

ಯಕ್ಷಗಾನ ಅಭಿಮಾನ ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡು ಅದನ್ನು ಹವ್ಯಾಸವಾಗಿಸಿಕೊಂಡವರನ್ನು ನಾವುಗಳು ಅದೇ ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ಹೇಳುವುದುಂಟು ಮರುಳರು ಅಥವಾ ಹುಚ್ಚರು ಎಂದು. ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಕಲಾಭಿಮಾನಕ್ಕಿಂತ ಈ ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಸಂಭಂಧಿಸಿ ಈ ಅಭಿಮಾನ ಎಂಬುದು ಮರುಳು ಎಂದು ಕರೆಯುವುದು ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆ ಎಂದು ನನಗನಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಹಲವು ವಿಧದ ಹವ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡ ಅಭಿಮಾನಿಗಳು ಇದ್ದಾರೆ.  ನಿಯಮಿತವಾಗಿ ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನು ನೋಡುವ ಹವ್ಯಾಸ. ಇದರಲ್ಲೇ ಹಲವು ವಿಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಅದೆಷ್ಟು ಗಾಢವಾದ ಅಭಿಮಾನವೆಂದರೆ ಅದರ ಎದುರು ಮಿಕ್ಕೆಲ್ಲ ಕಲೆಯೂ ಗೌಣವಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಬಹುದೂರದ ಕಟೀಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಆಟ ನೋಡುವ ಪರಿ ಒಬ್ಬರದು. ಅದು ಹೇಗೆ ನಿತ್ಯ ರಾತ್ರಿ ಎಂಟುವರೆ ಗಂಟೆಗೆ ರಂಗಸ್ಥಳದ ಎದುರು ಹಾಜರಾಗಿ ಬೆಳಗ್ಗಿನ ಮಂಗಳದ ತನಕ, ಬಿಡದೆ ಒಂದು ವಾರಗಳ ಆಟ ನೋಡುವ ಅಭಿಮಾನ ಅದು ಯಾವ ಬಗೆಯದು? ತಿಂಗಳಿಗೊಂದು ಸಾರಿಯಾದರೂ ಊರ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಒಂದೆರಡಾದರು ಆಟ ನೋಡುವ ಹಲವರು. ಆಟಕ್ಕೆಂದೆ ಹಲವು ದಿನ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ರಜೆ ಬರೆದು ಒಂದೆರಡಾದರೂ  ಪೂರ್ಣ ರಾತ್ರಿಯ ಆಟನೋಡುವ ಹಲವರು.  ಇದು ಒಂದು ರೀತಿಯ ಹವ್ಯಾಸವಾದರೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಇನ್ನು ಹಲವರಿಗೆ ವೇಷ ತೊಡುವುದೋ ಅಥವಾ ಹಿಮ್ಮೇಳದಲ್ಲಿ ಕೈಯಾಡಿಸಿಬಿಡುವ ಬಯಕೆ ಹೀಗ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಹುಚ್ಚರ ಮುಖದರ್ಶನವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು ಈ ಕಲೆಯ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆಯೇ ಅದು. ಅನಾರೋಗ್ಯದಿಂದಲೋ ವೃಧ್ಧಾಪ್ಯದಿಂದಲೋ ದೇಹ ಸಹಕರಿಸದೇ ಇದ್ದರೂ ರಂಗಸ್ಥಳಕ್ಕೇರಿದ ಮೇಲೆ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಮರೆತು ಕಲೆಯಲ್ಲಿ ವಿಲೀನವಾಗಿಬಿಡುವ ಹಲವರು. ಯಕ್ಷಗಾನದ  ಹಿರಿಯ ಕಲಾವಿದರನ್ನು ಅನುಕರಿಸಿ, ಗೋವಿಂದಣ್ಣನ ವೇಶವನ್ನೋ ಅಥವ ಹೊಳ್ಳರ ಪದವನ್ನೋ ಅನುಕರಿಸಿ ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನು ಮಿಮಿಕ್ರಿಯಾಗಿ ಬದಲಾಯಿಸುವ ಒಂದು ವರ್ಗ, ಇದೂ ಒಂದು ಹವ್ಯಾಸ.!!! ಇರಲಿ

ಚಿತ್ರ ಕೃಪೆ ತೆಂಕಬೈಲು ಪ್ರಸನ್ನ

ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಕಲಾಭಿಮಾನಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗುವ ಈ ಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಇನ್ನೋಂದು ಹವ್ಯಾಸ, ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೀಮಂತ ಹವ್ಯಾಸ ಎಂದು ಕರೆಯಬಹುದಾದ ಹವ್ಯಾಸವೆಂದರೆ ಈ ಆಟ ಆಡಿಸುವ ಹವ್ಯಾಸ.. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಇದು ಅತಿರೇಕದ ಹುಚ್ಚು ಅಂತ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅನ್ನಿಸಿದರೂ  ಅದೊಂದು ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆಯ ಹುಚ್ಚು ಎಂದೇ ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಡಬೇಕು. ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಆಟ ಅಡಿಸುವಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಾರಿ ಮನೋಭಾವವೂ ಇದ್ದಿತ್ತು. ಹವ್ಯಾಸಿ ಮೇಳಗಲ ಕಾಲ. ಈಗ ವ್ಯವಸಾಯೀ ಮೇಳಗಳು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ ಹಾಗಾಗಿ,  ತೆಂಕು ತಿಟ್ಟಿನ ಆಟ ಆಡಿಸುವುದೆಂದರೆ ಅದು ಹವ್ಯಾಸವೆಂದೇ ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಹಲವು ಸಾವಿರ ಅಥವಾ ಲಕ್ಷಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ಇರುಳು ಹಗಲಾಗುವುದರೊಳಗೆ ಮುಗಿಸಿ ಬಿಡುವ ಇದೊಂದು ಶ್ರೀಮಂತ ಹವ್ಯಾಸವೇ ಸರಿ.  ಇಂತಹ ಯಕ್ಷಗಾನ ಕೂಟಗಳು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತಾ ಅದು ಯಕ್ಷಗಾನದ ಒಂದು ಜಾತ್ರೆಯಂತೆ ನಡೆದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ನಡೆದ ಒಂದು ಬರೀ ಯಕ್ಷಗಾನ ಪ್ರವಾಹವಾಗಿ ಹರಿದ  ಮಿತ್ತನಡ್ಕದ ಬಯಲಾಟ. ಬ್ಯಾನರ್ ಕಟೌಟ್ ಗಳ ಸ್ವಯಂ ಪ್ರಶಂಸೆಯ ಫಲಕಗಳಿಲ್ಲದ ಭಾಷಣಗಳ ಅನಪೇಕ್ಷಿತ ಕೊರೆತಗಳಿಲ್ಲದ, ಸರೀ ದಿನದರ್ಧ ಭಾಗವನ್ನು ಅಂದರೆ ಹೆನ್ನೆರಡು ಘಂಟೆಯ ಅವಧಿಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಯಕ್ಷಗಾನ ಮಯವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಬಿಟ್ಟಿತು. ಗ್ರಾಮದ ಶುದ್ದ ನೀರವ ಮೌನದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಯಕ್ಷರಾತ್ರೆ ಜಾತ್ರೆಯಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ತೆಂಕಬೈಲು ಕುಟುಂಬದವರ ಶ್ರೀಮಂತ ಹವ್ಯಾಸ.

ಚಿತ್ರ ಕೃಪೆ ತೆಂಕಬೈಲು ಪ್ರಸನ್ನ

ಯಕ್ಷಗಾನದ ಸಮಕಾಲೀನ ಹೆಸರಾಂತ ಕಲಾವಿದರ ಗಡಣವೇ ನೆರೆದಿತ್ತು. ಅದಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗುವಂತೆ, ಭಸ್ಮಾಸುರ ಮೋಹಿನಿ, ಭಾರ್ಗವ ಕಾರ್ತವೀರ್ಯಾರ್ಜುನ, ಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನ ಮತ್ತು ಕರ್ಣಾರ್ಜುನ ಪ್ರಸಂಗಳು ಒಂದರ ಮೇಲೆ ಒಂದರಂತೆ  ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ರಂಗಸ್ಥಳ ತುಂಬ ವೈಭವೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಈ ಬಯಲಾಟದ ವೀಡಿಯೊದಲ್ಲಿ  ನೋಡಿದರೂ ಆದ ಅನುಭವದ ಅವಲೋಕನವೇ ಈ ಚಿಂತನ.

ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಆರಂಭದ ಪೀಠಿಕೆಯಲ್ಲಿ. ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರಿ ಮತ್ತು ಅಡೂರು ಗಣೇಶ್ ರವರ ಚೆಂಡೆಯ ಜುಗಲ್ಬಂದಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿತ್ತು. ಬದಲಿಗೆ ನನ್ನ ಅನಿಸಿಕೆಯಂತೆ ಗುರು ಮಾಂಬಾಡಿ ಮತ್ತು ದೇಲಂತ ಮಜಲು ಇವರ ಪೀಠಿಕೆ ಇರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅದು ಒಂದು ದಾಖಲೀಕರಣಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿರುತ್ತಿತ್ತು.

ನಂತರ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಭಾಗವತರಾದ ದಿನೇಶ ಅಮ್ಮಣ್ಣಾಯರ ಭಾಗವತಿಕೆಯಲ್ಲಿ  ಭಸ್ಮಾಸುರ ಮೋಹಿನಿ ಪ್ರಸಂಗ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ರಂಗದಲ್ಲಿ ಕಳೆಗಟ್ಟತೊಡಗಿ ಒಂದು ಉತ್ತಮ ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕೆಸಾಕ್ಷಿಯಾಯಿತು. ಹಿಮ್ಮೇಳದಲ್ಲಿ ಅಮ್ಮಣ್ಣಾಯರೊಂಡಿಗೆ ಪದ್ಮನಾಭ ಉಪಾಧ್ಯಾಯ ಮದ್ದಲೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಚೆಂಡೆಯಲ್ಲಿ ದೇಲಂತಮಜಲು ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯ ಭಟ್ ಸಹಕರಿಸಿ.. ಮುಮ್ಮೇಳದಲ್ಲಿ ಒಡೋಲಗದ ಪರಮೇಶ್ವರನಾಗಿ  ಸಿದ್ದಕಟ್ಟೆ ಚೆನ್ನಪ್ಪ ಶೆಟ್ಟಿ ಹಿತಮಿತವಾಗಿ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿದರು. ಮಧೂರು ರಾಧಾಕೃಷ್ಣ ನಾವಡರ ಪ್ರಸಿದ್ದ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ ಭಸ್ಮಾಸುರ ಈ ಪ್ರಸಂಗದ ವಿಶೇಷತೆಯಾಗಿದ್ದರೂ ಶಶಿಕಾಂತ ಶೆಟ್ಟಿಯವರ ಪಾದರಸದ ಚಲನೆಯಲ್ಲಿ ಮೋಹಿನಿಯ ಪಾತ್ರ ಮಿಂಚಿನ ಸಂಚಾರವನ್ನುಂಟು ಮಾಡಿತು. ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರವಾಗಿ ಲಾಸ್ಯ ಭರಿತ ಮೋಹಿನಿ ಮೋಹದ ಬಲೆಯನ್ನೇ ಬೀಸಿದಂತಾಯಿತು. ಶುದ್ದ ಯಕ್ಷಗಾನ ಶೈಲಿಯ ಯಾವುದೇ ಗಿಮಿಕ್ ಸರ್ಕಸ್ ಇಲ್ಲದ ಮೋಹೀನಿ ಮೋಡಿ ಮಾಡಿದರೆ ಅದು ಅತಿಶಯವೆಂದೆನಿಸದು. ಈ ಯಕ್ಷಗಾನ ಶೈಲಿಗೆ ಒಪ್ಪುವಂತಹ ನಾಟ್ಯಶೈಲಿ ಅದೇ ಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಏರುವ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆ  ಹೀಗೆ ಅಪ್ಪಟ ಪ್ರತಿಭೆ  ಹೊರಹೊಮ್ಮಿ ಈ ಪ್ರಸಂಗದ ಮೋಹಿನಿ ಅದ್ಭುತವಾಗಿತ್ತು. ಇನ್ನು ನಾವಡರ ಭಸ್ಮಾಸುರದ ಪಾತ್ರ ಶಿಸ್ತುಬದ್ದ ಹಾಗು ಯೋಜನಾಬಧ್ಹವಾಗಿ ಪ್ರಸ್ತುತಗೊಂಡಿತ್ತು. ಕೊನೆಯ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಅತಿರೇಕದ ಮಾತುಗಳೋ ಎಂದು ಅನ್ನಿಸುವಂತೆ ಇದ್ದರೂ ಅಷ್ಟರಲ್ಲಾಗಲೇ ನಾವಡಣ್ಣನ ಈ ಅಸುರನ ಪಾತ್ರ ಸಂಪೂರ್ಣ ಅವರಿಸಿ ಬಿಟ್ಟಿತ್ತು. ಪತ್ರಿಕೆಯೊಂದರಲ್ಲಿ ಬಂದ ವಿಮರ್ಶೆಯಂತೆ ಭಸ್ಮಾಸರನ ನಾಟ್ಯ ಸಾಲದು ಎಂಬುದು ಮೇಲ್ನೋಟಕ್ಕೆ ನಿಜವೆಂದು ಕಂಡರು. ನಾವಡರ ಭಸ್ಮಾಸುರನ ಪಾತ್ರ ಚಿತ್ರಣವೇ ಹಾಗೆ. ಅದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಹಾಗೂ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ.ರಂಗದ ಮೇಲೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸುವ  ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುವ ಇವರ ಸಹಜತೆ, ಆ ಪಾತ್ರದ ಮನೋಭಾವಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡು ಇರುತ್ತದೆ. ಭಸ್ಮಾಸುರನ ಪಾತ್ರ ಒಂದು ಬಗೆಯ ವಿಕ್ಷಿಪ್ತ ಮನಸ್ಸಿನ ಅಸುರ ಪಾತ್ರ.ಜಗನ್ಮಾತೆಯನ್ನೇ ಮೋಹಿಸಿ ಬಯಸುವ  ಒಂದು ವಿಕೃತ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ  ಕಾಮಾಂಧನ ಪಾತ್ರ. ಕಾಮಾಂಧನಾದವ ಸಹಜವಾಗಿ ಬೌಧಿಕವಾಗಿ ಅಂಧನಾಗಿ ನಲಜ್ಜಾಂ ... ನಭಯಂ ಎಂಬಂತೆ ಎಲ್ಲದಕ್ಕೂ ಸಿದ್ದವಾಗುವ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ಪಾತ್ರ. ಆತ ಮೋಹಿನಿಯಂತೆ ಕುಣಿಯದಿದ್ದರೂ ಪಾತ್ರದ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಅದು ಔಚಿತ್ಯ ಪೂರ್ಣವೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ನನಗನಿಸಿತು. ಹಾಗಾಗಿ ಮನಸ್ಸಿನ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಪಾತ್ರ ಸಹಜ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ರಂಗದ ಮೇಲೆ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು.

ಈ ಪ್ರಸಂಗದ ಎರಡು   ಪದಗಳು ಇಲ್ಲಿವೆ: ಕೃಪೆ ತೆಂಕಬೈಲು.

ಈ ಎಲ್ಲ ಪಾತ್ರಗಳೂ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳು ಸಹಜವಾಗಿ ಕಳೆಗಟ್ಟಲು ಅತಿಮುಖ್ಯ ಕಾರಣ ಸಮರ್ಥ ಹಿಮ್ಮೇಳ. ಮದ್ದಲೆಗೆ ಮೈಕ್ ನ ಕೊರತೆಯೊಂದು ಬಿಟ್ಟರೆ ಹಿಮ್ಮೇಳ ಅತ್ಯದ್ಭುತವಾಗಿತ್ತು. ಪ್ರಸಂಗದ ಆದಿಯಿಂದ ಅಂತ್ಯದ ವರೆಗೆ ಒಂದು ಪದವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಹಾಗಿಲ್ಲ. ಅಮ್ಮಣ್ಣಾಯರ ಸುಶ್ರಾವ್ಯ ಕಂಠ ಒಂದು ಸಲ ಯೋಚಿಸಿದರೆ ಸಾಕು, ಮಿತ್ತನಡ್ಕದಂತಹ ನಿಶಬ್ಧ ನೀರವ ವಾತಾವರಣದ ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನಡುವಿರುಳು ಇವರ ಗಾಂಧರ್ವ ಕಂಠ ಮೊಳಗಿದರೆ ಆ ಅನುಭವ ಹೇಗಿರಬಹುದು. ನೆನಸಿದರೇ ರೋಮಾಂಚನವಾಗುವ ಅನುಭವ. ಸುಮಾರು ಮೂರು ಘಂಟೆಗಳ ಕಾಲ ಅಮ್ಮಣ್ಣಾಯರು ಹಾಕಿದ ಮೋಡಿಯಿಂದ ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಬಹು ಹೊತ್ತಿನವರೆಗೂ ಹೊರಬಂದಿರಲಾರ. ಅದರಲ್ಲಿಯೂ  “ ಯಾರು ಈಕೆ ಸುಂದರಾಂಗಿಯೂ....”  ಮತ್ತು “ ಯಾರಯ್ಯ ಧನುಜೇಶ...” ಎಂಬ ಪದಗಳು ಅಮೋಘವಾದ ಸ್ವರ ವೈಭವದ ದರ್ಶನವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದು ಸತ್ಯ. ಇದರ ಜತೆಯಾಗಿ ವಿದ್ಯುತ್ವೇಗದಿಂದ ಚೆಂಡೆಯ ಲಯ ಮೊಳಗಿಸಿದ ದೇಲಂತ ಮಜಲು ಕೈಚಳಕ ಪ್ರಶಂಸನೀಯ. ಗಾಯನ ವಾದನಗಳೆರಡೂ ಹಿಮ್ಮೇಳವನ್ನ ಅಧ್ಬುತವಾಗಿ ತೆರೆದಿಟ್ಟವು.  

ನೋಡಲು ಇನ್ನೂ ಮೂರುನಾಲ್ಕು ಪ್ರಸಂಗಗಳು ಬಾಕಿಇದೆ...ಆದಷ್ಟು ಬೇಗ ನೋಡುವ ಹಾಗು ಅನುಭವಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುವ ತವಕ.. ಮುಂದಿನ ಕೆಲವುದಿನ ಅದಕ್ಕೇ ಮೀಸಲು....