ದ್ವಂದ್ವ ಗಾಯನ

ಚಿತ್ರ ಕೃಪೆ : ಶ್ರೀ ನಟರಾಜ ಉಪಾಧ್ಯಾಯ ಅಂತರ್ಜಾಲ ವಿಡಿಯೋ ಕೃಪೆ.

ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸದ ತಂಪನ್ನು ಯಕ್ಷಗಾನ ಸಾರಸ್ವತ ಲೋಕ ಸ್ವಾಗತಿಸುವುದು ಸಂಪಾಜೆ ಯಕ್ಷೋತ್ಸವದ ಬಿಸಿಯಿಂದ. ಶ್ರಾವಣ ಮಾಸ ಕಳೆದೊಡನೆ ಯಕ್ಷಪ್ರೇಮಿಗಳ ಒಂದು ದೃಷ್ಟಿ ಕೀಲಾರು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನ ಪ್ರಕಟಣೆಯ ಕಡೆಗೆ. ಅಲ್ಲಿ ಈ ವರ್ಷದ ಪ್ರಸಂಗಗಳು ಯಾವುದು? ಕಲಾವಿದರು ಯಾರು ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉದ್ಭವಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಬಹುತೇಕ ಎಲ್ಲ ಕಲಾವಿದರೂ ಸಮ್ಮಿಳಿತವಾಗುವುದರಿಂದ ಕಲಾವಿದರ ವಿಂಗಡನೆ , ಯಾರು ಎಲ್ಲಿಲ್ಲಿಗೆ ? ಎಂಬ ನಿರೀಕ್ಷೆ ಮಾತ್ರವೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಅಷ್ಟೊಂದು ನಿರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಕಾತರವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುವ ಸಂಪಾಜೆ ಯಕ್ಷೊತ್ಸವ ಪ್ರತಿವರ್ಷದ ದೀಪಾವಳಿ ಜತೆಗಿನ ಯಕ್ಷಪರ್ವ ಎಂದೆ ಕರೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ವರ್ಷದಿಂದ ವರ್ಷಕ್ಕೆ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತು ತರುವ ಈ ಉತ್ಸವ ಯಕ್ಷಪ್ರೇಮಿಗಳಿಗೆ ದೀಪಾವಳಿ ಅಭ್ಯಂಜನವನ್ನು ಮಾಡಿಸಿಬಿಡುತ್ತದೆ.  ಹೋಗುವವರು ಹೋಗುವ ಸಡಗರದಲ್ಲಿ ಹೋಗದವರು ಹೋಗಲಾಗದ ಹತಾಶೆಯಲ್ಲಿ ಕಳೆದರೆ ಇದರ ಪರಿವೆ ಇಲ್ಲದಂತೆ ಯಾರ ವಿಮರ್ಷೆ ಪ್ರತಿಕಿಯೆಗೂ ಕಾಯದೆ ಅದ್ಧೂರಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಆ ವರ್ಷದ ಮೇಳಗಳ ಸಂಚಾರಕ್ಕೆ ಮುನ್ನುಡಿಯನ್ನು ಬರೆದು ದಿಗ್ವಿಜಯಕ್ಕೆ ವೀಳ್ಯವನ್ನು ಅನಧಿಕೃತವಾಗಿ ನೀಡಿದಂತೆ ಸಂಪಾಜೆ ಯಕ್ಷೋತ್ಸವ.

ಯಕ್ಷೋತ್ಸವದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡುತ್ತಾ ಹೋದಲ್ಲಿ ಅದು ಬೆಳೆಯುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರತೀ ವರ್ಷವೂ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳು ಸಂಪಾಜೆ ಯಕ್ಷೋತ್ಸವಕ್ಕಾಗಿಯೆ ಹುಟ್ಟು ಹಾಕಿದಂತೆ ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಲಾವಿದರ, ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ,  ಕೊನೆಗೆ ಸಂಘಟಕರ ನಿರೀಕ್ಷೆಗೂ ಮೀರಿ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯದಲ್ಲೇ ವಿಶೇಷ ನಡೆದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಅಲ್ಲಿನ ವಿಶೇಷ. ಇನ್ನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದವರ ಮೊಬೈಲ್ ಹೋಗದೇ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಉಳಿದವರ ಮೊಬೈಲು ಉತ್ಸವ ಸಂಪನ್ನವಾಗುವವರೆಗೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ನಂತರವೂ ಸದಾ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲವಾಗಿದ್ದುಕೊಂಡು ಬಿಸಿ ಬಿಸಿ ವರದಿಗಳ ವಿನಿಮಯ ರಾತ್ರಿ ಹಗಲೆನ್ನದೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾತುರ ನಿರೀಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ತಾನೇ ತಾನಾಗಿ ಹುಟ್ಟುಹಾಕುವುದೇ ಸಂಪಾಜೆ ಯಕ್ಷೋತ್ಸವದ ಮತ್ತೊಂದು ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯತೆ.

ಈ ಸಲದ ಯಕ್ಷೋತ್ಸವದ ಒಂದು ನಿರೀಕ್ಷೆ  ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ  ಪ್ರಸಂಗದ ಮೇಲೆ ಇತ್ತು. ಎಲ್ಲ ಪ್ರಸಂಗಗಳೂ ಬಗೆ ಬಗೆಯ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೂ ಕೊನೆಯ ಹಂತದಲ್ಲಿ ರಂಗಸ್ಥಳದ ಧೂಳೆಬ್ಬಿಸುವ ಪ್ರಸಂಗದ ನಿರೀಕ್ಷೆಯೇ ಬೇರೆ.  ಎರಡು ಜನ ಭಾಗವತರ ದ್ವಂದ್ವ ಹಾಡುಗಾರಿಕೆ ಈ ಸಲದ ವಿಶಿಷ್ಟ್ಯತೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬೆಳಗಿನ ಜಾವದ ಯಕ್ಷಗಾನ ಎಂದರೆ ಅದರಲ್ಲೂ ತೆಂಕು ತಿಟ್ಟಿನ ಯಕ್ಷಗಾನಗಳು ಏರು ಶ್ರುತಿಯ ಭಾಗವತಿಕೆಗೂ ಚೆಂಡೆಯ ಅಬ್ಬರಕ್ಕೆ, ಆಕಾಶ ಭೂಮಿ ಒಂದು ಮಾಡಿಬಿಡುವ ವೇಷಗಳ ಕುಣಿತಕ್ಕೂ ಹೆಸರು ವಾಸಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅದರಂತೆ ಇಲ್ಲೂ ಅದರ ಎಲ್ಲ ಲಕ್ಷಣವೂ ತಿಂಗಳ ಮೊದಲು ಹಂಚಿದ ಕರಪತ್ರ ಸಾರಿ ಸಾರಿ ಹೇಳುತ್ತಿತ್ತು.  ಹಾಗಾಗಿ ತೀವ್ರವಾದ ಕುತೂಹಲ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಇದಕ್ಕೆ ವಾಟ್ಸಾಪ್ ಮುಂತಾದ ಅಂತರ್ಜಾಲ ಮಾಧ್ಯಮಗಳು ಈ ಬಿಸಿಯನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಟಿ. ವಿ. ಮಾಧ್ಯಮಗಳ ತತ್ಸಮಯದ (ಲೈವ್)  ವರದಿಗಿಂತಲೂ ಕಡಿಮೆ ಇಲ್ಲದಂತೆ,  ಸಂದೇಶಗಳು ಸಂಪಾಜೆಯ ಹಲವು ಮೊಬೈಲ್ ಗಳಿಂದ ಬಿತ್ತರವಾಗುತ್ತಿದ್ದವು.

ಈ ಬಾರಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಬಹು ನಿರೀಕ್ಷೆಯ ದ್ವಂದ್ವ ಭಾಗವತಿಕೆಯ ಕೊನೆಯ ಹಂತ.  ಯುವ ಭಾಗವತ ಶ್ರೀ ಬಲಿಪ ಪ್ರಸಾದ ಮುತ್ತು  ಶ್ರೀ ಹೊಸಮೂಲೆ ಗಣೇಶ ಭಟ್ ಇವರ ದ್ವಂದ್ವ ಭಾಗವತಿಕೆ. ಈರ್ವರೂ ಯಕ್ಷಲೋಕದಲ್ಲಿ ಏರುಕಂಠದ ಹುಲಿಗಳೆಂದೇ ಜನ ಜನಿತರು. ಅದರಲ್ಲೂ ಪ್ರಸಾದ ಬಲಿಪರು ಭಾಗವಹಿಸಿದ ಪ್ರತಿ ಆಟಗಳಲ್ಲೂ ತನ್ನ ಏರು ಶೃತಿಯ ಕಂಠದಿಂದ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ಗಳಿಸುತ್ತಾ ಸಾಗಿದವರು. ಹೊಸಮೂಲೆಯವರಂತೂ ಒಂದು ರೀತಿಯ ಹಳೆಯ ಹುಲಿ.

 ಕರಪತ್ರದಲ್ಲಿ ಬೆಳಗಿನ ಜಾವ ಮೂರು ಘಂಟೆಗಿದ್ದರೂ ಸರಿಯಾಗಿ ಪ್ರಸಂಗ ಆರಂಭವಾದ ಸಂದೇಶ ಪ್ರಸಾರವಾಗುವಾಗ  ಮರುದಿನ ಸೂರ್ಯ ನಡು ನೆತ್ತಿಯ ಹತ್ತಿರ ಬಂದಾಗಿತ್ತು. ಸೂರ್ಯ ಬಿಸಿಯ ಜತೆಗೆ ಭೂಗರ್ಭವೇ ಬಿರಿಯುವಂತೆ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಹಾಡುಗಳು ಒಂದರ ನಂತರ ಒಂದರಂತೆ ಹೊಮ್ಮತೊಡಗಿದವು. ಕೆಲವು ಪದಗಳಂತೂ ಧ್ವನಿವರ್ಧಕದ ಅವಶ್ಯಕತೆಯೇ ಬೇಡವೆನ್ನುವ ಭ್ರಮೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಈಬ್ಬರೂ ಭಾಗವತರೂ ಜತೆಯಲ್ಲಿ ಚೆಂಡೆ ಮದ್ದಲೆಯ ಹಿಮ್ಮೇಳದವರು ತಮ್ಮ ಶಕ್ತಿ ಮೀರಿ ಅಧ್ಬುತ ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ನೀಡಿದರು.  ಆರಂಭದಿಂದಲೇ ಶ್ರುತಿ ಏರುತ್ತಾ ಏರುತ್ತಾ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ ಹೃದಯ ಸ್ತಂಭನ  ವಾಗುವುದೋ ಎಂಬ ಭ್ರಮೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತಿತ್ತು.

ದ್ವಂದ್ವ ಭಾಗವತಿಕೆ ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ರಂಜನೆಗಾಗಿ ಮಾತ್ರವೇ ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಸಹಜವಾದ ಕ್ರಮಬದ್ದವಾದ ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಇದು ಸೂಕ್ತವಲ್ಲ. ಇದು ಅನಿವಾರ್ಯವೂ ಅಲ್ಲ. ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಲೂ ಬಾರದು.  ಆದರೂ ದ್ವಂದ್ವದ ರಸಮಂಜರಿಯ ಧಾರೆ ಜನಪ್ರಿಯತೆಗೆ ಸುಲಭದ ರಹದಾರಿ ಎಂದರೆ ತಪ್ಪಿಲ್ಲ.  ದ್ವಂದ್ವ ಎಂದೊಡನೆ ಒಂದು ವಾಹನಕ್ಕೆ ಎರಡು ಚಾಲಕರನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿದಂತೆ. ಒಂದು ಕಲಾಪ್ರಾಕಾರ ಸುಂದರ ರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ಸ್ಪರ್ಧೆ ಬೇಕು ಆದರೆ ಅದು ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಕೂಡದು. ಇಲ್ಲಿ ಮನೋಭಾವ ಬಹಳ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. 

ಇಂದಿನ ಸ್ಪರ್ಧಾಮಯ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧೆ ಇರುವಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವೇ ಉತ್ತಮವಾದುದು ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗಬಹುದು. ಆದರೆ ಆ ಸ್ಪರ್ಧೆ,  ಉತ್ತಮವಾದುದು ಹೊರಗೆ ಬರುವುದಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರವೇ ಸೀಮಿತವಾಗಿರಬೇಕು. ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿಯನ್ನು ಸೋಲಿಸದೆ  ಗೆಲ್ಲುವುದೇ ನಿಜವಾದ ಗೆಲುವು.  ನೈಜ   ಬದುಕಿನಲ್ಲೂ ಹಾಗೆ ಮುಂದೆ ಗಮಿಸುವಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧೆ ಅನಿವಾರ್ಯ. ಆದರೆ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲಿ ದಮನಕಾರಿ ನೀತಿ ಸುಳಿಯಬಾರದು. ಇನ್ನೊಬ್ಬರ ಗೆಲುವಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಗಮ್ಯವನ್ನು ಗುರುತಿಸುವ ದೃಷ್ಟಿಇರಬೇಕು.   ಅದೇ ರೀತಿ ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಸೋತರೆ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಗೆಲ್ಲಬಹುದು. ಆದರೆ ಒಬ್ಬನ ಸೋಲು ಅದು ಕಲೆಯ ಸೋಲು ಕೂಡ ಆಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ದ್ವಂದ್ವ ಎಂಬುದು ಸರಸವಾಗಿ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಾಗಿ ಪರಸ್ಪರ ಮನೋಭಾವ ಅರಿತು ಇಬ್ಬರೂ ಗೆದ್ದಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಅಮೋಘವಾದ ಜಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದು.  ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿಯನ್ನು ಹೇಗಾದರೂ ಹಿಂದಿಕ್ಕುವುದೇ ಗುರಿಯಾದಾಗ ಅಲ್ಲಿ ಕಲೆಯೂ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ ಯಾವುದೂ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ ಗೆಲುವೊಂದೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಮನೋಭಾವದ ವೆತ್ಯಾಸವಾದರೆ ’ಜುಗಲ್ಬಂದಿ ’ಜಗಳಬಂದಿಯಾಗಬಹುದು.

ಯಕ್ಷಗಾನ ಭಾಗವತಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಹಲವು ದ್ವಂದ್ವ ಗಾಯನಗಳು ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿವೆ. ಆದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಇಂದಿಗೂ ನಿರಾತಂಕವಾಗಿ ಅನುಭವಿಸುವಂತೆ ಆಗುವುದು ಕೆಲವೇ ಕೆಲವು ಜತೆಗಾರಿಕೆಗಳು ಮಾತ್ರ. ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಹಿರಿಯ ಭಾಗವತರಾದ ಬಲಿಪ್ಪರು ಮತ್ತು ಹೊಳ್ಳರು ದ್ವಂದ್ವ ಹಾಡುವಾಗ ಹಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ  ಸ್ಪರ್ಧೆಇದ್ದರೂ ಸೋಲು ಗೆಲುವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಿಗೆ ಪ್ರಸ್ತುತವಾಗುವ ಹಾಡು ಗೆಲುವನ್ನು ಸಾಧಿಸುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನೇ ಮನೋಭಾವ ಎನ್ನುವುದು. ಹಿಂದೆ ಇದೇ ರೀತಿ ಹಲವು ಕಲಾವಿದರ ದ್ವಂದ್ವ ಗಾಯನ ರೋಮಾಂಚನವನ್ನು ತರುತ್ತಿತ್ತು. ಹಿಂದೆ ಹಿರಿಯ ಭಾಗವತರಾದ ತೆಂಕಬೈಲು ಮತ್ತು ಪದ್ಯಾಣರು ಹಾಡಿದಾಗಲೂ ಇದೇ ಮಾರ್ದವತೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದ ನೆನಪುಂಟು.  ಹೀಗೆ ಹಲವು ಜತೆಗಾರಿಕೆಗಳೂ ದ್ವಂದ್ವಗಾಯನ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ತೆರೆದಿಟ್ಟಿವೆ. ದ್ವಂದ್ವಗಾಯನ ಎಂದಿಗೂ ಅನಿವಾರ್ಯವಲ್ಲ ಎಂಬ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯ ಅರಿವಿನಲ್ಲಿ ದ್ವಂದ್ವಗಾಯನ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಲಿ ಎಂಬ ಆಶಯ. 

ಗಾನವೈಭವದ ಪಲ್ಲವಿಗಳು....

“ಮಾಯಾಗಾರನು ನೀನೇ ಮಹಿಮನು ನೀನೆ..................................
 ಕಾಯಜಪಿತಲೋಕ ನಾಯಕ ಹರಿಯೆ...” 

ಕಪ್ಪು ಮೂರರ ಶೃತಿಯಲ್ಲಿ ಆರಂಭದಿಂದಲೇ ಈ   ಪದವನ್ನು  ಎಬ್ಬಿಸಿದಾಗ, ಗಾನವೈಭವಕ್ಕೆ ಹಾಕಿದ ಮರದ ಪೀಠ ಕಂಪಿಸಿದ ಅನುಭವವಾಯಿತು. ಕೇವಲ ನನಗೆ ಮಾತ್ರವೇ  ಅದಂತಹ ಕಂಪನದ ಅನುಭವ ಆ ಘಳಿಗೆಯನ್ನು  ಮರೆಯದಂತಹ ಪುಟಗಳ ಸಾಲಿಗೆ ಸೇರಿಸಿತು. ಗಾನವೈಭವದ ಆರಂಭದ ಹಂತವದು.  ಈ  ಪದದ ಅರಂಭದ ಉಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳಿ ಪ್ರಸಾದರತ್ತ ನೋಟ ಹರಿಸಿದ್ದೆ. ಶೃತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿಸಿ ಮಾಯಗಾರನ ಮಂತ್ರದಂಡವನ್ನು ಆಡಿಸಿದಂತಾಯಿತು. ಕುಳಿತ ಅಟ್ಟಣಿಗೆ ಕಂಪಿಸಿತೇ? ಇದು ಕೇವಲ ನನ್ನ ಅನುಭವ ಎಂದುಕೊಂಡು ಮುಂದಿನ ಚರಣಕ್ಕೆ ಕಿವಿಯಗಲಿಸಿದೆ. ಹಾಗೆ ನೋಡಿದರೆ ಆ ರೀತಿ ವೇದಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವತರ ಪಕ್ಕ ಕುಳಿತದ್ದು ನನ್ನ ಮೊದಲ ಅನುಭವ. ಆದುದರಿಂದ ನಾನು ಭ್ರಮಾಧೀನ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಲುಪಿದ್ದೇನೆಂಬ ವಾಸ್ತವ ಅರಿವಾಯಿತು. ಅವಿಸ್ಮರಣೀಯ ಅನುಭವ ಎಂದು ಹೇಳಬೇಕು.

ಚಾಯಾ ಚಿತ್ರ....ವಾಟ್ಸಪ್ ಮಿತ್ರರು

 ಪ್ರಸಾದ ಭಾಗವತರ ಕಂಚಿನ ಕಂಠದಲ್ಲಿ ಪದದ ಉತ್ತರ ಭಾಗ ಏರುತ್ತಾ ಹೋಗುವುದು ಕೇಳುವುದೇ ಸೋಗಸು.  ಸುಮಾರು ಎರಡು ದಶಕದ ಹಿಂದೆ ಪ್ರಸಾದರು ರಂಗಸ್ಥಳ ಏರುವಾಗ ಅವರಿಗೆ ಸಭಾಕಂಪನದ ಅರಿವಾಗಿತ್ತೋ ಏನೋ ತಿಳಿಯದು, ಈಗ ಅವರ ಸ್ವರಕ್ಕೆ ರಂಗಸ್ಥಳವೇ ಕಂಪಿಸತೊಡಗುತ್ತದೆ !    ಇದು ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆ ಎಂದು ನನಗನಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಅವರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದರೆ ಒಂದು ತುಟಿಯಂಚಿನಲ್ಲಿ ಅದೇ ಮುಗ್ಧ ನಗುವನ್ನುತೋರಿಸಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ.  ತನ್ನ ವಯಸ್ಸಿನ ಅರ್ಧಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ವರ್ಷವನ್ನು ರಂಗಸ್ಥಳದಲ್ಲೇ ಕಳೆದ ಅನುಭವಿ ಎಂಬುದನ್ನು ಅನುಮಾನಿಸುವಂತಹ ಮುಗ್ಧ ಆತ್ಮೀಯ ನಗುವದು.  

ಪಲ್ಲವಿ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಭಾರವಾಹಿಗಳು ನಿರೂಪಣೆಗೆ ನನ್ನನ್ನೆ ಹೊಣೆಯಾಗಿಸಿದಾಗ ನಿಜಕ್ಕೂ ಒಲ್ಲದ  ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಒಪ್ಪಿದ್ದೆ.  ವೇದಿಕೆಯಲ್ಲಿ ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು ನಾನು ಬಯಸದ ಪ್ರಮೇಯ. ಯಾರಾದರೂ ಅದರ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತುಕೊಂಡಿದ್ದರೆ ಆ ಪದಗಳ ಪಟ್ಟಿಗೆ ನನ್ನಿಚ್ಛೆಯ ಒಂದೆರಡನ್ನು ಸೇರಿಸುವ ಬಯಕೆಯಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದ್ದೆ. ಆದರೆ ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲವೂ ನನ್ನ ಹೆಗಲೇರಿ ಬಿಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ನಾನು ಅಂದುಕೊಂಡಿರಲಿಲ್ಲ, ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಅದಕ್ಕೆ ನಾನು ಸಿದ್ಧನೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ನನಗೆ ನಿರ್ವಹಿಸಲಾಗದ ಒಂದು ಭಾರ ಹೆಗಲ ಮೇಲೇರಿ ಆತಂಕವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿತ್ತು.  ಆತಂಕವಿದ್ದರೂ ಅದೊಂದು ಹಿತಾನುಭವ ಇದು ಪ್ರಾಮಣಿಕ ಅನಿಸಿಕೆ.

ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಸಿಕ್ಕಿದ ಮೇಲೆ ಮತ್ತದನ್ನು ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಒತ್ತಡ ತಾನಾಗಿಯೇ ಪ್ರಚೋದನೆಗೊಂಡಿತು. ಹಾಗಾಗಿ ವಾಡಿಕೆಯಂತೆ ವೇಣೂರು ಸುಬ್ಬಣ್ಣನ ಮೊರೆ ಹೋದೆ. ಸುಬ್ಬಣ್ಣನೋ ಬಹಳ ಸಡಗರದಿಂದ ಸ್ತುತಿ ಪದ, ಪೂರ್ವರಂಗ, ಒಡ್ಡೋಲಗ ಹೀಗೆ ಮೊದಲು ರಾಗ ತಾಳಗಳ ಹೆಸರನ್ನು ಎಸೆಯುತ್ತಾ ಹೋದರು. ನನಗೆ ಬರೆದಿಡುವಷ್ಟು ವ್ಯವಧಾನವಿಲ್ಲ.  ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ತೋಟದ ಆಳು ದೊಡ್ಡ ಮಾವಿನ ಮರ ಹತ್ತಿ ಕೊಯ್ದ ಮಾವನ್ನು ಎಸೆಯುತ್ತಿದ್ದ ನೆನಪಾಯಿತು. ಕೆಳಗೆ ನಿಂತ ನಾವು ಬೀಳುವ ಮಾವಿಗೆ ಬೊಗಸೆಯೊಡ್ಡುತಾ ಅತ್ತಿಂದ ಇತ್ತ ಇತ್ತಿಂದತ್ತ ಓಡಿದ ಅನುಭವ.  ರಾಗ ತಾಳಗಳ ಪಟ್ಟಿ ಸಿದ್ದವಾದಂತೆ ಅದಕ್ಕೆ ಪದಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸುವುದಕ್ಕೆ ತೊಡಗಿದೆವು.

ಒಂದೊಂದು ಪದಗಳನ್ನು ಪಟ್ಟಿಗೆ ಏರಿಸುವಾಗಲೇ  ರೋಮಾಂಚನವಾದಂತಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಬಹಳಷ್ಟು ಅಪರೂಪದ ಪದಗಳಾಗಬೇಕೆಂಬ ಅವ್ಯಕ್ತ ಕಾಳಜಿ ಇತ್ತು. ಬಲಿಪ್ಪರೇ ಬರೆದ ಪ್ರಸಂಗವಾದ ಐದು ದಿನದ ದೇವಿಮಹಾತ್ಮೆ ಪ್ರಸಂಗದ ಬಹಳಷ್ಟು ಪದಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿಯಾಯಿತು. ಸುಬ್ಬಣ್ಣ ತನ್ನ ಸಂಗ್ರಹದಿಂದ ಬಹಳಷ್ಟು ಪದಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿಕೊಟ್ಟರು. ಯಾವ ರಾಗ ತಾಳ ಎಲ್ಲಿರಬೇಕೋ ಆ ಸರದಿ ಮೊದಲು ಸಿದ್ದವಾಗಿತ್ತು. ಅದಕ್ಕೆ ಹೊಂದುವ ಹಾಗೆ ಪದಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಬೇಕು. ಮೊದಲ ದಿನ ರಾತ್ರಿ ಹನ್ನೊಂದಾದರೂ ಪಟ್ಟಿ ಅಂತಿಮವಾಗಲೇ ಇಲ್ಲ!!!  ಒಂದು ರೀತಿ ತಳಮಳ ಬೇರೆ.   ಪದಗಳನ್ನು ಟೈಪಿಸಿ ಇಬ್ಬರೀಗೂ ಪ್ರತ್ಯೆಕ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಸಿದ್ದ ಪಡಿಸಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಅಂತೂ ಭಾನುವಾರ ಹತ್ತುಘಂಟೆಯ ತನಕವೂ ಈ ಕೆಲಸ ಲಂಬಿಸಿತು. ಆದರೂ ಪಟ್ಟಿ ಅಂತಿಮವಾದಾಗ ಒಂದು ಬಗೆಯ ರೋಮಾಂಚನ ಮತ್ತು ಕಾತರ.

ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಆರಂಭವಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಪ್ರಸಾದರಲ್ಲೂ ಬಲಿಪರಲ್ಲೂ ಸಲಹೆ ಸೂಚನೆಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡೆ. ಆತಂಕ ಬಹಳಷ್ಟು ದೂರಾಗಿತ್ತು. ಬಲಿಪ ಪ್ರಸಾದರ ಒಂದೆರಡು ಅನಿಸಿಕೆ ಹೇಳಲೇಬೇಕು.  ಪದಗಳ ಆಯ್ಕೆ ಪಟ್ಟಿ ನನ್ನದು ಎಂದು ತಿಳಿದಾಗ ಮೊದಲ ದಿನವೇ ಎರಡು ಮೂರು ಸಲ ಕರೆ ಮಾಡಿ ಕೇಳಿದರು. ನಿಜಕ್ಕಾದರೆ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಆರಂಭಕ್ಕೆ ಒಂದು ಅರ್ಧಗಂಟೆಗೂ ಮುನ್ನ ವಿಚಾರಿಸಿ ಸಿದ್ದಪಡಿಸುವುದು ರೂಢಿ. ಆದರೆ ಅವರು ಕೇಳಿದ ಆ ಧ್ವನಿ ಭಾವ ವಿಶೇಷವಾಗಿತ್ತು. ಮರುದಿನ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಯಂತೆ ಕಂಡಿತು. ಹಲವಾರು ಪ್ರಸಂಗ ಕಂಠಸ್ಥವಾಗಿಯೂ ಯಾವುದೇ ಪೌರಾಣಿಕ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಆಡಿಸುವಂತಹ ಪಳಗಿದ ಭಾಗವತನ ಅತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ ಬಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಹೀಗಿದ್ದು ಅವರು ಮೊದಲೇ ವಿಚಾರಿಸುವುದು ಕಾರ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಇರುವ ಗೌರವ ಜತೆಗೆ ನಮ್ಮ ಮೇಲಿರುವ ಪ್ರೀತಿಆದರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. 

ಗಜಮುಖದವಗೆ ಸ್ತುತಿ ಪದವನ್ನು ಪ್ರಸಾದರು ಆರಂಭಿಸಿದಾಗ ಮನಸ್ಸು ತಾನೇ ತಾನಾಗಿ ಸಂಭ್ರಮವನ್ನು ಅನುಭವಿಸತೊಡಗಿತು.  ಭಾಗವತರ ಪಕ್ಕದಲ್ಲೇ ಇರುವ ಅವಕಾಶ ಅಚಾನಕ್ಕಾಗಿ ಸಿಕ್ಕಿದ್ದು, ಅದರ ಪೂರ್ಣ ರೋಮಾಂಚನ ಅನುಭವಿಸತೊಡಗಿದೆ ಎನ್ನಬೇಕು. ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪದದ ನಂತರ ಇನ್ನೊಂದು ಮಧ್ಯೆ ನನ್ನ ನಿರೂಪಣೆ, ಅದ ಸ್ವತಹ ನನಗೇ ಬೇಡಾಗಿತ್ತು. ಹಾಗಾಗಿ ಬಹಳ ಸಣ್ಣದಾಗಿ ವಿವರ ಹೇಳಿ ಪದಕ್ಕೆ ಕಿವಿಯೊಡ್ಡುತ್ತಿದ್ದೆ.  ಸ್ಪಷ್ಟ ಉಚ್ಚಾರದಿಂದ ಬಲಿಪ್ಪರ “ ಚಿಕ್ಕ ಪ್ರಾಯದ ಬಾಲೆ”  ಹಳೆಯ ಪೂರ್ವರಂಗವನ್ನು ನೆನಪಿಗೆ ತಂದಿತು.  ಅಪರೂಪದ ಒಡ್ಡೋಲಗದ ಪದಕ್ಕೆ ಮಕರಾಕ್ಷಕಾಳಗದ ಪದವಾದ “ ರಾಜಕುವರರು ಕೇಳಿ ರಾಜೇಂದ್ರ ರಾಘವನು...” ಪದ ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಬಲಿಪ್ಪರು ತನ್ಮಯರಾಗಿ ಹಾಡಿದರು. ಗಾನವೈಭವಕ್ಕೆ ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಭಿನ್ನವಾದ ಪದ.  

“ನೋಡು ನೋಡನುಜ ನೀನಾ ಕಡೆಯಾ....” ಐದು ದಿನದ ದೇವಿ ಮಹಾತ್ಮೆಯ ಸುಂದರ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಚಂಡ ಮುಂಡರ ಸನ್ನಿವೇಶದ ಪದವನ್ನು ಬಾಯಿತಾಳದೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಸಾದರು ಹಾಡಿದಾಗ ನನಗೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಮೂರೇಗೇಣು. ಅದರ ಗುಂಗಿನಲ್ಲಿ ನಂತರ ಪದವನ್ನು ತಡಕಾಡುವ ಹಾಗಾಯಿತು . ಹಲವು ಸಲ ನನ್ನಿಂದಲೇ ರಸಾಭಾಸವಾಗಿದೇಯೋ ಎಂಬ ಅನುಮಾನವಿದೆ.  ಸರದಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಡಿದ ದ್ವಿಪದಿ ಪದಗಳು  “ ಹಹ ಈವನ ನೋಡದವ ಮನುಜನಲ್ಲ....”  ಪ್ರಸಾದರು ಹಾಡಿದ “ ರಂಗನ್ಯಾತಕೆ ಬಾರನೆ...” ಕೃಷ್ಣ ಚರಿತೆಯ ಈ ಪದ ಪ್ರಸಾದರ ಪೇಟೆಂಟ್ ಪದವಾಗುವ ಎಲ್ಲ ಲಕ್ಷಣವನ್ನೂ ತೋರಿಬಿಟ್ಟಿತು.  ದೇವಿ ಮಹಾತ್ಮೆಯ ಸ್ವರಚಿತ ಪದ “ ಪಾವನರು ನಾವಾದೆವೈ....” ಯನ್ನು ಬಲಿಪ ನಾರಾಯಣ ಭಾಗವತರು ಭಾವನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಹಾಡಿದರು.

ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹದಿನೈದು ನಿಮಿಷಗಳಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚು ಸಮಯಾವಕಾಶ ಲಭಿಸಿ, ಅದನ್ನು ಪ್ರಸಾದ ಬಲಿರು ಸೂಕ್ತವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡರು. ಇದರಿಂದ ಸ್ಫೂರ್ತಿಗೊಂಡ ಬಲಿಪ್ಪರು ತಮ್ಮ ಅರೋಗ್ಯವನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೇ ಎಲ್ಲ ನೋವನ್ನು ಮೀರಿ ಹಾಡಿ ಹಾಡಿ ದೈತ್ಯಶಕ್ತಿಯಂತೆ ಗೋಚರಿಸಿದರು. ಇದುವರೆಗೆ ನಾವು ಹೇಳಿದ , ನಮ್ಮ ಬೇಡಿಕೆಯ ಪದಗಳನ್ನಷ್ಟೆ ಹಾಡಿದರು. ಆದರೆ ಗಾಯಕ ಸ್ವಯಂ ಸ್ಫೂರ್ತಿಯಿಂದ ಹಾಡುವ ಹಾಡುಗಳು ಅದು ಗಾಯಕನ ಹೃದಯವನ್ನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಕೇಳುಗನ ಹೃದಯವನ್ನೂ ಸ್ಪರ್ಶಿಸುತ್ತವೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಕೊನೆಯ ಹದಿನೈದು ನಿಮಿಷದ ಪದಗಳು ನಿಜವಾದ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಗಾನದ ವೈಭವವೇ ಅನ್ನಿಸಿತು.

ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವೀರ ರಸದ ಏರು ಪದಗಳು ಅದ್ಭುತವಾಗಿತ್ತು. ಇವು  ಸಹಜವಾಗಿ ಬಲಿಪ ಶೈಲಿಗೆ ಮಾರುಹೋಗುಂತಹ ಪದಗಳು. ಯಕ್ಷಗಾನದ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಈ ಪದಗಳು ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟಿತು. ಉದಯೋನ್ಮುಖ ಭಾಗವತ ಶ್ರೀ ಪ್ರಸಾದ ಬಲಿಪರು ತಮ್ಮ ಜನಪ್ರಿಯತೆಗೆ ಒಪ್ಪುವಂತೆ ಇವುಗಳನ್ನು ಅಮೋಘವಾಗಿ ಹಾಡಿದರು.  ಈ ಮೂಲಕ ಬಲಿಪ ಶೈಲಿಗೆ ಸಮರ್ಥ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿ ಎಂಬ ಭಾವನೆಯನ್ನು ಮೂಡಿಸಿದರು.  ತಾಮ್ರಧ್ವಜ ಕಾಳಗ, ಮಕರಾಕ್ಷ ಕಾಳಗ ಕುಮಾರ ವಿಜಯ ಮುಂತಾದ ಹಲವು ಪ್ರಸಂಗ ಪದಗಳು ಅದು ಬಲಿಪ್ಪ ಶೈಲಿಗೆ ಹೇಳಿ ಮಾಡಿಸಿದ ಪದಗಳು. ಅವುಗಳನ್ನು ಹಾಡಿದರೆ ಕೇಳುಗ ಯಕ್ಷಗಾನ ಲೋಕದ ಒಳಗೆ ತನಗರಿವಿಲ್ಲದೇ ನುಸುಳಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ.

ಭಾಗವತರ ಜತೆ ಕುಳಿತು ತುಂಬಿದ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವತಿಕೆಯನ್ನು ಸವಿಯುವ ಅನುಭವ ಅದೂ ಭಾಗವತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಲಿಪ್ಪರ ಜತೆಗೆ ಎಂದರೆ ಅದು  ಅವರ್ಣನೀಯ. ಇದು ಅಪರೂಪಕ್ಕೆ ಒದಗುವ ಭಾಗ್ಯ.  ಇದನ್ನು ಒದಗಿಸಿಕೊಟ್ಟ ಪಲ್ಲವಿ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವೇದಿಕೆಯ  ಭಾರವಾಹಿಗಳಿಗೆ ನನ್ನ ಮನದಾಳದ ಕೃತಜ್ಞತೆಗಳು.  ಈ ಗಾನ ವೈಭವಕ್ಕೆ ಸೂಕ್ತ ಪದಗಳ ಆಯ್ಕೆಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಮುನುವರ್ಜಿಯಿಂದ ಸಹಾಯ ಹಸ್ತವನ್ನು ನೀಡಿದ ನನ್ನ ಸನ್ಮಿತ್ರ ವೇಣೂರು ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯ ಭಟ್ ಇವರನ್ನು ಹೃತ್ಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತೇನೆ.

ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಕೃತಜ್ಞತೆ ಅರ್ಪಿಸಿ ವೇದಿಕೆ ಇಳಿಯುವಾಗ ಅದೇ... ಪ್ರಸಾದರ “ ರಂಗನ್ಯಾತಕೇ ಬಾರನೆ “ ಎಂಬ  ಗಾನ  ಮತ್ತೂ  ಮತ್ತೂ ಗುನಿ ಗುನಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿದ್ದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಮನೆಗೆ ಬಂದು ಮಲಗಿ ನಿದ್ರಿಸಿದ ಮೇಲು ಮನಸ್ಸು ಪುನಃ ಪುನಃ  ಹೇಳಿತು “  ರಂಗನ್ಯಾತಕೇ ಬಾರನೆ ...ರಂಗನ್ಯಾತಕೇ ಬಾರನೆ”  ಎಂದು.  ಬದಿಕಿನ ಅವಸ್ಮರಣೀಯ ಪುಟಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಒಂದು.

ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಸುಂದರವಗಿತ್ತು. ಆದರೂ ನಮ್ಮ ಬಲಿಪ್ಪಜ್ಜನ ಬಗ್ಗೆ ಮತ್ತಷ್ಟು ನೆನಪುಗಳು ಸೇರಿ ಆ ಗಂಟು ಮತ್ತಷ್ಟು ದೊಡ್ಡದಾಯಿತು. ಅದೆಂತಹ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ?  ನಾವೆಲ್ಲ ಹಾಗೆ ಆಗಬೇಕೆಂದರೆ ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲಂತು ಸಾಧ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ.  

“ ನಾನು ಬೆಂಗಳೂರಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ ಬರ್ತಿರಾ? “ ಅಂತ ಅದೆಷ್ಟು ಸಲ ಕರೆದೆನೋ.....ಆದರೆ

 ”  ಮುಕ್ಕ ದೈನಾ.....”

 ನಮ್ಮ ಮನೆಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ “ ನನಗೆ ಆಗುದಿಲ್ಲಾ” ಅಂತ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಇದು ನನ್ನ ಮೇಲಿನ ಮಮತೆಯಿಂದ. ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಅವರ ಅರೋಗ್ಯ ದೇಹಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ನೀನಾದರೂ ಕರೆಯದಿರು ಎಂದು ಹೇಳುವ ಹಾಗೆ ನನಗೆ ಅನಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಪಾಪ, ನಮ್ಮ ಚಾಪಲ್ಯಕ್ಕೆ ಅವರನ್ನು ಯಾಕೆ ತೊಂದರೆಗೆ ಸಿಲುಕಿಸಬೇಕು. ಅವಾಗ ಅನ್ನಿಸಿದ್ದಿದೆ,  ಅವರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಗಿದ್ದರೂ  ಈಗ  ಬಲಿಪ ಭವನವಾಗಿದೆ. ಒಂದು  ಶ್ರುತಿ ಪೆಟ್ಟಿಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ಅಲ್ಲೇ ನಾಲ್ಕು ವಾರ್ಧಿಕ ಭಾಮಿನಿ ಕೇಳುವ ಅಂತ. ಅದಕ್ಕೂ ಸಮಯ ಒದಗಿ ಬರುವಷ್ಟು ಪುಣ್ಯ ಸಂಚಯ ನನ್ನಲ್ಲಿಲ್ಲ.  ಈಗ ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ಹಾಡಿದ ನಾಲ್ಕು ಪದ್ಯಗಳಾದರೂ ನೆನಪಿನ ಡಬ್ಬದಲ್ಲಿ ಹಾಕಿ ಗಟ್ಟಿ ಮುಚ್ಚಳ ಹಾಕಿ ಮುಚ್ಚುವಂತೆ ಮನ ಮುಟ್ಟುವಂತೆ ಹಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಬೇರೆ ಏನು ಹೇಳುವುದಕ್ಕೂ ಶಬ್ದಗಳು ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲ ಯೋಚಿಸುತ್ತಾ ಕಣ್ಣಾಲಿಗಳು ತೇವವಾಗುತ್ತದೆ. ಛೇ ನಮ್ಮಜ್ಜ..ನಾವು ಹುಡುಗರು ಸೇರಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಾಡಿದ್ದಾಗ ಅವರ ಕಣ್ಣಾಲಿಗಳು ತೇವವಾಗಿದ್ದವು. ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಮುಗಿಸಿ ಸುಬ್ಬಣ್ಣನ ಜತೆಗೆ ಕಳುಹಿಸಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದೆವು. ಇಲ್ಲಿಂದ ಬಂಟ್ವಾಳದವರೆಗೂ ಸುಬ್ಬಣ್ಣನನ್ನು ನಿದ್ದೆ ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಬಿಟ್ಟಿಲ್ಲ. ನಮ್ಮ ಬಗ್ಗೆಯೇ ಅಜ್ಜ ಅವರಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾ ಸಾಗಿದ್ದರು. ನಿದ್ದೆ ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಬಿಟ್ಟಿಲ್ಲ ಅಲ್ಲ, ಸುಬ್ಬಣ್ಣ ನಿದ್ದೆ ಮಾಡಿಲ್ಲ ಎಂದರೂ ಸರಿಯೇ. ಹಾಗೆ ಹೋದವರು ನಮ್ಮ ನಾಲ್ಕು ಜನರ ಮೊಬೈಲ್ ನಂಬರು ಪಡೆದು ನಮಗೆ ಕರೆ ಮಾಡಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಬಗ್ಗೆ ಆವಾಗ ಕೇಳಿದ್ದರು. ಅದೆಂತಹ ಸರಳತೆ ಮುಗ್ದತೆ. ಅಜ್ಜನನ್ನು ಮುಗ್ದ ಎನ್ನುವುದಕ್ಕೆ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ. ಅನುಭವದಿಂದ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಕಂಡು ತುಂಬಿಕೊಂಡ ಪರಿಪಕ್ವ ಮನಸ್ಸಿನ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಅದು. ಅಂತಹ ಅಜ್ಜ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ಹಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಇದಕ್ಕಿಂತ ಬೇರೆ ಭಾಗ್ಯ ಇಲ್ಲ.

ಈಗ ಅನ್ನಿಸುವುದು ಇಷ್ಟೆ ಇನ್ನು ಯಾರೂ ಅವರನ್ನು ಕರೆಯದಿರಲಿ. ಬಲಿಪ್ಪರ ಪದ ಕೇಳಲೇಬೇಕಿದ್ದರೆ ಅವರ ಮನೆಯಲ್ಲೇ ಕೇಳಬಹುದು. ಆ ರೀತಿಯ ಅಭಿಮಾನ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಬೇಕು ಅಷ್ಟೇ.  ಆ ಅಜ್ಜ ನೋವನುಭವಿಸಿ ಹಾಡುವುದು ಕಲ್ಪಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆ ಮೊನ್ನೆ ವೇದಿಕೆಯಲ್ಲೇ ಹೇಳಿದ್ದೆ. ” ಅಜ್ಜ ನೋವು ಮರೆತು ಹಾಡುತ್ತಾರೆ. ನಾವು ನಮ್ಮ ನೋವನ್ನು ಮರೆಯುತ್ತೇವೆ “ ಎಂದು. ಇದು ಮನದಾಳದಲ್ಲಿ ತೋಚಿದ ಮಾತು.  ಅದರೂ ಅಜ್ಜ ಹಾಡಿದ ದೇವಿಮಹಾತ್ಮೆಯ ಕೊನೆಯ ಪದ್ಯ .......

ಪಾವನರು ನಾವಾದೆವೈ ಸಂ| ಜೀವನವು ನೀವಾದಿರೆಮಗೀ | ನ್ನಾವಿಮಲೆ ಶ್ರೀದೇವಿಯೊಲಪ್ಪಂತೆ ಮಾಡಿದಿರಿ || ಭಾವಭಕ್ತಿಗಳಿಂದಲಾಕೆಯ | ಸೇವಕರು ನಾವಹೆನುತ ಮುನಿ| ದೇವಗೆರಗುತಲೀರ್ವರರ್ಚಿಸಲವಪಡಕೊಳುತ ||

ಇದೊಂದೆ ಸಾಕು ಅಜ್ಜ ಸದಾ ಹೃದಯ ಸಾಮೀಪ್ಯದಲ್ಲಿರುವುದಕ್ಕೆ.  ಜೈ ಬಲಿಪ್ಪಜ್ಜ....

.

ಭಾಗವತ ಸನ್ಮಾನ

            ಬಡ ಪುರೋಹಿತನೊಬ್ಬನಿಗೆ ದಾನವಾಗಿ ತೆಂಗಿನ ಕಾಯಿ ಅಕ್ಕಿ ಬೆಲ್ಲ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ದಾನವಾಗಿ ಸಿಕ್ಕಿದ್ದು ಮನೆಯಲ್ಲಿ ತಂದಾಗ ಒಂದು ಸಂಭ್ರಮ.  ಅದಿನದ ಊಟಕ್ಕೆ ಅಕ್ಕಿ ಪರಮಾನ್ನ ಸಿದ್ದಪಡಿಸಿ ದೇವರ ಮುಂದೆ ನೈವೇದ್ಯ ಮಾಡಿ  ಸಂತೋಷದಿಂದ ಉಣ್ಣುತ್ತಾರೆ.  ಅಂದು ಪಾಯಸ ಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಪಾಯಸ ಮಾಡಿದ್ದಲ್ಲ. ಪಾಯಸ ಮಾಡಲೇ ಬೇಕೆಂಬ ಅನಿವಾರ್ಯತೆಯೂ ಇಲ್ಲ. ಮಾಡಿದ ನಂತರ ಅದನ್ನು ದೇವರ ಮುಂದೆ ಇಡಲೇ ಬೇಕೆಂಬ ನಿಯಮವೂ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅಂದು ಅವರು ಅದನ್ನು ಆಸಕ್ತಿ ಶ್ರದ್ದೆಯಿಂದ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಕಾರಣ ಇಷ್ಟೆ ಪಾಯಸದ ಸಾಮಾಗ್ರಿಗಳು ಸಿಕ್ಕಿತಲ್ಲ? ಹಾಗೆ ಸಿಕ್ಕಿದ ಸಾಮಾಗ್ರಿಯನ್ನು ಇನ್ನೇನೋ ತಯಾರಿಸಿ, ಅಕ್ಕಿಯ ಅನ್ನವೋ ದೋಸೆಯೋ ಮಾಡಿ ಉಣ್ಣಬಹುದಿತ್ತು. ಆದರೆ ಬಡತನದ ಬೇಗೆಯಲ್ಲಿ ಅಂದು ಊಟವಿದೇ ಎಂಬ ಖಾತರಿಯೇ ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗ ಹೀಗೆ ಯಾರೋ ಕೊಟ್ಟ ವಸ್ತು ಅದೃಷ್ಟವೆಂಬಂತೆ ಸಿಗುವಾಗ ಪಾಯಸ ಮಾಡಿ ಉಣ್ಣುವುದೇ ಒಂದು ಸಂಭ್ರಮ.

            ಹಿರಿಯ ಭಾಗವತ ಶ್ರೀ ಬಲಿಪ ನಾರಾಯಣ ಭಾಗವತರು ಬರುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇಂದಿನ ಯುವಜನತೆಯ ವಯಸ್ಸಿನ ಇಮ್ಮಡಿಯಷ್ಟು ವರ್ಷವನ್ನು  ರಂಗಸ್ಥಳದಲ್ಲೇ ಕಳೆದಂತಹ ಮಹಾನ್ ಭಾಗವತರು ಬರುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂದರೆ ಅದು ಯಕ್ಷಗಾನ ಭಾಗವತಿಕೆಯ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವನ್ನೇ ಸಾರುತ್ತದೆ. ಅದರಲ್ಲೂ ಬಲಿಪ್ಪರ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಎಂದರೆ ಅದು ಕೇವಲ ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅರ್ಥಧಾರಿ ಅಥವಾ ವೇಷಧಾರಿ ಅದು ಯಾರೇ ಆಗಿರಲಿ, ಹೆಚ್ಚೇಕೆ ಪ್ರಸಂಗವೂ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ . ಕೇವಲ ಒಂದೆರಡು ಪದಗಳನ್ನು ಕೇಳುವ ಎಂಬ ಆಸಕ್ತಿಯೊಂದೇ ಪ್ರಥಮ ಆದ್ಯತೆಯಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಇದು ಬಲಿಪ್ಪರ ಪದಕ್ಕಿರುವ ಆಕರ್ಷಣೆ. ಅಲ್ಲಿ  ಯಕ್ಷಗಾನದ ಉಳಿದ ಅಂಗಗಳೆಲ್ಲ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಂತೆ ಎನಿಸುತ್ತದೆ.

            ವಾಡಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮಾತುಂಟು, ಅರ್ಥ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ  ಎಂದರೆ ಯಾರೂ ಬರವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ ಪದ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ ಎಂದರೆ ಕೇಳುವುದಕ್ಕೆ ಕಿವಿಗಳು ಸಿಗುತ್ತವೆ. ಇದು ಯಕ್ಷಗಾನ ಭಾಗವತಿಕೆಯ ಸೌಂದರ್ಯ. ಅದರೆ ಆ ಮಾತು ಹೆಚ್ಚು ಅರ್ಥ ಪೂರ್ಣವಾಗುವುದು ಬಲಿಪ್ಪರ ಭಾಗವತಿಕೆಯಿಂದ.  ಸರಿ ಸುಮಾರು ಮೂರು ದಶಕಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲಾದ ನನ್ನ ಅರಿವಿನ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಬದಲಾಗಿಲ್ಲ. ಬಲಿಪ್ಪರ ಹೆಸರು ಇದ್ದಲ್ಲಿ ಒಂದೆರಡು ಪದ ಕೇಳುವ ಎಂದು ಆಗಮಿಸುವ ರಸಿಕರಿಗೆ ಕೊರತೆ ಇಲ್ಲ.  ಸಂಘಟಕರೂ ಹಾಗೆ ಬಲಿಪ್ಪರು ಇದ್ದಾರೆಂದರೆ ಬೇರೆ ಪಾತ್ರಧಾರಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಹೆಚ್ಚು ತಲೆಕೆಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದ್ದಿಲ್ಲ. ಈ ಆಕರ್ಷಣೆಯ ನಡುವೆ ಉಳಿದವೆಲ್ಲ ಗೌಣವಾಗುತ್ತದೆ.

           

            ಹೀಗೆ ವ್ಯಕ್ತಿಯೊಬ್ಬರಿಗಾಗಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಏರ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಪೂರಕವಾಗಿ ಮತ್ತೆಲ್ಲ ಸಿದ್ದತೆಗಳು ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ನಡೆದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೋ ಹೀಗೋ ಹತ್ತೆಂಟು ಕಡೆಯ ನೀರು ಹರಿದು ಬಂದು ಸೇರುವ ಹಾಗೆ ಸಹಕಾರಗಳೂ ಬಂದು ಸೇರುತ್ತದೆ.  ಎಲ್ಲದರಲ್ಲೂ ಉದ್ದೇಶ ಒಂದೇ ಬಲಿಪ್ಪರ ಒಂದೆರಡು ಪದ ಕೇಳಬೇಕು. ಮತ್ತದೆಲ್ಲ ಜತೆಯಲ್ಲೇ ಬಂದು ಸೇರುವ ಹೂವಿನ ಎಲೆಗಳು.

            ಇದೀಗ ಬಲಿಪ್ಪರು ಬರುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಪಲ್ಲವಿ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವೇದಿಕೆಯ ವಿಶೇಷ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವೊಂದು ಅವರಿಗಾಗಿಯೇ ಸಿದ್ದವಾಗುತ್ತಿದೆ. ಇದೇ ಬರುವ ಭಾನುವಾರ ದಿನಾಂಕ ಅಕ್ಟೊಬರ್  23 ರಂದು ಗಣ್ಯರ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸನ್ಮಾನಗೊಳ್ಳಲಿದ್ದಾರೆ.  ಬಲಿಪ್ಪ ಭಾಗವತರಿಗೆ ಸನ್ಮಾನ ಎಂಬುದು ವಿಶೇಷವಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅಭಿಮಾನಿಗಳಿಗೆ ಅದು ವಿಶೇಷ.  ಅವರ ನಿವಾಸದ ಬಳಿಯ ಬಲಿಪ ಭವನದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿದ ಸನ್ಮಾನ ಪತ್ರಗಳು ಫಲಕಗಳನ್ನು ಬರಿದೇ ನೋಡಿ ಮುಗಿಸಲು ದಿನ ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಷ್ಟುಆದರ ಸನ್ಮಾನ ಗೌರವವಗಳನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಸನ್ಮಾನ ಇದು ಸಂಸ್ಥೆಗೆ ಮುಖ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾವುದೇ ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಯಾದ ಸಂಸ್ಥೆಗಾಗಲಿಲೀ ಸಂಘಗಳಿಗಾಗಲೀ  ಶ್ರೀ ಬಲಿಪ್ಪರನ್ನು ಸನ್ಮಾನಿಸುವುದು ಕರೆದು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ನೆರವೇರಿಸುವುದು ಒಂದು ಯೋಗವೇ ಎನ್ನಬೇಕು.  ಇದರಿಂದಲೇ ಒಂದು ಸಂಸ್ಥೆಗೆ ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಲೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಇರುವ ಕಾಳಜಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಯಕ್ಷಗಾನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಂಸ್ಥೆಗೂ ಇದೊಂದು ಅರ್ಹತೆ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿಯೇ ಬಲಿಪ್ಪರಿಗೆ ಸಲ್ಲುವ ಸನ್ಮಾನ ಅದು ಕೇವಲ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಅದು ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಸಲ್ಲುವ ಸನ್ಮಾನ ಎಂದರೆ ಬಹಳ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ.  ಈ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಪಲ್ಲವಿ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವೇದಿಕೆ ಯಕ್ಷಗಾನ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡು  ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಲೆಯಿಂದ ಪ್ರಮಾಣಿಕರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

     ಬಹುಜನರ ಹಾರೈಕೆ, ಹಿತೈಷಿಗಳ ಸಹಕಾರ ಎಲ್ಲವೂ ಜತೆಗೂಡಿ   ಈಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ನೆರವೇರಲಿದೆ. ಹೀಗೆ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಪರಮಾನ್ನ ಅಂಗೈ ತುಂಬಾ  ತುಂಬಲಿದೆ. ಜತೆಗೂಡಿ ಸವಿಯುವ ಮಧುರ ಘಳಿಗೆಯ ನಿರೀಕ್ಷೆ ಸಾಕಾರಗೊಳ್ಳಲಿದೆ.

ಯಕ್ಷಗಾನಂ ಗೆಲ್ಗೆ

ಸೀತಾಪಹಾರ ಒಂದು ಪಾತ್ರಚಿತ್ರ........

[ ಸೀತಾಪಹಾರ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಒಂದು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪ್ರಸಂಗ. ಪಾರ್ತಿಸುಬ್ಬನಿಂದ ರಚಿತವಾದ ಇದು ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ತನ್ನದೇ ಆಯಾಮವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆ. ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಗೂ ಯಕ್ಷಗಾನ ಬಯಲಾಟಕ್ಕೂ ಸಹಜವಾಗಿ ಸೂಕ್ತವಾಗುವಂತಹ ಕಥಾನಕವಿದು. ಯಕ್ಷಗಾನ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಯ ಆಧಾರದೊಂದಿಗೆ ಪಾತ್ರವಿನ್ಯಾಸದ ಚಿತ್ರಣವನ್ನು ಬಿಂಬಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಇಲ್ಲಿದೆ. ಇದು ಎಷ್ಟು ಪ್ರಭಾವ ಶಾಲಿಯಾಗುತ್ತದೆಯೊ ಅರಿವಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಯಕ್ಷಗಾನದ ವಾಕ್ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿನ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವೆಂದರೆ ಅದು  ಅದ್ಭುತರಮ್ಯ.   ಕೇವಲ ಧ್ವನಿ ಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಯಕ್ಷಲೋಕದ ರಸಸೃಷ್ಟಿಯಾಗಿ ಕಣ್ಣೆದುರಿಗೇ ರಸವೃಷ್ಟಿಯಾದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ವಾಙ್ಮಯ ಪ್ರಪಂಚದ ಪರಿಧಿ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಸೀಮೆಯನ್ನು ದಾಟಿ ಮುಂದೆ ಹೋಗಲೆಂಬ ಆಶಯವಿದು. ಯಕ್ಷಗಾನದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅರ್ಥಧಾರಿಗಳಾದ ಶ್ರೀ ಶೇಣಿ ಗೋಪಾಲ ಕೃಷ್ಣಭಟ್ಟರ  ರಾವಣನ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆ ಯ ಸ್ಥೂಲ ಪರಿಚಯ ಇಲ್ಲಿದೆ.  ಅದನ್ನು ಬರಹ ರೂಪಕ್ಕೆ ಇಳಿಸುವುದು ಒಂದು ಬೃಹತ್ ಸಾಹಸದಂತೆ ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ]

 ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿನ ಒಂದು ಶೃಂಗಾರ ಕಥೆ ಶೂರ್ಪನಖಿಯ ಪಾಲಿಗೆ  ಅಂತ್ಯವಾಗುವುದು ದುಃಖಾಂತದಲ್ಲಿ. ತನ್ನ ಕಪಟ ವಂಚನೆಯ ಹಾದಿ ಹೀಗೆ ದುರಂತವನ್ನು ಕಂಡು ಆಕೆಯಲ್ಲಿ  ಹತಾಶೆ ಭುಗಿಲೇಳುತ್ತದೆ. ಆಗ ಆಕೆಯೊಂದು ಮಾತು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ,

 “ ಈ ಕಥೆ ಸುಖಾಂತದಲ್ಲಿ ಅಂತ್ಯ ಕಂಡು ಸುಖವನ್ನು ಕಾಣಬೇಕು ಅಂದುಕೊಂಡೆ, ಆದರೆ ಅದು ಹಾಗಾಗಲಿಲ್ಲ, ಮತ್ತೆ ದುಃಖಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ನಾನು ಸುಖ ಕಾಣಬೇಕಿದೆ. ಆದರೆ ಆ  ದುಃಖಾಂತ ಹೀಗಲ್ಲ ಅದು ರಾಮನ ಪಾಲಿಗೆ ದುಃಖಾಂತ್ಯವವಾಗಬೇಕು. ಇಲ್ಲಾ ನನ್ನಣ್ಣ ರಾವಣನ ಪಾಲಿಗಾದರೂ ಆದೀತು” 

ಹೀಗೆ ಎರಡು ಬಗೆಯ ದುಃಖಾಂತದಲ್ಲಿ ಸುಖವನ್ನು ಕಾಣುವ ಹಂಚಿಕೆ ಆಕೆಯದ್ದು. ಹಾಗಾಗಿ ಕರ್ಣ ನಾಸಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಧೂರ್ತೆ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾಳೆ.

ಯಕ್ಷಗಾನದ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ಪ್ರಸಂಗ ’ ಸೀತಾಪಹಾರ ’ ಆರಂಭವಾಗುವುದು ಇಲ್ಲಿಂದ. ಪಾರ್ತಿಸುಬ್ಬನ ಈ ಪ್ರಸಂಗ ಹಲವು ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ಹಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರ ಸನ್ನಿವೇಶ ಚಿತ್ರಣ, ಪಾತ್ರ ಚಿತ್ರಣ ಅದಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪುವಂತಹ ಹೃದ್ಯವಾಗುವ ಮಧುರ ಛಂದಸ್ಸಿನ  ಪದಗಳು ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಭದ್ರ ಅಡಿಪಾಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವಲ್ಲಿ ಸಹಾಯವಾಗಿದೆ ಎನ್ನಬಹುದು.

ರಾವಣನಿಗೆ ತನ್ನ ಕರ್ಣ ನಾಸಾಛ್ಚೇದಿತ ಮುಖವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇಂತಹ ಸನ್ನಿವೇಶವೊಂದರಲ್ಲಿ ರಾವಣನಾಗಿ ಶೇಣಿ ಗೋಪಾಲ ಕೃಷ್ಣ ಭಟ್ಟರು ಆತಂಕವನ್ನು ತೋರಿಸುವ ರೀತಿ ಬಹಳ ವಿಚಿತ್ರವಾಗಿದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಗೆಯ ಭಾವಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಬಹಳಷ್ಟು ವ್ಯಂಗ್ಯಭಾವವೇ ಇಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಗಂಡ ವಿದ್ಯುಜ್ಜೀವ ತನ್ನಿಂದ ಹತನಾದ, ಇನ್ನು ತನ್ನ ಮುಖ್ಯವಾದ ಅಂಗಗಗಳನ್ನು ಸ್ವತಃ ಇವಳೇ ಕಳೆದುಕೊಂಡಳು. ಯಾಕಾದರೂ ಕಳೆದು ಹೋಯಿತು?  ರಾವಣ ಇಲ್ಲಿ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಸುವ ಭಾವ ಬಹಳ ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. “ ನಿನ್ನ ಮೂಗು ಹೋದ ಮುಖನೋಡಿದರೆ ಮೂಗು ಇದ್ದವರು ಸುಮ್ಮನೆ ಕುಳಿತಾರ ಹೇಳು?  ಒಂದೊ ತನ್ನ ಮೂಗು ಹಿಡಿಬೇಕು,  ಇಲ್ಲಾ ಮುಖತೋರಿಸದೇ ಇರಬೇಕು”  ಕನಿಕರವೋ ವ್ಯಂಗ್ಯವೋ ಅಥವಾ ಹರುಷವೋ ರಾವಣನ ವ್ಯಕ್ಕ್ತಿತ್ವವೇ ಹಾಗಿರುತ್ತದೆ.   ಆದರೆ ತಂಗಿ ಇದನ್ನು ಅರಿಯದವಳೇನಲ್ಲ.  ಅದಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನ ದಯನೀಯಾವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರಾವಣನ ಅಂತಃ ಪುರದ ದೌರ್ಬಲ್ಯದ  ಪ್ರಚೋದನೆಗೆ ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಾಳೆ.  ಈ ಹಂಚಿಕೆಯಲ್ಲೇ ಆಕೆಯ ಲಂಕಾಪ್ರವೇಶವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ರಾಜಕೀಯವಾಗಿಯೂ ಸಾಂಸಾರಿಕವಾಗಿಯೂ ದೂರವಿಡಬೇಕೆಂದು ಬಯಸಿದ್ದು ಪುನಃ ಎದುರಿಗೇ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾದಾಗ ರಾವಣ ಅಸಹ್ಯ ಪಟ್ಟರೂ ಮತ್ತಷ್ಟೂ ಅಸಹ್ಯವಾಗುವುದು ತಂಗಿಯ ಮುಖ ಎದೆಯನ್ನು ಕಂಡಾಗ. ಹಾಗಾಗಿಯೇ ತಾತ್ಸಾರದಲ್ಲೇ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ ಏನು ಬಡಿಯಿತು ಮಾರಿ ನಿನಗೆ?

ಏನು ಹೊಡೆಯಿತು ಮಾರಿ ತಂಗಿ ನಿನಗೆನುತ

ದಾನವರ ಅರಸ ಬೆಸಗೊಂಡ ನಸುನಗುತ

ಊನವನು ತಂದೆ ಖಳವಂಶಕ್ಕೆ ನೀನು

ಮಾನಭಂಗವನೆಸಗಿದವನ ಪೆಸರೇನು

ಕಿವಿ ಮೂಗು ಹೋದದ್ದು ಬಹಿರಂಗದಲ್ಲಿಯಾದರೂ ಆ ಕಥೆ,  ಅದನ್ನು ಬಹಿರಂಗದಲ್ಲಿ ಕೇಳುವಂತಿಲ್ಲ. ಹಾಗಾಗಿ ಅಂತರಂಗದಲ್ಲಿ ಕೇಳುವ ಎಂದು ತಂಗಿಯನ್ನು ಒಳಗೆ ಕರೀತಾನೆ. ರಾವಣ ಆಕಂಪನ ನಿಂದ ಮೊದಲೇ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ತಂಗಿಯಿಂದ ಇನ್ನೂ ಕೇಳುವ ಬಯಕೆ.

ಪಂಚವಟಿಯಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರು ಹುಡುಗರು, ನೋಡಲಿವರು ಬಾಲಕರು ಆದರೆ ಅಸಮ ಸಾಹಸಿಗರು. ಇವರು  ದಶರಥನ ಮಕ್ಕಳು ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರೆಂಬ ಇವರಿಗೆ ಭೂಮಿಯೊಳಗೆ ಸರಿಸಮಾನರು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ಅಂತಹ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳು.  ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳ ಬಳಿಗೆ ದಶಕಂಠನ ತಂಗಿ  ಹೋಗುವ ಉದ್ದೇಶವಾದರೂ ಏನು? ರಾವಣ ಕುತೂಹಲದಿಂದಲೇ ಆಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಜಕಾರಣದ ಕುಟಿಲತೆಯೇ , ಅಥವಾ ಸಹಜವಾದ ರಾಕ್ಷಸೀ ಚಾಂಚಲ್ಯವೇ?  ಮಂಡೋದರಿಯಂತಹ ಸತಿಯಿದ್ದೂ ಪ್ರಪಂಚದ ಸುಂದರಿಯರು ತನ್ನವರಾಗಬೇಕೆಂಬ ಚಪಲ ತನಗಿದ್ದರೆ, ಪತಿಯಿಲ್ಲದ ತಂಗಿ ವೀರ ಜವ್ವನಿಗರ ಬಳಿಗೆ ಹೋದ ಉದ್ದೇಶ ಅರಿಯದ ಮೂಢನಲ್ಲ. ತಂಗಿಯೂ ತನ್ನಣ್ಣನ ಚಾಪಲ್ಯವನ್ನು ತನ್ನ ಹಂಚಿಕೆಗೆ ಅಡಿಪಾಯವನ್ನಾಗಿಸುತ್ತಾಳೆ.  

ಶೇಣಿಯವರು ಒಂದು ಕಡೆಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನಾಗಿ ತಂಗಿಯ ಗಮನಕ್ಕೆ ಹೀಗೆ ಸಂದೇಹವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಉತ್ತರದ ಸೀಮೆಯಲ್ಲಿ ಖರದೂಷಣಾದಿಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟದ್ದು ಗಡಿಭದ್ರತೆಗೆ. ಹಾಗಿದ್ದರೂ ರಾಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಬಂದು ಬಿಡಾರ ಹೂಡಿದ್ರು. ಹೋಗಲಿ ನಿನ್ನನ್ನುಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಿಟ್ಟದ್ದು ಯಾಕೆ? ಅಣ್ಣಕೊಟ್ಟ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸ್ವೇಚ್ಛೇಯಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸುವಂತೆ ಪ್ರೇರೆಪಿಸಿದರೇ? ಎಷ್ಟೆಂದರೂ  ಖರದೂಷಣಾದಿಗಳು ಚಿಕ್ಕಮ್ಮನ ಮಕ್ಕಳು. ಜ್ಞಾತಿಗಳು. ಶೂರರಾದ ರಾಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಸೇರಿಕೊಂಡು ಈ ರಾವಣನ ಪಟ್ಟಕ್ಕೆ ಬೆಲೆ ಕೇಳುವ ಹುನ್ನಾರವೇ? ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಹೆಂಗಸಾದ ನಿನಗೇನಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ? ರಾವಣನ ಮತ್ಸದ್ಧೀತನವನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ.

ಮತ್ತಿನ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಇನ್ನೂ ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ತಂಗಿ ಶೂರ್ಪನಖಿ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಸುಂದರಿಯಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡು ತಾನಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದೆ. ಆ ಸೌಂದರ್ಯವತಿ ಕಾಡು ಪಾಲಾದ ರಾಮನೊಡನೆ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿರುವುದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಅಣ್ಣ ರಾವಣನ ಬಳಿಯಿರುವುದು ಲೇಸೆಂದು ತೋರಿತು.   ಆದರೆ ರಾವನ ಹೀಗೂ ಯೋಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸುಂದರಿಯಾದ ಸೀತೆಗಿಂತಲೂ ಗಂಡುಸಾದ ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡು ಹೋದಳೇ? ಸೀತೆ ಕಾಮನರಗಿಣಿಯಂತೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಕಾಮನನ್ನು ಕಂಡಿರಬಹುದೇ ಕಾಮ ದರ್ಶನದಿಂದ ಆಕೆ ಕಾಮಿನಿಯಾಗಿ ಗೋಚರಿಸಿದಳೇ?  ಹೋಗಲಿ ಸೀತೆ ಕಾಮನರಗಿಣಿ ರಾಮ ಹೇಗೆ?  ರಾಮ ಕಾಮನ ಹಾಗಿಲ್ಲ. ಹಾಗದರೆ ಅದನ್ನೂ ಪರೀಕ್ಷೆ ಮಾಡಿದಳೆ? ಇದೊಂದು ರೀತಿ ರಾವಣನಾಗಿ ಶೂರ್ಪನಖಿಯ ಪಾತ್ರ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಮಾಡುವ ರೀತಿ. ಶೂರ್ಪನಖಿಯ ಉದ್ದೇಶ ಯಾರಿಗೆ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ? ಆದರೂ ಒಂದು ಚೌಕಟ್ಟಿನೊಳಗೆ ಸತ್ಯದ ಕದವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವ ಈ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯ ಪರಿ ಅದ್ಬುತ.

            ಶೂರ್ಪನಖಿ ಹೇಳುವಂತೆ ರಾವಣನಿಗಾಗಿ ಸೀತೆಯ ಮೇಲೆ ಕೈಯಿಕ್ಕಿದೆ., ಶೂರ್ಪನಖಿಯನ್ನು ಇದೇ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ  ರಾವಣ ನೇಮಿಸಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಲೋಕ ಹೇಳದೇ ಇದ್ದೀತೆ? ಇದು ರಾವಣನ ಯೋಚನೆಯ ಹೊಲಬು.   ಇದರ ಅಂತರಾರ್ಥ ಬಹಳ ಗಹನವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ  ತಂಗಿಯ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ವ್ಯಂಗ್ಯವಾಗಿ ಕಾಣುವುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.  ತ್ರಿಶಿರಾದಿಗಳು ಸತ್ತರು. ಈಕೆ ಅರ್ಧ ಸತ್ತು ರಾವಣನ್ನು ಜೀವಚ್ಚವ ಮಾಡಿಬಿಟ್ಟಳು.  ಇದು ಎಲ್ಲ ಅರ್ಥದಲ್ಲೂ ರಾವಣ ಜೀವಚ್ಚವ ಆದ ಪರಿಯನ್ನು ಹೇಳುವ ಪ್ರಯತ್ನ. ಸ್ರೀಮೂಲದಿಂದ ರಾವಣನ ಮಾನ ತೆಗೆದ ರಾಮ, ಈಗ ತಾನೂ ಅಷ್ಟೇ ಅದೇ ಸ್ತ್ರೀ ಮೂಲವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಬಿಡಬೇಕು.  ಹತ್ತಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ವರ್ಷ ಪರ್ಣಕುಟಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಮ ಈವರೆಗೆ ಯಾಕೆ ಸುಮ್ಮನಿದ್ದ? ಹಾಗಾದರೆ ಇದು ರಾಜ ತಾಂತ್ರಿಕತೆ. ಮತ್ಸದ್ದೀತನ. ಬಿಡಬಹುದೇ? ಅದಲ್ಲವಾದರೆ ಶೂರ್ಪನಖಿಯ ಮೂಗು ಮೊಲೆಯನ್ನಷ್ಟೇ ಏಕೆ ಕತ್ತರಿಸಿದ, ತಲೆಯನ್ನೇ ಕತ್ತರಿಸಬಹುದಿತ್ತಲ್ಲ? ಹಾಗಾದರೆ ರಾವಣನಿಗೆ ಪರೋಕ್ಷ ಸಂದೇಶ. ಈ ಬೌದ್ಧಿಕವಾದ ಪಂಥಾಹ್ವಾನಕ್ಕೆ ನನ್ನದೂ ಅದೇ ರೀತಿಯ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಕೊಡಬೇಕಲ್ಲ? ಹಾಗಾಗಿ ಅವನ ಹೆಣ್ಣನ್ನು ತರಬೇಕು. ಆ ಹೆಣ್ಣ ನೆವನದಿಂದ ಆತ ನನ್ನ ಬಳಿ ಬರಬೇಕು. ಮೂಗು ಹಿಡೆದೆಳೆದರೆ ಮೈ ಬರ್ತದೆ. ಈಗ ಅದೇ ಅಲ್ವ ಅವನು ಮಾಡಿದ್ದು. ಈಗ ಅವನ ಮೂಗು ನಾನು ಹಿಡಿದೆಳೆಯಬೇಕು. ಆಗ ಅವನು ಬರ್ತಾನೋ ಇಲ್ವೊ ನೋಡೋಣ.

            ರಾವಣ ಸಕಲ ಶಾಸ್ತ್ರ ಪಾರಂಗತ ಆದರೆ, ಹಲವು ದೌರ್ಬಲ್ಯ ಇಲ್ಲ,  ಇರುವುದು ಒಂದೆರಡಾದರೂ ಅದಷ್ಟು ಸಾಕು. ಹೆಣ್ಣಿನ ವಿಷಯಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ಉಳಿದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಮರೆತು ಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಇದಕ್ಕೆ ರಾವಣ ಕೊಡುವ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಹೀಗೆ.  ಹಸಿವಾದವನಿಗೆ ತಾನೆ ಊಟ ರುಚಿಸುವುದು. ಹೌದು ರಾವಣನಿಗೆ ಈ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲೂ ಆರೋಗ್ಯ ಉಂಟು. ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಹಸಿವಿಲ್ಲದೇ ಅಗ್ನಿಮಾಂದಿ ಪೀಡಿತನಿಗೆ ಊಟ ಬೇಕು ಅಂತ ಆದೀತೋ.  ಅದೇ ಹಸಿವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ.

            ಸೀತೆ, ರಾಮನೇ ಸರ್ವಸ್ವ ಎಂದು ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣುವವಳು. ರಾಮನಲ್ಲದೇ ಬೇರೆ ಇಲ್ಲ. ಹಾಗಾದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅದೇ ಪ್ರಶ್ನಾರ್ಹವಾಗಬೇಕು. ಸರ್ವಸ್ವ ಎಂಬಲ್ಲಿಂದ ಅಲುಗಾಡಬೇಕು.  ಅವಳ ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಬದಲಿಸಬೇಕು. ರಾಮ ಪರಿಪೂರ್ಣನಲ್ಲ.  ಎಂದು ಆಕೆ ತೋರಿದರೆ ಆ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಅವಳು ನಮ್ಮತ್ತ ಯೋಚಿಸುವ ಹಾಗೆ ಆಗ್ತದೆ. ಈಗ ರಾವಣನಿಗೆ ನೆನಪಾಗುವುದು ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಕುಳಿತ ತನ್ನ ಮಾವ ಮಾರೀಚನದ್ದು. ಹಾಗಾಗಿ ಮಾರಾಂಗ ಶರೀರಿ ಎಂದು ಮಾರೀಚನ ಬಿಡದಿಗೆ ಬಂದು ಸೇರುತ್ತಾನೆ.

ಮಾರೀಚನಿಶಾಚರ ಸಂತತ |  ವೀರಮನೋಹರ ವಿಕ್ರಮಶೌರ್ಯ ||

ಮಾರಾಂಗಶರೀರಮನೋಹರ | ಕಾರುಣ್ಯ ಸಮುದ್ರಗಂಭೀರ||

            ಪುಷ್ಕಳ ಭೋಜನವನ್ನು ಹೊಟ್ಟೆತುಂಬ ಸೇವಿಸಿದವನಿಗೆ ರಸಬಾಳೆಯನ್ನು ತಂದು ಎದುರಿಟ್ಟರೆ ಸೇವಿಸದೆ ಇರುತ್ತಾನೆಯೇ? ರಾವಣನ ಅವಸ್ಥೆ ಹಾಗಾಗಿದೆ.  ಮಂಡೋದರಿಯಂತಹ  ಸುಂದರಿ ಹೆಂಡತಿ ಇರುವಾಗ ಮತ್ತೊಂದು ಹೆಣ್ಣ ಮೇಲೆ ಬಯಕೆ ಹುಟ್ಟಿದೆ. ಈಗ ರಸಬಾಳೆ ಹಣ್ಣು ಎದುರಿಗೆ ತಂದಿಟ್ಟಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ರಾವಣ  ಮಾರೀಚನಿಗೆ ತನ್ನ ಆಗಮನದ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ತಿಳೀಸುತ್ತಾನೆ. ಶೂರ್ಪನಖಿಗೆ ಕಂಡ ಸೌಂದರ್ಯವೇ ರಾವಣನಿಗೆ ಕಾಣಬೇಕೆಂದಿಲ್ಲವಲ್ಲ? ಇನ್ನೂ ಏನೋ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದದ್ದು ಅಲ್ಲಿದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಹಿಂದೆಯೂ ಇಲ್ಲದ ಮುಂದೆಯೂ ಇಲ್ಲದ ಒಂದು ಮಾಯೆ ಕೇವಲ ಮಾಯೆ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗಬೇಕು. ಅದು ಕೈಗೆ ಸಿಕ್ಕಿಯೂ ಸಿಗದಂತೆ ಇರಬೇಕು. ಅಂತಹ ಒಂದು ಮಾಯಾಜಿಂಕೆ ಮಾವ ಮಾರೀಚನಾಗಬೇಕು.  ಆಗ ಸೀತೆಗೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಮೋಹ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ. ಆಕೆಯ ಬಯಕೆ ಪೂರೈಸುವುದಕ್ಕೆ ರಾಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಮುಂದಾಗುತ್ತಾರೆ. ಆಗ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿಬಿಡುತ್ತೇನೆ. ರಾಮನಂತಹ ಪರಿಪೂರ್ಣನಿದ್ದೂ ಸೀತೆಗೆ ಮತ್ತೊಂದನ್ನು ಕಾಣುವಾಗ ಬೇಕು ಅಂತಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದಾದರೆ ರಾವಣನಿಗೆ ಬಯಕೆ ಹುಟ್ಟುವುದರಲ್ಲಿ ತಪ್ಪೆನು? ಇದು ರಾವಣನ ಸಮರ್ಥನೆ.

            ರಾವಣನ ಮನಸ್ಸು ದುಷ್ಟ ಪ್ರಚೋದನೆಗೆ ಒಳಗಾಗಿರುವುದೇ ದೇವತೆಗಳ ಷಡ್ಯಂತ್ರದಿಂದ. ಇದನ್ನು ಮಾರೀಚ ಮನಗಾಣುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದೆ ಮಾಹೆಂದ್ರ ಲೋಕವನ್ನು ಕೈವಶ ಇಟ್ಟ ಶೂರಪದ್ಮನಿಗೂ ಇದೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಈಗ ಮೂರುಲೋಕವನ್ನೂ ಗೆದ್ದ ರಾವಣನಿಗೂ ಇದೇ. ಹಾಗಾಗಿ ಮಾರೀಚ ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪರರ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಬಯಸುವುದು ತಪ್ಪು. ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ರಾಮ ಬಹಳ ಪರಾಕ್ರಮಿ, ತಾಟಕಿಯನ್ನು ಕೊಂದಂತಹ ರಾಮ , ತನ್ನನ್ನೂ ಬಿಡದ  ಸ್ವಾನುಭವವವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾಗಿ, ಶ್ರೀಮನ್ನಾರಾಯಣನೇ ಭೂಮಿಗಿಳಿದು ಬಂದಂತಹ ಭಗವಂತನ ಅವತಾರ. ರಾಮ ನಾರಾಯಣನಾದರೆ ಸೀತೆ ಯಾರು? ಹಾಗಾಗಿ ಈ ಪವೃತ್ತಿಯಿಂದ ದೂರ ಸರಿಯುವುದು ಒಳ್ಳೆಯದಲ್ಲವೆ?  

            ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ರಾವಣನ ತರ್ಕ ಹೀಗಿದೆ. ರಾಮ ತಾಟಕಿಯನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿರಬಹುದು. ಅಸೀಮ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಇರಬಹುದು. ಅದನ್ನು ತಿಳಿದೇ ಆತನಿಗೆ ಎದೆಯೊಡ್ಡಿಸಿ ನಿಲ್ಲುವುದರ ಬದಲಾಗಿ ತಮಗೆ ಸರಿ ಎನಿಸಿದ ಮಾಯಾವಿದ್ಯೆಯ ಪ್ರಯೋಗ. ಇದು ನಮ್ಮ ತಂತ್ರ. ಇನ್ನು ಪರ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಬಯಸುವುದು ಅಪರಾಧ, ಇದು ರಾಮನಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿ ಸರಿ ಎಂದನಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಕೂಡಬಹುದು ಎಂದು ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟ ದೇವೆಂದ್ರನನ್ನೇ ಆರಾಧನೆ ಮಾಡಿ ವರರೂಪವಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಮಗ  ರಾಮ, ಅಂಥವರನ್ನು ದೇವರೂ ಎಂದು ಪೂಜೆಮಾಡುವ ಜನಕ್ಕೆ ಮತ್ತೊಬ್ಬನ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಮುಟ್ಟಬಾರದು ಎಂಬ ನ್ಯಾಯ ಸರಿಯೆ? ದೇವೇಂದ್ರ,  ಗೌತಮನ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋದ. ನಾನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೇ ತೆಕ್ಕೊಂಡು ಬರುತ್ತೇನೆ. ಈ ತತ್ವ ರಾಮನಿಗೂ ಒಪ್ಪಿಗೆ ಇದೆ. ಹೇಗೆ? ದೇವೆಂದ್ರ ಕೆಡಿಸಿದರೂ,  ಆಕೆ ಕೆಡಲಿಲ್ಲ ಪರಮ ಪವಿತ್ರಳು ಎಂದು ಮಾಡಿ ತೋರಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಮುದುಕ ಮುದುಕಿಯರನ್ನು ಜತೆ ಸೇರಿಸಲಿಲ್ಲವೆ? ನಾರಾಯಣ ರಾಮನಾಗಿ ಭೂಮಿಗಿಳಿದು ಬಂದ. ಅಂದರೆ, ನಾನು ನನ್ನ ಅರಮನೆ ಬಿಟ್ಟು ಹೀಗೆ ಸಂಚಾರಕ್ಕೆ ಇಳಿದ ಹಾಗೆ. ತಿರುಗಾಟ ಎಂದಮೇಲೆ ಅಷ್ಟಿಷ್ಟು ಸಂಗ್ರಹ ಆಗ್ತದೆ. ಹಾಗೆ, ರಾವಣನಿಗೆ ಬಹಳಷ್ಟು ಸಂಗ್ರಹ ಆಗಿದೆ. ರಾಮನಿಗೂ ಹಾಗೆ, ನಾರಾಯಣ ಹುಟ್ಟಿ ಬರಲಿ, ಆದರೆ ಅವನಿಗೆ ಜನ್ಮವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಂತಹ ದಶರಥ ಮೊದಲೇ ವೈಕುಂಠದಿಂದಲೋ ಕೈಲಾಸದಿಂದಲೋ ಇಳಿದುದಲ್ಲವಲ್ಲ? ಇಲ್ಲಿ ಬಂದ ಮೇಲೆ ರಾಮನಿಗೆ ಹೆಂಡತಿಯಾದಳು ಸೀತೆ.  ಅವಳೂ ಹಾಗೆ ರಾಮನಿಗೆ ಸಂಚಾರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿದ ಒಂದು ಸಂಗ್ರಹ.

ಸಾಕೆಲವೊ ಬಲ್ಲೆನು ನಾನು | ಏಕವರನು ಕೊಂಡಾಡುವೆಯಾ ||

ನಾ ಕೊಲ್ಲುವೆ ನೀ ಪೋಗದಿರೆ | ಎನೆ | ತಾ ಕೈಮುಗಿದೈದುವೆನೆಂದ|| 

ಮಾರೀಚನನ್ನು ಮರುಳು ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಸುವುದಕ್ಕೆ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಮಾರೀಚ ಆಕ್ಷೇಪಿಸಿದಾಗ ಮತ್ತೆ ರಾಜಾಜ್ಜೆಯ ಬೆದರಿಕೆ ಹಾಕುತ್ತಾನೆ.  ಹೋಗದೇ ಇದ್ದಲ್ಲಿ ತಲೆ ಕಡಿಯುತ್ತೇನೆ. ಎಂದು ಆರ್ಭಟಿಸುತ್ತಾನೆ.

 “ಪೋಗುವೇ ದಮ್ಮಯ್ಯ ನಿನ್ನಯ ಕೈಲಿ ಪೆಟ್ಟು ತಿಂದು ಸಾವುದಕಿಂತ...” ಎಂದು ಮಾರೀಚ ಸ್ವರ್ಣ ಜಿಂಕೆಯಾಗಿ ನರ್ತಿಸಲು ಅಣಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಶಿವಾನುಗ್ರಹದ ಚಂದ್ರಹಾಸ ವಿದ್ದರೂ ಅದರಿಂದ ಸಾಯುವುದಕ್ಕಿಂತ ರಾಮನ ಬಾಣದಲ್ಲಿ ಹತನಾಗಿ ಸಾಯುಜ್ಯವನ್ನು ಸೇರುವುದು ಒಳಿತು. ರಾವಣನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಸತ್ತರೆ ಮತ್ತೂ ನರಕಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕಾದೀತು. ಇಲ್ಲಿ ಆಯುಧ ಮುಖ್ಯವಲ್ಲ ಅದನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುವ ವ್ಯಕ್ತಿ ಮುಖ್ಯನಾಗುತ್ತಾನೆ.  ಮಾರೀಚ ರಾವಣನ ಯೋಗ್ಯತೆಯನ್ನು ಮೊದಲೇ ಅಳೆದುಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಮಾರೀಚಂ ಮೃಗವಾಗಿ ಪಂಚವಟಿಗಂ ಬಂದಾಗಲೋಲಾಡಲುಂ

ಸೌರಮ್ಯಾತಿಶಯಪ್ರಧಾನಕರಮಂ ಕಂಡಾಗಳಾ ಜಾನಕೀ |

ಚೋರತ್ವಂಗಳ ಮಾಯದಾಕೃತಿಯಿದೆಂದಾಕಾಂತೆ ತಾ ಕಾಣದೆ

ಭೂರೀ ವಿಸ್ಮಿತೆಯಾಗಿ ಕಾಂತನೊಡನಂ ತಾ ದೈನ್ಯದಿಂತೆಂದಳು |

            ತಮ್ಮ ಪರ್ಣಕುಟಿಯ ಎದುರು ತನ್ನಂಗ ದಿನ್ನಂಗ ಎಂದು ಹಾಡಿ ಕುಣಿಯುವ ಮೃಗವನ್ನು ನೋಡಿ ಸೀತೆ ಮರುಳಾಗುತ್ತಾಳೆ.  ಎಂದೂ ರಾಮನಲ್ಲದೇ ಬೇರೇನನ್ನೂ ಬಯಸದ ಸೀತೆ ಇಲ್ಲಿ ಮೃಗವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ. ಅದು ರಾಕ್ಷಸ ಮಾಯೆ ಎಂದು ರಾಮ ಹೇಳಿದರೂ ಆಕೆ ತೃಪ್ತಳಾಗುವುದಿಲ್ಲ.  ರಾಮ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. “ ನಿನ್ನ ಎಣಿಕೆಯಂತೆ ಅದು  ಸ್ವರ್ಣ ಚಿಂಕೆ.  ನನ್ನೆ ಊಹನೆಯಂತೆ ಅದು ರಾಕ್ಷಸರ ಮಾಯೆ. ರಾಕ್ಷಸರ ಮಾಯೆ ಎಂದು ತಿಳಿದ ನಾನು,  ಆಸ್ವರ್ಣ ಜಿಂಕೆಗೆ ಬಾಣ ಬಿಟ್ಟರೆ ಅದು ಸತ್ತರೆ, ಆದರೂ ಆ ಜಿಂಕೆ ಬೇಕಾ?”

ಕೆಟ್ಟ ಮೇಲೇ ಬುದ್ಧಿ ಬರುವುದು ನೀ ಗಂಟ | ಕಟ್ಟಿಕೊ ಸೆರಗಿನಲಿ ||

ದಿಟ್ಟೆ ಹೆಂಗುಸು ಇವಳಾಡುವ ಮಾತಿಗೆ | ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಾಕ್ಷಿ ನೀನು||

            ಸೀತೆಯ ಮನದಿಂಗಿತದ ಆಳವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಹಂಚಿಕೆ ಶ್ರೀರಾಮನದ್ದು. ಮತ್ತು ಆ ಹಂಬಲ ಸೀತೆಯಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗಬೇಕಾದರೆ ಕಾರಣವೇನು? ಕಾಲದ ಪ್ರಭಾವವೇ? ಉದಿಸುವ ಸೂರ್ಯನು ನಮ್ಮಲ್ಲೆಲ್ಲ ಹೊಸ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಹುರಪನ್ನು ತಂದರೂ ಗೂಬೆ, ಅದಕ್ಕೆ ಸೂರ್ಯ ಉದಿಸುವುದು ಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ಅದು ಕತ್ತಲನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತದೆ . ಅಂದರೆ ಕಾಲ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದರೆ ಗೂಬೆಯ ಮೇಲೆ ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಬೀರುತ್ತದೆ.  ಜೀವ ಸಹಿತ ತರಲು ಆಸಾಧ್ಯವಾದಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಅದನ್ನು ಬಯಸಿಯಾಳೆ.? ಒಂದು ವೇಳೆ ಬಯಸದೇ ಇದ್ದಲ್ಲಿ, ರಾಕ್ಷಸರ ಮಾಯೆ ವ್ಯರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ರಾಮನಂದಂತೆ  ಕಾಲದ ಪ್ರಭಾವ ಹೇಗಿರುತ್ತದೆ. ಸೀತೆಯ ಬಯಕೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಸತ್ತರೂ ಸರಿಯೇ ತನಗೆ ಆ ಜಿಂಕೆ ಬೇಕು ಎನ್ನುತ್ತಾಳೆ. ಅದರ ಚರ್ಮದ ಕಂಚುಕವನ್ನು ಮಾಡಿ ಧರಿಸುತ್ತೇನೆ ಎನ್ನುತ್ತಾಳೆ. ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.  ಸೀತೆಯ  ಬಯಕೆ ಅದೆಷ್ಟು ಕಾಲಪ್ರಭಾವಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿರುತ್ತದೆ  ಎಂದರೆ ಸೀತೆಯಂತಹ ಸೌಮ್ಯ ಹೆಣ್ಣು, ಹಿಂಸಾ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯೊಂದು ಆಕೆಯ ಮನೋಭಾವದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ.   ಜೀವ ಹೋದರೂ ಆ   ಸತ್ತ ಜಿಂಕೆಯಾದರೂ  ಹಂಬಲಿಸುತ್ತಾಳೆ .  ರಾಮ ಬಾಣ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಮೃಗ ಸತ್ತರೂ  ಶಕ್ಯವಿಲ್ಲ. ತನಗೆ ಆ ಜಿಂಕೆ ಬೇಕೆ ಬೇಕು.  ಪಂಚ ಬಾಣನ ಪಿತನ ಕೇಳು ಎನ್ನುತ್ತಾ ಓಲೈಸುತ್ತಾಳೆ, ಮುನಿಯುತ್ತಾಳೆ ಕೊನೆಗೆ  ಸೀತೆಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಬಲ್ಲ ರಾಮನಿಗೆ ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾಲದ ಪ್ರಭಾವವೇ ಇರಬೇಕು. ಹಾಗಾಗಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕಾಯುವಂತೆ ಹೇಳಿ ಸ್ವರ್ಣ ಮೃಗದ ಜಾಡು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ.

            ರಾಮನಿಗೆ ರಾಕ್ಷಸರ ಮಾಯೆ ಎಂಬ ಅರಿವಿದ್ದರೂ ಸ್ವರ್ಣ ಮೃಗದ ಹಿಂದೆ ನಡೆಯುತ್ತಾನೆ.  ಸೀತೆಯ ಜಿಂಕೆಯ ತುಡಿತ ಅತಿಯಾದಂತೆ ರಾಮ ಕೇವಲ ಮನುಷ್ಯನಾಗಿಯೇ  ವ್ಯವಹರಿಸುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನ ಬಾಣ  ಮಾಯೆಯನ್ನು ಗೆಲ್ಲಬಹುದು ಎಂಬ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ. ಆದರೆ ಮಾಯೆಯ ಹೊಲಬು ಅರಿಯಲಾರದೇ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಹಾ ...!!! ಲಕ್ಶ್ಮಣಾ .....ಎಂಬ ಕೂಗಿನ ಮರ್ಮವನ್ನೇ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಈ ಕೂಗಿನ ಮರ್ಮ ಅರಿಯುತ್ತಿದ್ದರೆ .......ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸೀತೆಯ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ರೇಖೆಯನ್ನು ಎಳೆಯುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಎದುರಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲವೋ ಏನೋ? ಎಲ್ಲವೂ ಕಾಲದ ಪ್ರಭಾವಕ್ಕೆ ಶರಣಾಗುತ್ತವೆ.

            ತನ್ನಣ್ಣನ ಮೇಲೆ ಅದಮ್ಯ ವಿಶ್ವಾಸ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ. ಇದನ್ನು ಅತ್ತಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಸಾರಿ ಸಾರಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಆ ಅರ್ತಾನಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ವ್ಯಾಕುಲತೆಗೆ ತಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಬಹುಶಃ ಕಾಲದ ಪ್ರಭಾವ ಹೀಗೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ಎಂದೂ ಪತಿಯ ಆತ್ಮದಂತಿರುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮೇಲೆ  ಹರಿ ಹಾಯದ, ಸಹನೆಗೆ ಅನ್ವರ್ಥವಾದ ಭೂಮಿಯ ಮಗಳಾಗಿ ಸೀತೆ ಭರ್ತ್ಸನೆಯ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡುತ್ತಾಳೆ ಎಂದರೆ ಕಾಲದ ಪ್ರಭಾವ ಗಾಢವಾಗಿರುತ್ತದೆ.  

ಬಾಲಕ ನಿನ್ನ | ಭಾವವೇನಯ್ಯ | ಶ್ರೀಲಲಾಮ ತಾ | ನಳಿದ ಮೇಲೆನ್ನ ||

ಆಳುವೆನೆಂಬ | ಆಸೆಯಿಂದಲಿ | ಆಲಸ್ಯದಿಂದ | ನೀ | ಕುಳಿತೆ ನಿಶ್ಚಯ ||

ರಾಕ್ಷಸರ ಮಾಯೆಯ ಎದುರು ರಾಮನೂ ಸೋಲುತ್ತಾನೆ ಎನ್ನುವುದಕ್ಕಿಂತ ಕಾಲದ ಪ್ರಭಾವವೇ  ಮಾಯೆಯನ್ನು ಗೆಲ್ಲಿಸುತ್ತದೆ. ಮಾಯೆ ಎಂದರೆ ಇಂದ್ರಜಾಲ. ಅದು ಕ್ಷಣಿಕ. ಅದರಂತೆ ಕಾಲವೂ ಕ್ಷಣ ಕ್ಷಣಕ್ಕೂ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ.

            ಸೀತೆಯ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಸನ್ಯಾಸಿಯ ಪ್ರವೇಶವಾಗುತ್ತದೆ.  ರಾವಣನಿಗೆ ತನ್ನ ತಂತ್ರದ ಬಗ್ಗೆ ಅನುಮಾನವಿತ್ತು. ಆದರೂ ಒಂದು ವಿಶ್ವಾಸ, ದಶರಥನ ಮಕ್ಕಳು, ಹೇಗಿದ್ದರೂ ಕೊನೆ ಘಳಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಂಡತಿ ಮಾತಿಗೆ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ದಶರಥನೂ ಹಾಗೆ....ಈಗ ರಾಮನೂ ಹಾಗೆ. ಅದೇ ಅಪ್ಪನ ಮಕ್ಕಳು. ರಾಮ ಏನು ಹೇಳಿದ ರಾಕ್ಷಸರ ಮಾಯ ಕಾಣೇ...ಕೊನೆಗೆ ಅವಳ ಮಾತಿಗೆ ಕಟ್ಟು ಬಿದ್ದು ಹೊರಟು ನಿಂತ. ಬುದ್ದಿವಂತೆ ಆಕೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ಕಳುಹಿಸಿದಳು. ಅಯೋಧ್ಯೆ ಬಿಡುವಾಗ ತಾಯಿ ಏನು ಹೇಳಿದಳು, ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ ರಾಮ ಎಲ್ಲಿ ಹೋಗ್ತಾನೋ ಅಲ್ಲಿ ಹಿಂಬಾಲಿಸು. ಸೀತೆಯನ್ನು ತಾಯಿಯ ಹಾಗೆ ಕಂಡ ಸೀತೆಯೂ ಹೇಳಿದ್ದು ಹಾಗೆ, ರಾಮನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ ಹೋಗು.  

ಕಾವಿ ವಸನದ ಕೈಯ ಜಪಸರ | ಕೋವಿ ದಂಡ ಕಮಂಡಲುಗಳಿಂ |

ರಾವಣನು ಸನ್ಯಾಸಿವೇಷವ | ತಾಳಿ ಬಂದ ||

ಮರದ ಮರೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ರಾವಣ.  ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡಿದ ನಂತರ ರಾವಣ ಬೆರಗಾಗಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸೌಂದರ್ಯ ಕಾಮಸಕ್ತನನ್ನಾಗಿಸುವುದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಕಾಮಮುಕನನ್ನಾಗಿಸಿ  ಚರಮ ಲಕ್ಷ್ಯವನ್ನು ನೀಡುವಂತೆ ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಉಳಿದ ಎಲ್ಲದರಲ್ಲೂ ಅನಾಸಕ್ತಿ ಜಾಗ್ರತವಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂದು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಮೋಕ್ಷಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ದರ್ಶನ.  ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಬಿಟ್ಟ ಒಂದು ಸನ್ಯಾಸ ಭಾವ,  ಆ ಲಂಕೆ ಏನು?    ಲಂಕೆಯ ವೈಭವವೇನು? ಎಲ್ಲವೂ ತೃಣ ಸಮಾನವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ.? ಅದೆಲ್ಲವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬಿಡಬೇಕು? ಆ ಸನ್ಯಾಸ ಭಾವದಲ್ಲೇ ಸನ್ಯಾಸಿಯಾಗಿ ಅವಳೆದುರು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತಾನೆ.

 “ ಭಿಕ್ಷೆಯ ನೀಡೇ ದೇವಿ | ಸನ್ಯಾಸಿಗೆ ಭಿಕ್ಷೆಯ ನೀಡೆ ದೇವಿ | “    ದೈನ್ಯತೆ ರಾವಣನ ಧ್ವನಿ. ಎಲ್ಲವನ್ನು ಬಿಟ್ಟ ಸನ್ಯಾಸಿಗೆ, ಹಸಿವು...... ....ಈ  ಹಸಿವು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗಾಗಿ ಅಮ್ಮಾ ಭಿಕ್ಷೆ ಹಾಕಮ್ಮ. ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲದ ವೇಳೆ ಹೆಣ್ಣೋಬ್ಬಳು ಏಕಾಂಗಿಯಾಗಿರುವಾಗ ಭಿಕ್ಷಾರ್ಥಿಯಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ. ಗಂಡಸರು ಇದ್ದರೆ,  ದಂಪತಿಗಳಿಂದ ದಾನ ತೆಕ್ಕೊಳ್ಳುವವನೂ ಗೃಹಸ್ಥನಾಗಿರಬೇಕಲ್ಲ? ಹಾಗಾಗಿ ಇದು ಭಿಕ್ಷೆ. ಭವತಿ ಭಿಕ್ಷಾಂದೇಹಿ ಎಂದು ಗೋಗರೆಯುತ್ತಾನೆ.  ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸನ್ನಿವೆಶಕ್ಕೂ ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಕಲ್ಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

           “           ಲೇಸಾಯಿತಯ್ಯ ಸನ್ಯಾಸಿಯೆ ನಿನ್ನ  ಚರಣಕ್ಕೆ ಸಾಸಿರ ಶರಣೆಂಬೆ ನಾನು ”  ಸೀತೆ ದುಗಡದಲ್ಲೇ ಎಕಾಂಗಿಯಾಗಿರುವಾಗ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ ಸನ್ಯಾಸಿಯೋರ್ವ.  ಮುನಿ ಸನ್ಯಾಸಿಗಳೆಂದರೆ ಸಹಜವಾಗಿ ಗೌರವ ಹೊಂದಿರುವ ಸಾಧ್ವೀ ಮಣಿ ಸೀತೆ. ಆದರೆ ಗುಡಿಸಲಿನಲ್ಲಿ ಆಕೆಯೊಬ್ಬಳೆ ಇರುವ ಅಸಹಾಯಕತೆ ಒಂದೆಡೆ. ಆದರೆ ಈ ಕಾಡಿನೊಳಗೆ ಅದೂ ಈ ಗುಡಿಸಲಿಗೆ ಭಿಕ್ಷಾರ್ಥಿಯಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದಾನಲ್ಲ, ಅದರ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಆಕೆ ಅರಿಯುವ ಯೋಚನೆಗೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ದೂರದಿಂದಲೇ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಬಿಡುತ್ತಾಳೆ.

            ಸನ್ಯಾಸಿ, ಇಲ್ಲಿ ಏಕಾಕಿಯಾಗಿರುವ ಸೀತೆಯ ಪರಿಚಯ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಕಂಡೊಂದು ಮೃಗವನಾ ಬಯಸಿದಡದನಿನ್ನು | ಕೊಂಡುಬರಲು ರಾಮ ಪೋದ ||

ಪುಂಡರೀಕಾಕ್ಷ ಬಾರದೆ ಹೊತ್ತಾದುದರಿಂದ |ಅಂಡಲೆಯುತ ತಮ್ಮ ನಡೆದ ||

 ದೂರದ ಅಯೋಧ್ಯಾ ದೇಶದ ವಾಸಿಗಳು ನಾವು. ಅಲ್ಲಿಯ ಸೂರ್ಯವಂಶದ ಅರಸರು ನಾವು. ಶ್ರೀರಾಮ ನನ್ನ ಗಂಡ.  ಪಿತೃವಾಕ್ಯ ಪರಿಪಾಲನೆಗಾಗಿ  ಅವರಿಗೆ ಕಾಡಿಗೆ ಬರಬೇಕಾಯಿತು. ಅವರ ಪತ್ನಿಯಾದ ನಾನು ಅವರನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ ಇಲ್ಲಿವರೆಗೂ ಬರಬೇಕಾಯಿತು. ಈಗ ತನ್ನ ಗಂಡನಾದ ಶ್ರೀರಾಮ ನನ್ನಾಶೆಯನ್ನು ಈಡೇರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಬಂಗಾರದ ಜಿಂಕೆಯನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋದ. ಆತನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿಕೊಂಡು ನನ್ನ ಮೈದುನನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಹೋಗಬೇಕಾಯಿತು.  ಹಾಗಾಗಿ ಈಗ ಭಿಕ್ಷೆಯನ್ನು ಈಯುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.

ಅಡುಗೆ ಊಟಗಳೆಂಬ ಗೊಡವೆಯು ನಮಗಿಲ್ಲ.... ಬರೀ ಅಡವಿಯ ಫಲವಸ್ತುಗಳಲ್ಲೇ ಹಸಿವನ್ನು ನೀಗುತ್ತಾ ಇದ್ದೇವೆ. ಮತ್ತೆ ನಿನಗೆಲ್ಲಿ ಭಿಕ್ಷೆಯಿಕ್ಕಲಿ ಎಂದು ಗೋಗರೆಯುತ್ತಾಳೆ.  ಪಲವಸ್ತುಗಳನ್ನೇ ನೀಡು ಹಸಿದಿದ್ದೇನೆ ಎಂದರೂ ಸೀತೆ ಕದಲುವುದಿಲ್ಲ. ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಎಳೆದಂತಹ ರೇಖೆಯನ್ನು ಮೀರಿ ಬರುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು ನಿರಾಕರಿಸಿಬಿಡುತ್ತಾಳೆ.

ನೆವನ ಹೇಳುವುದೇತಕೆ | ನಾ ದೇಹಿಯೆಂ | ದರೆ ನಾಸ್ತಿಯೆನಬಹುದೆ ||

ಶಿವನಾಣೆ ಮೂರು ದಿನದೊಳೇನೊಂದಾಹಾ | ರವಗೊಳ್ಳದಿಲ್ಲಿಗಿಂದೇ |ಹಸಿದು ಬಂದೆ ||

            ಸನ್ಯಾಸಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹೊರಗೆ ಬರುವಂತೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಆಕೆ ಹೊರಬಲು ಸರ್ವಥಾ ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಕ್ಷಸರ ಕಾಟ ಈ ಹಿಂದೆ ಶೂರ್ಪನಖಾ ಪ್ರಕರಣದ ಅನುಭವವನ್ನು ಆಕೆ ಮರೆಯಲಾರಳು. ಮುನಿ ಪತ್ನಿಯರು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಮಾತಿನಂತೆ, ಈ ಕಾಡಲ್ಲಿ ದೂರದ ದಶಕಂಠನೆಂಬ ದಾನವನ ಪರಿವಾರದವರು ಅಲೆದಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ದಶಕಂಠನಾದ ರಾವಣನ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಹೆಣ್ಣುಗಳು ಬಿದ್ದಲ್ಲಿ ಆತ ಸುಮ್ಮನುಳಿಯುವವನಲ್ಲ. ಹಾಗಾಗಿ ಹೊರಗೆ ಬರಲಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಆದರೆ ಸನ್ಯಾಸಿ ತನ್ನ ಉದ್ದೇಶ ಸಿದ್ದಿಗಾಗಿ ಶತಾಯ ಗತಾಯ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಮರ್ಮವಿಡಿದು ನಾವು ಶಪಿಸಿ ಪೋದರೆ ವಂಶ |

ನಿರ್ಮೂಲವಹುದು ಕಾಣೆ | ಈಶ್ವರನಾಣೆ

 ರಾವಣ ಈಗ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಧೃತಿಗೆಡುತ್ತಾನೆ. ಆ ರೇಖೆ ಸೀಮೆಯನ್ನುಗುರುತಿಸಿರುವುದು ಕೇವಲ ಸೀತೆಗಾಗಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ತನಗೂ ಅದನ್ನು ಮೀರುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಅರಿವಿರುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಕ್ರೋಧಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.  ನಂತರ ಶಪಿಸುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಹೂಂಕರಿಸಿದಾಗ ವಿಧಿಯಿಲ್ಲದೇ ಸೀತೆ ಭಿಕ್ಷೆಯನ್ನು ನೀಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮುಂದಡಿಯಿಡುತ್ತಾಳೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಎಳೆದ ರೇಖೆಯನ್ನು ಕ್ರಮಿಸಿ ಸೀತೆ ಪದ ಊರುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ರಾವಣ ತನ್ನ ಕಪಟರೂಪವನ್ನು ಕಳಚಿ ನಿಜ ರಾವಣನಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆ ತನ್ನ ಕೈವಶವಾಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಪುಷ್ಪಕ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿ ನಭಕ್ಕೆ ವಿಮಾನವನ್ನು ಹಾರಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಾನು ವಂಚನೆಗೆ ಒಳಗಾದದ್ದು ಸೀತೆಗೆ ಅರಿವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಸಮಯವದು ಮೀರಿಹೋಗಿರುತ್ತದೆ. ಶ್ರೀರಾಮನ ಕೋದಂಡ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ರೇಖೆ ಇದೆಲ್ಲವೂ ಸೀತೆಯ ಪಾಲಿಗೆ ಕಾಲಪ್ರಭಾವದ ದ್ರವ್ಯಗಳಾಗಿಬಿಟ್ಟಿತು. ರಾವಣನ ಅಟ್ಟ ಹಾಸದ ನಡುವೆ ತನ್ನ ರೋದನವೂ ಕರಗುತ್ತಿದೆಯಲ್ಲ ಎಂಬ ಆತಂಕದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಕಂಬನಿ ಕರಗುತ್ತಲಿತ್ತು.

ಪಲ್ಲವಿಸಿದ ಅತಿಕಾಯ ಮೋಕ್ಷ

“ತನ್ನಲ್ಲಿ ಇದ್ದುದರ ಅರಿವಿಲ್ಲದೆ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದೇ ಇರುವುದರ ಹಿಂದೆ ತಿರುಗುವುದು ಮನುಷ್ಯ ಸಹಜ ಗುಣ” 

ತನ್ನಲ್ಲಿದ್ದ ಸಂಪತ್ತಿನ ಬಗ್ಗೆ ಯೋಚಿಸುವುದರ ಬದಲು. ಪರರ ಸಂಪತ್ತಿನ ಬಗ್ಗೆ ಯೋಚಿಸುವಾಗ ಮನಸ್ಸಿನ ನೆಮ್ಮದಿಯನ್ನು ತಾನೆ ಬಲಿಕೊಟ್ಟ ಹಾಗೆ. ಮೊನ್ನೆ ಬೆಂಗಳೂರಲ್ಲಿ ಆದ ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಕಂಡಾಗ ಈ ತತ್ವ ಮತ್ತೂ ಮತ್ತೂ ಸ್ಪುರಣೆಗೆ ಬಂತು. ಅದು ಪಲ್ಲವಿ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವೇದಿಕೆಯ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಜರಗಿದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ.  ಈ ವೇದಿಕೆಯ ಮೂಲ ಬೆನ್ನೆಲುಬಿನಂತೆ ದುಡಿಯುವ ಮಹನಿಯರೆಂದರೆ ಅದು ನರಸಿಂಹ ಭಟ್ಟರು.  ತಮ್ಮ    ದೈಹಿಕ ದೌರ್ಬಲ್ಯಗಳೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನಗಣ್ಯವಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಅಪ್ಪಟ ಕಲಾಭಿಮಾನದಿಂದ ದುಡಿಯುವ ಶ್ರಮಜೀವಿ.  ಇವರು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದುದರ ಬಗ್ಗೆ ಯೋಚಿಸದೆ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಸಂಪನ್ಮೂಲದಿಂದ ಅದೇನೋ ಸಾಧಿಸುವ ಛಲ ಹೊಂದಿದವರು. ಬುದ್ದಿವಂತ ವರ್ತಕನ ಹಾಗೆ,, ತನ್ನಲ್ಲಿದ್ದ ಭಂಡವಾಳವನ್ನು ಮೊದಲು ಯೋಚಿಸಿ ಅದರ ಮೇಲೆ ಮೊದಲು ವಿಶ್ವಾಸವಿರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಯಕ್ಷ ಸೌರಭ ಎಂಬ ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾಯನ ವೇಣುವಾದನ ಜುಗಲ್ಪಂದಿ. ಸುಮಾರು ಒಂದುವರೆ ತಾಸಿನ ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ರಂಜನೆಯನ್ನು ಒಂದಗಿಸಿತು. ತೆಂಕು ಬಡಗು ಖ್ಯಾತಿಯ ಭಾಗವತ ಶ್ರೀ ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ಪುಣಿಚಿತ್ತಾಯರ ಯಕ್ಷ ಗಾಯನಕ್ಕೆ  ವಿದ್ವಾನ್ ಶ್ರೀ ಗಣೇಶ್ ಕೆ. ಎಸ್ ಅವರ ಕೊಳಲು ವಾದನ. ಯುವ ಮದ್ದಲೆಗಾರ ಶ್ರೀಶ ನಿಡ್ಲೆ ಮತ್ತು ಶ್ರೀ ಅವಿನಾಶ್ ಬೈಪಡಿತ್ತಾಯರ ಮದ್ದಲೆ ವಾದನ.  ಚೆಂಡೆಯಲ್ಲಿ ಮಿತ್ರ ವೇಣುಗೋಪಾಲ್ ಪಡ್ರೆ ಮತ್ತು ಪುಟ್ಟ ಕುಮಾರ ಮಾ | ನಿನಾದ ಕೆ ಜಿ.   ಈ ಪುಟ್ಟ ಕಂದ ವಿದ್ವಾನ್ ಗಣೇಶ್ ಕೆ ಎಸ್ ಅವರ  ಪುತ್ರ. ಚೆಂಡೆಯ ಗಾತ್ರದ ಪುಟ್ಟ ಕಿಶೋರನ ಚೆಂಡೆ ವಾದನ ಬಹಳ ಆಕರ್ಷಣೀಯವಾಗಿತ್ತು. ಉಳಿದಂತೆ ಒಂದುವರೆ ಘಂಟೆಗಳ ಕಾಲ ಸಂಗೀತ ಸುಧೆ ಪರಿಷತ್ ನ ಸಭಾಭವನದಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತ ತರಂಗಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿತು.  ಎರಡು ಸಂಗೀತ ಪ್ರತಿಭೆಗಳು ಪ್ರೇಕ್ಷಕರನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ರಂಜಿಸಿದವು. 

ಆನಂತರ ಸುಮಾರು ಮೂರು ತಾಸುಗಳ ಅವಧಿಗೆ ಅತಿಕಾಯ ಮೋಕ್ಷ ಎಂಬ ಪ್ರಸಂಗ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಂಪನ್ನಗೊಂಡಿತು. ಇದರ ನೇತೃತ್ವವನ್ನು ವಹಿಸಿದವರು ಶ್ರೀ ಶಿವ ಶಂಕರ ಬಲಿಪರು. ಮದ್ದಲೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಶ ನಿಡ್ಲೆ ಮತ್ತು ಶ್ರೀ ಅವಿನಾಶ್ ಬೈಪಡಿತ್ತಾಯ, ಚೆಂಡೆ ಶ್ರೀ ವೇಣು ಗೋಪಾಲ ಪಡ್ರೆ.

ತಾಳ ಮದ್ದಲೆ ನೋಡಿದಮೇಲೆ ಒಂದೆರಡು ವಿಚಾರಗಳು ಬೇಡವೆಂದರೂ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕೊರೆಯತೊಡಗಿದವು. ಯಕ್ಷಗಾನ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆ ಅಂದಿನಿಂದ ಇಂದಿನವರೆಗೆ ಹಲವು ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಹಲವಾರು ಅವಿಷ್ಕಾರಗಳನ್ನೂ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಮೈಗೂಡಿಸಿಕೊಂಡು ಜೀವಸೆಲೆಯನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ ಎನ್ನಬಹುದು. ಇದು ಎಷ್ಟು ಸರಿ ಯಾವುದು ತಪ್ಪು ಅದನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸುವುದೇ ಇಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಪಕವೆಂದೆನಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾಕೆಂದರೆ ಅದರಜತೆಗೆ ಬೆಳೆದು ಬಂದಿರುವ ವಿಭಿನ್ನದೃಷ್ಟಿಕೋನ ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ಹಾಗಿರುವಾಗ ಇಲ್ಲಿ ನಿರ್ಣಾಯಕವಾಗುವುದು ಅವರವರ ಅಭಿರುಚಿ. ಆ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ವಿಚಾರಗಳು ಕೊರೆಯತೊಡಗಿತು ಎನ್ನಲೇಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಸ್ತುತ ಅತಿಕಾಯ ಮೋಕ್ಷವೆಂಬ ಪ್ರಸಂಗ. ಪ್ರಸಂಗ ಕರ್ತೃ ಇದನ್ನು ಯಾವ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಿಂದ ರಚಿಸಿರಬಹುದು, ನನ್ನಂತಹವನ ಯೋಚನೆಗೆ ನಿಲುಕುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೂ  ಯಕ್ಷಗಾನ ಪ್ರಸಂಗಗಳ ಒಂದು ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ರೂಪ ಹೇಗಿರುತ್ತದೆ ಎನ್ನುವಲ್ಲಿ ಸರಳವಾಗಿ ಹೇಳಬೇಕೆಂದರೆ ಅವುಗಳು ಪುರಾಣಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡು ಇರುತ್ತವೆ ಹೊರತು ಅದು ಪುರಾಣ ಕಥೆಗಳ ಯಥಾವತ್ ಆಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಹಲವು ಸಲ ಇದನ್ನು ಒಂದೇ ಆಗಿ ರೂಪಿಸಿ  ಹಲವು ತರ್ಕಗಳಿಗೆ ಎಡೆಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತವೆ. ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಯಲ್ಲಂತೂ ಇದು ನಿಷ್ಠೂರ ಸತ್ಯ ಎನ್ನಬೇಕು.

ಅತಿಕಾಯ ಮೋಕ್ಷಪ್ರಸಂಗ ಮೂಲ ಧ್ಯೇಯವೆಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ವೈಷ್ಣವ ಮತ್ತು ಶೈವ  ಪಂಥದ ಸ್ಥೂಲವಾದ ದರ್ಶನ ಎನ್ನಬಹುದು. ರಾವಣ ಅಖಂಡ ಶಿವಭಕ್ತ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ತಾತ್ವಿಕವಾಗಿ ಹರಿದ್ವೇಷವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದವನು. ಆದರೆ ಅತನ ಮಗ ಅತಿಕಾಯ ಪರಮ ವೈಷ್ಣವನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಪಮಟ್ಟಿನ ಸಂಘರ್ಷವನ್ನು ಪ್ರಸಂಗ ಕರ್ತ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ  ಎನ್ನಬೇಕು.  ಹಾಗಾಗಿಯೇ ಅತಿಕಾಯ “ ಏತಕೆ ಮರುಳಾಹೆ ತಾತ.......” ಎಂದು ರಾವಣ ತತ್ವದೊಡನೆ ಸಂಘರ್ಷಕ್ಕೆ ಇಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮರುಳು ಎಂಬ ವಿಚಾರಕ್ಕೇ ಒಂದಷ್ಟು ಚರ್ಚೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಕೇಳುತ್ತಾ ಹೋದಂತೆ  ಇಂದಿನ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಯ  ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯ ರೂಪವೇ ಬದಲಾಗುತ್ತಿದೆ ಎಂದನಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಸರಿಯೋ ತಪ್ಪೋ ಅದನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುವ ಸಾಮಾರ್ಥ್ಯ ಇಲ್ಲ. ಆದರೂ ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸು ಸ್ವಾರಸ್ಯ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ನಾವೇ ಹೊಣೆಗಾರರು ಎಂದು ಹೇಳಬೇಕು.

ಪ್ರಸಂಗದ ಕರ್ತೃವಿಗೆ ರಾವಣ ಅತಿಕಾಯರ ನಡುವೆ ಕಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಎಂದು ಇದ್ದೀತೆ? ಇಂದಿನ ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ದೃಷ್ಟೀಕೋನವೂ ಇದರಿಂದ ಭಿನ್ನವಾಗಿಲ್ಲ. ತಾಳ ಮದ್ದಲೆ ಎಂದರೆ ಒಂದಷ್ಟು ಕಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಪರಸ್ಪರ ಮರ್ಮಕ್ಕೆ ನೋಟವಿರಿಸಿದ ಮಾತುಗಳು ಇರಲೇಬೇಕು. ರಾವಣನ ಮೋಕ್ಷವೋ ಅತಿಕಾಯನ ಮೋಕ್ಷವೋ ಅದು ವೆತ್ಯಾಸವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ರಾವಣ ವಧೆಯಾದರೆ ಅತಿಕಾಯ ಮೋಕ್ಷ ಯಾಕಾಗಬೇಕು? ಇದರ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.  ಚರ್ಚೆಯಂತೂ ರಂಜನೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ ಚಪ್ಪಾಳೆಯನ್ನು ಗಿಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ.

ಅತಿಕಾಯ ಪ್ರವೇಶದಿಂದ  ತೊಡಗಿ ರಣ ವೀಳ್ಯ ಪ್ರದಾನವಾಗುವರೆಗೂ ತಂದೆ ಮಗ ಅಕ್ಷರಶಃ ಕಚ್ಚಿಕೊಂಡರು ಎಂದರೂ ಸರಿಯೇ,  ಆದರೂ ಅಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಬೇಕಾದ ವಿಭಿನ್ನ ಭಕ್ತಿ ಮಾರ್ಗದ ಪ್ರತಿಪಾದನೆಗೆ ಸಮಯವೇ ಒದಗಿ ಬರಲಿಲ್ಲ. ರಾವಣ ಹರಿದ್ವೇಷವನ್ನೆ ಜೀವನವನ್ನಾಗಿಸಿ ದ್ವೇಷಭಕ್ತಿಯಲ್ಲೇ ಮೋಕ್ಷಗಮನ ನಾಗಿದ್ದರೆ, ಮಗ ಭಕ್ತ ವೈಷ್ಣವನಾಗಿ ತಾತ್ವಿಕವಾಗಿ ತಂದೆಗೆ ವಿರುದ್ದವಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಶ್ರೀರಾಮನ ಔನ್ನತ್ಯವನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನು ಅರಿತೇ ರಾವಣ ರಾಮನಲ್ಲಿ ಸಂಘರ್ಷಕ್ಕೆ ಇಳಿಯುತ್ತಾನೆ.  ಇಷ್ಟೆಲ್ಲ ತಿಳಿದ ರಾವಣ ಅಷ್ಟನ್ನು ತಿಳಿಯದೇ ಹೋದನೆ? ಇದು ಇಲ್ಲಿನ ತಾತ್ವಿಕ ಸಮರ್ಥನೆ.  

 ಕೊನೆಗೆ ಚರ್ಚೆ ಉಪಸಂಹಾರಗೊಂಡು ಅತಿಕಾಯ ಯುದ್ದಕ್ಕೆ ಹೋರಡುವುದೇ ಲೇಸೆಂದು ಬಗೆಯುತ್ತಾನೆ. “ ಜೀಯ ತಾ ಸಂಗರಕೆ ........” ಎಂದು ಯುದ್ದಕ್ಕೆ ಅಣಿಯಾಗಿ ಕೊಡು ಧುರವೀಳ್ಯವನು ಎನ್ನುವಾಗ ರಾವಣ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿ ಅತಿಕಾಯನ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವನ್ನೂ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನೂ ತುಂಬು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಹೊಗಳುತ್ತಾನೆ. “ ನಿನ್ನಂತಹ ಮಗನನ್ನು ಪಡೆದ ನಾನು ಧನ್ಯ....ಧಾನ್ಯ ಮಾಲಿನಿ (ಅತಿಕಾಯನ ತಾಯಿ) ಯಂತಹವಳನ್ನು ಪಡೆದ ನಾನು ಧನ್ಯ  ” ಈ ಹೊಗಳಿಕೆಯ ನಡುವೆಯೇ ಚರ್ಚೆ ಬೆಳೆದು ರಾವಣ ಅತಿಕಾಯನ ಮೇಲೆ ಏರಿಹೋಗುವುದು ವಿಚಿತ್ರವೆನಿಸುತ್ತದೆ.  ಹಾಗಾದರೆ ಮಗನ ಹೊಗಳಿಕೆ ಮಹತ್ವ ಎಲ್ಲಿ ಬಂತು?

 ಕೊನೆಯ ಒಂದೆರಡು ವಾಕ್ಯದ ಅತಿಕಾಯ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ರಾವಣ ಮತ್ತು ಅತಿಕಾಯನ ಭಕ್ತಿ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ವಿವರಿಸಿದರೂ. ಆದರೆ ಅದುವರೆಗೆ ಪೂರ್ಣ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಗೆ ಇದ್ದ ಮೂರು ತಾಸಿನ ಸಮಯಾವಕಾಶದಲ್ಲಿ  ಒಂದುವರೆ ತಾಸಿನ ತಾಳಮದ್ದಲೆ ಅವಧಿ ಮುಗಿದು ಹೋಗಿತ್ತು. ಈ ಒಂದೆರಡು ವಾಕ್ಯದ ತಾತ್ಪರ್ಯಕ್ಕೆ ಚರ್ಚೆಯಲ್ಲಿ ಈವರೆಗೆ  ಬಂದ ವಿಚಾರಗಳು ಮಾತ್ರ ಅದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿಯೇ ಇರಲಿಲ್ಲ.  

ತಾಳ ಮದ್ದಲೆ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಇಂದು ಬಹು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ವಿದ್ವಾಂಸರೂ ವಿದ್ಯಾವಂತರೂ ಇರುತ್ತಾರೆ. ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಇದು ಯಕ್ಷಗಾನ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಸಲ್ಲುತ್ತಿರುವ ಸೌಭಾಗ್ಯ ಎನ್ನಬೇಕು.  ಹೀಗಿರುವಾಗ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯೂ ಪಾಂಡಿತ್ಯ ಪೂರ್ಣವಾಗುವ ಅವಕಾಶವಿರುತ್ತದೆ. ವಿಪರ್ಯಾಸವೆಂದರೆ ಹೀಗಿದ್ದೂ ತಾಳಮದ್ದಲೆಗಳು  ಪ್ರಸಂಗದ ಆಶಯದಿಂದ ದೂರವಾಗುತ್ತಿರುವುದು.  ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಮೊಳೆಯನ್ನು ಹೊಡೆಯುವುದಕ್ಕೆ ದೊಡ್ಡ ಸುತ್ತಿಗೆಯನ್ನೇನೋ ಉಪಯೋಗಿಸಬಹುದು. ಆದರೆ ಅದರ ಮೇಲೆ ಹೊಡೆಯುವ ಪ್ರಹಾರ ಅದೇ ರೀತಿಯಾದರೆ ಮೊಳೆ ಹೊಡೆಯುವ ಉದ್ದೇಶವೇ ಸಫಲವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪಾಂಡಿತ್ಯವಾಗಲೀ ಅನುಭವವಾಗಲಿ ಔಚಿತ್ಯ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಉಪಯೋಗವಾದಲ್ಲಿ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆ ವಿದ್ವಜ್ಜನರ ಸಮ್ಮೇಳನವಾಗಬಹುದು.

 ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆ ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮವಾಗಿರಬೇಕು. ಜತೆಗೆ ಅದರ ಆಶಯವೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿರಬೇಕಲ್ಲ? ಪ್ರಸಂಗದ ಆಶಯವೇ ಬದಲಾದರೆ ಅಯೋಮಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾವುದು ಸರಿ ಯಾವುದು ತಪ್ಪು ಎಂಬ ಗೊಂದಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಮುಳುಗಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ.  ದೀರ್ಘವಾದ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆ,  ನಿರರ್ಗಳ ಉಪಕಥೆ ಉದಾಹರಣೆಗಳು ಇದ್ದುಕೊಂಡು  ಅದು ತಾಳಮದ್ದಲೆ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆ ಎಂಬಂತೆ ಬಿಂಬಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೆ ಅಲ್ಲಿ ಕ್ಷಣಿಕವಾದ ರಂಜನೆಗಳಿಸಬಹುದು, ಆದರೆ ಅದು ಒಟ್ಟು ಆಶಯದ ವಿರುದ್ದವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೇ? ಮಾತ್ರವಲ್ಲ    ದೀರ್ಘವಾದ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಚರ್ಚೆಯ ನಡುವೆ ಹಿಮ್ಮೇಳದವರ ಅಸಹನೀಯತೆಯನ್ನು ಯಾರು ಅರ್ಥವಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ?

ನನ್ನ ತಿಳುವಳಿಕೆಯಂತೆ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಗೂ ಪುರಾಣಕ್ಕೂ ಸಂದರ್ಭೋಚಿತವಾಗಿ ಬಹಳಷ್ಟು ವೆತ್ಯಾಸವಿರುತ್ತದೆ. ಹಲವು ಪ್ರಸಂಗಗಳು ಅದರಲ್ಲಿ ಬರುವ ಹಲವು ಸನ್ನಿವೇಶಗಳು ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖವೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಹಲವು ಕಾಲ್ಪನಿಕ. ತಾಳಮದ್ದಲೆ ಎಂಬುದು ಸಂಪೂರ್ಣ ಆಶು ಸಾಹಿತ್ಯದ ರೂಪ. ಇಲ್ಲಿ ಹಿನ್ನೆಲೆಯ ತಯಾರಿ ಏನೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರ ಚಿತ್ರಕಥೆ ಮೊದಲೇ ತಯಾರಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗೊಂದು ವೇಳೆ ಅದು ಪೂರ್ವ ತಯಾರಿಯಾದರೆ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಾರಸ್ಯವೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಪೂರ್ವ ಸಿದ್ದತೆಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಧಾರಿ ರಂಗವೇರಿದರೆ ಆತನ ಸಿದ್ದತೆಗೆ ಅಲ್ಲಿ ಅವಕಾಶವೇ ಒದಗಿ ಬಾರದೆ ಇರಬಹುದು. ಉಳಿದೆಲ್ಲ ಕಲೆಗಳಿಗಿಂತ ಯಕ್ಷಗಾನ ಭಿನ್ನವೆನಿಸುವುದು ಇಂತಹ ವಿಚಾರಗಳಿಂದಲೇ. ಇಲ್ಲಿ ಬಿಟ್ಟ ರೀಲನ್ನು ಪುನ ಬಿಚ್ಚಿಟ್ಟರೆ ಅದರ ಮಹತ್ವವೇ ಮಾಯವಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ.  ಆದರೆ ಇಂದು ತದ್ವಿರುದ್ದವಾಗಿ ಇಷ್ಟೇ ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡಬೇಕು ಎಂದು ಸಿದ್ದತೆಯಲ್ಲಿ ಬರುವುದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಇಂತಹ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಮಾತುಗಾರಿಗೆ ವಾದಗಳು ವಿವಾದವಾಗಿ ಪ್ರಸಂಗದ ಮೂಲ ಆಶಯವೇ ಬದಲಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ.  

ಈ ವಿಚಾರಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಯೋಚಿಸುವಾಗ ಅತಿಕಾಯ ಮೋಕ್ಷದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಸ್ಪಂದನೆಯಿಂದ ದೂರವಾಗಿದ್ದರೂ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಕೊನೆಯ ಕ್ಷಣದವರೆಗೂ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನ ಆಕರ್ಷಣೆಯ ಪರಿಧಿಯಲ್ಲೇ ಸುತ್ತುತ್ತಿತ್ತು.  ಕ್ಲಪ್ತ ಸಮಯದಲ್ಲೇ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಪರಿಸಮಾಪ್ತಿಗೊಂಡು ಪಲ್ಲವಿ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವೇದಿಕೆಯ ಮತ್ತೊಂದು ಪುಟವನ್ನು ತುಂಬಿಸಿಬಿಟ್ಟಿತು. ಇನ್ನೀಗ ಇನ್ನೊಂದು ಬೃಹತ್ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಒಂದು ವೇದಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಅನಾವರಣಗೊಳ್ಳಲಿದೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಪೂರ್ವಭಾವಿಯಾಗಿ ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ತಕ್ಕ ಮಟ್ಟಿನ ಯಶಸ್ವೀ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಎನ್ನಬಹುದು. ಪ್ರತೀ ವರ್ಷವೂ ಸರಳವಾಗಿ ಸುಂದರವಾಗಿ ಯಕ್ಷಗಾನ ,  ಸುಗಮ ಸಂಗೀತ,  ಹೀಗೆ ಕಲಾಲೋಕದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪಾದದ ತಳದಲ್ಲಿ ಅಳಿಲಾಗಿ ತನ್ನ ಕೈಂಕರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ ಬಂದಿದೆ. ಈ ಸತ್ಕಾರ್ಯಕೆ ಪಲ್ಲವಿ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವೇದಿಕೆಯ ಭಾರವಾಹಿಗಳಿಗೆ ಕೃತಜ್ಞತೆ ಸಲ್ಲಲೇಬೇಕು. 

  ಯಕ್ಷಗಾನಂ ಗೆಲ್ಗೆ

ಬೊಗಸೆಯೊಳಗಿನ ಅಮೃತ

ಸತ್ಯ ನಿಷ್ಠೆ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆ ಇವುಗಳೆಲ್ಲ ಸವಕಲು ನಾಣ್ಯಗಳಂತೆ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಂತೆ ಕಂಡರೂ ,  ಇತಿಹಾಸ  ಸುಪ್ತವಾದ ಮೌಲ್ಯಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಸಾರುತ್ತಾ ಬರುತ್ತದೆ.  ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಇತಿಹಾಸವೇ ಇದಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷ್ಯವಾಗಿ ಎದುರು ಬಂದು ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಇಂದಿನ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಪ್ರಪಂಚದ ಢಾಂಬಿಕತನದಲ್ಲಿ ಮೌಲ್ಯ ಕಳೆದುಕೊಂಡ ವಸ್ತುಗಳು ತನ್ನ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ನಿಗೂಢವಾಗಿರಿಸುತ್ತ ಆ ಮೌಲ್ಯಗಳಿಗೆ ಅರ್ಥವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತಾ ಸಾಗುತ್ತದೆ.

ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಸಭಾ ದ ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯ ಭಾಗವತ ಶ್ರೀ ಬಲಿಪ್ಪ ನಾರಾಯಣ ಭಾಗವತರ ಹಾಡುಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಆನಂದಿಸುತ್ತಿದ್ದೆ. ಆದೇನು ಮಾಧುರ್ಯ, ಅದೇನು ಸ್ವರ ಗಾಂಭೀರ್ಯ. ಇಳಿವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲೂ ಕರಗಿಹೊಗದ ಕಂಠ ಸಿರಿ ಪ್ರತಿ ಸಾರಿ ಕೇಳುವಾಗಲೂ ಅದ್ಭುತ ರಮ್ಯವೆನಿಸುತ್ತದೆ.  ಆ ಸ್ವರ ಮಾಧುರ್ಯ ನಶ್ವರ ಜೀವನದಲ್ಲೂ ಅನಶ್ವರತೆಯ ತತ್ವವನ್ನು ಸಾರುತ್ತವೆಯೋ ಎಂದು ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಅನುಭವಿಸುವುದರಲ್ಲೂ ಅಪ್ಪಟ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತನವಿದ್ದಲ್ಲಿ ಈ ಅನುಭವ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ಈಗ ಅಧುನೀಕರಣಗೊಂಡ ಸುಧಾರಿತ ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನ ಮಾಧ್ಯಮಗಳ ಕ್ರಾಂತಿಯಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ಸಂತೆಯಲ್ಲಿನ ಸರಕು ಎನ್ನಬಹುದೆ ?  ಇಲ್ಲ ಕಸ ಎನ್ನಬಹುದೇ ? ಅನುಮಾನವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೆಲ್ಲ ಒಂದು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅಪಮೌಲ್ಯವನ್ನೇ ಸಾರಿದರೂ ಅಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಮೌಲ್ಯ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗುತ್ತಿರುವುದು ಸುಳ್ಳಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಸನ್ನಿವೇಶದಲ್ಲಿ ಬಹಳಷ್ಟನ್ನು ನಾವು ನೋಡುತ್ತೇವೆ, ಕೇಳುತ್ತೇವೆ. ಮನೋಭಾವಕ್ಕನುಸರಿಸಿ ಸ್ಪಂದಿಸುತ್ತೇವೆ.

 ಅದ್ಬುತ ಛಾಯಾ ಚಿತ್ರ ಕೃಪೆ : ಶ್ರೀ ರಾಮನರೇಶ್ ಮಂಚಿ

ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಭಾಗವತರು ತಮ್ಮ ಪ್ರತಿಭೆಯನ್ನು ಒರೆಗೆ ಹಚ್ಚುತ್ತಾರೆ.  ಒಂದಿಷ್ಟು ಕಾಲ ಯಕ್ಷಗಾನ ಅವರನ್ನು ತಬ್ಬಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.  ಹಿರಿಯ ಕಿರಿಯ ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ ಹೆತ್ತ ಮಡಿಲ ಪ್ರೇಮದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನ ನೆರಳನ್ನು ನೀಡಿ ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಹಲವರು ಉಚ್ಛ್ರಾಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಲಪಿ ಇನ್ನಿಲ್ಲದಂತೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಕಾಲ ಎಂಬುದು ಎಲ್ಲ ಸಂಭಂಧಗಳನ್ನು ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿಸುವಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನವಾದಾಗ ಕಾಲದ ಗತಿಗೆ ಅನ್ಯಥಾ ಶರಣಂ ನಾಸ್ತಿ ಎನ್ನಲೇಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ತಾವು ಹರಡಿದ ಪ್ರಭಾವಳಿಗಳೇನುಂಟೋ ಅದನ್ನು ಉಳಿಸುವಲ್ಲಿ ಬಹಳಷ್ಟು ಜನರ ವೈಫಲ್ಯವನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಇದಕ್ಕೆ ಹಲವು ಕಾರಣಗಳಿರಬಹುದು. ವಯೋಸಹಜವಾದ ದೈಹಿಕ ದೌರ್ಬಲ್ಯಗಳು ಹಲವು ಸಲ ಕಾರಣವಾದರೆ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಸ್ವಯಂಕೃತ ಅಪರಾಧಗಳು ವಾಸ್ತವದ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಹಾಡುಗಾರಿಕೆಯ ಸೆಳೆತ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ಪದ ಕೇಳುವಾಗ ಮನಸ್ಸು ಆನಂದಿಸುತ್ತದೆ ಆದರೆ ಸಂತೃಪ್ತಿಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಛೇ ಅಂದಿನ ಹಾಗೆ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಪರಿತಪಿಸುತ್ತದೆ.  ಆದರೆ ಬಲಿಪ ಗಾನದಲ್ಲಿ ಇದು ಅಪವಾದವಾಗುವುದು ಅವರು ನಡೆದು ಬಂದ ಹಾದಿಯೇ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ.  ದಶಕದ ಮೊದಲು ಕೇಳಿದ ಪದ ಹಾಡುಗಾರಿಕೆ ಅದೇ ಮಾರ್ದವತೆಯನ್ನು ಈಗಲೂ ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ವಯಸ್ಸು ಕಾಲ ಎಲ್ಲವೂ ಈ ಮಾಧುರ್ಯತೆಯ ಎದುರು ಸೋಲುತ್ತವೆ. ದಶಕದ ಹಿಂದೆ ಹೇಗೆ ಬಲಿಪ್ಪಜ್ಜನ ಪದ ಕೇಳುವಂತೆ ಈಗಲೂ ಅದೇ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಪದವನ್ನು ಕೇಳುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಆ ಪದ ಹೃದ್ಯವಾಗಿ ತಾಲ ಬಡಿಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ.  ಸ್ವರ ಮಾಧುರ್ಯದ ಆಕರ್ಷಣೆ ಅಂದು ಹೇಗಿತ್ತೋ ಇಂದು ಹಾಗೇ ಸ್ಥಾಯೀಯಾಗಿ ಉಳಿದು ಮತ್ತು ಮತ್ತು ಅಪ್ಯಾಯತೆಯನ್ನು ತೃಪ್ತಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.

ಒಬ್ಬ ಕಲಾವಿದ ಹೇಗಿರಬೇಕೋ ಅದು ಇಲ್ಲಿ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗುತ್ತದೆ.  ಸ್ಥಾನ ಮಾನ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ಸಂಪತ್ತು ಹೀಗೆ ಕಲಾವಿದ ಅಮಿತವಾಗಿ ಗಳಿಸಬಹುದು. ಆದರೆ ಅದು ಶಾಶ್ವತವಾಗಬೇಕಾದರೆ ಅವನಲ್ಲಿರುವ ಕಲೆ ಮಾತ್ರಾ ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಾವುದೂ ಅಲ್ಲದ ಇನ್ನೊಂದು ಅಲ್ಲಿರಬೇಕು ಅನ್ನಿಸುತ್ತದೆ. ಆವಾಗ ಬಲಿಪ್ಪರ ಮುಖ ನೆನಪಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಅಂದಿನ ಶ್ರದ್ದೆ ಇಂದು ಮತ್ತಷ್ಟೂ ಬಲವಾಗಿ ಹಲವು ಸಲ ಶಾರೀರಿಕ ಬಲವನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗೀಯೇ ಬಲಿಪ್ಪಜ್ಜ ಇಂದು ಚಲಾವಣೆಯ ನಾಣ್ಯವಾಗಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಇಂದಿಗೂ ಜಾಗಟೆ ಕೋಲು ಹಿಡಿದು ಸ್ವರ ಏರಿಸಿದರೆ ಮತ್ತೆಲ್ಲ ಸದ್ದು ಸ್ವಯಂ ಮೌನವಾಗುತ್ತದೆ.  ಹಲವು ಕಲಾವಿದರು ಬರುತ್ತಾರೆ, ಮೆರೆದು ಆಳುತ್ತಾರೆ ಸಂಭ್ರಮವನ್ನು ಆಚರಿಸಿ ನಂತರ ಇನ್ನಿಷ್ಟೇ ಎಂದು ಅಲ್ಪವಿರಾಮ ಎಳೆದು ಹಳೆಯದರ ನೆರಳಲ್ಲೆ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಗುರುತಿಸುವಲ್ಲಿ ತೃಪ್ತರಾಗಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ.   ಆದರೆ ಸ್ವಯಂ ಕಲಾವಿದ ಎಲ್ಲ ಸಂಭ್ರಮವನ್ನು ಮೀರಿ ನಿಂತರೆ ಕಲೆ ಶಾಶ್ವತವಾಗುತ್ತದೆ.  ಬಲಿಪ್ಪರಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದಾದ ಅಮೂಲ್ಯ ವಿಷಯಗಳಿವು. ಬಹುಷಃ ಅವರಿಗೊಲಿದ ಕಲೆಗಿಂತಲೂ ಈ ವಿಚಾರಗಳು ಜೀವನದುದ್ದಕ್ಕೂ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹಬ್ಬಿದೆ ಎನ್ನಬೇಕು. ಬಲಿಪ್ಪರು ಹಾಡುತ್ತಾರೆ ಅಲ್ಲಿ ಮೈದುಂಬಿ ಎನ್ನುವ ವಿಶೇಷಣ ಹಚ್ಚಿದರೆ ಅದು ನಮ್ಮ ಅನಿಸಿಕೆ ಅಥವಾ ನಮ್ಮ ತಿಳುವಳಿಕೆಯ ಕೊರತೆ ಎನ್ನಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾಕೆಂದರೆ  ಅವರು ಹಾಡುವುದೇನಿದ್ದರೂ ಅದು ಮೈದುಂಬಿಯೇ ಹಾಡುವುದು. ಅದಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಅವರಿಗೆ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. ಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಅದೂ ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗಿರುವ ಶ್ರದ್ಧೆ ಭಕ್ತಿ ಗೌರವ ಅವರಾಡುವ ಪ್ರತಿ ಚರಣದಲ್ಲೂ ಪಲ್ಲವಿಯಲ್ಲೂ ಇದ್ದು ಅದು ಗಾನಾಮೃತವಾಗುತ್ತದೆ. ಗಾನ ಅಮೃತವಾಗುವುದೆಂದರೆ ಅದು ಸರಸ್ವತಿ ಒಲಿದಾಗ. ಆ ಒಲುಮೆ ಅವರಿಗಿದೆ ಎನ್ನುವುದಕ್ಕೆ ಅವರ ದೀರ್ಘವಾದ ಕಲಾಜೀವನವೇ ಸಾಕ್ಷಿ. ಈಗಲೂ ಹಾಡಿದಾಗ ಅದೇ ಕಂಚಿನ ತರಂಗವನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಅನ್ನಿಸುತ್ತದೆ ಸರಸ್ವತಿಯ ಅನುಗ್ರಹ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆ ಎಂದು.  ಸರಸ್ವತಿಯ ಒಲುಮೆ ಅನುಗ್ರಹವಾಗುವಾಗ ಅಲ್ಲಿ ಬೊಗಸೆಯೊಡ್ಜಿ ಹಿಡಿಯುವ ಭಿಕ್ಷಾ ಪಾತ್ರವೂ ಶುಭ್ರವಾಗಿರಬೇಕು. ಪಾತ್ರ ಕಿಲಿಬುದಾರೆ ಅನುಗ್ರಹಿಸಿದ ಅಮೃತವೂ ಹೆಪ್ಪುಗಟ್ಟಿ ಬೆಲೆಯೇ ಇಲ್ಲದಂತಾಗುತ್ತದೆ.

ಬಲಿಪ್ಪರ ದೇಹ ದಣಿದಿರಬಹುದು. ಆ ಕಂಠ ದಣಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಯೋಚಿಸುವಾಗ ಬಲಿಪ್ಪ ಗಾನ ಎಂಬುದು ನಿತ್ಯಧಾರೆಯಂತೆ ಹರಿಯಿತ್ತಿರಲಿ ನಿಜಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಗಾನ ಸುಧೆಯ ಅಮೃತ ಸಿಂಚನವಾಗಲಿ ಎಂದನಿಸುತ್ತದೆ.