ಪಲ್ಲವಿಸಿದ ಅತಿಕಾಯ ಮೋಕ್ಷ

“ತನ್ನಲ್ಲಿ ಇದ್ದುದರ ಅರಿವಿಲ್ಲದೆ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದೇ ಇರುವುದರ ಹಿಂದೆ ತಿರುಗುವುದು ಮನುಷ್ಯ ಸಹಜ ಗುಣ” 

ತನ್ನಲ್ಲಿದ್ದ ಸಂಪತ್ತಿನ ಬಗ್ಗೆ ಯೋಚಿಸುವುದರ ಬದಲು. ಪರರ ಸಂಪತ್ತಿನ ಬಗ್ಗೆ ಯೋಚಿಸುವಾಗ ಮನಸ್ಸಿನ ನೆಮ್ಮದಿಯನ್ನು ತಾನೆ ಬಲಿಕೊಟ್ಟ ಹಾಗೆ. ಮೊನ್ನೆ ಬೆಂಗಳೂರಲ್ಲಿ ಆದ ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಕಂಡಾಗ ಈ ತತ್ವ ಮತ್ತೂ ಮತ್ತೂ ಸ್ಪುರಣೆಗೆ ಬಂತು. ಅದು ಪಲ್ಲವಿ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವೇದಿಕೆಯ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಜರಗಿದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ.  ಈ ವೇದಿಕೆಯ ಮೂಲ ಬೆನ್ನೆಲುಬಿನಂತೆ ದುಡಿಯುವ ಮಹನಿಯರೆಂದರೆ ಅದು ನರಸಿಂಹ ಭಟ್ಟರು.  ತಮ್ಮ    ದೈಹಿಕ ದೌರ್ಬಲ್ಯಗಳೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನಗಣ್ಯವಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಅಪ್ಪಟ ಕಲಾಭಿಮಾನದಿಂದ ದುಡಿಯುವ ಶ್ರಮಜೀವಿ.  ಇವರು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದುದರ ಬಗ್ಗೆ ಯೋಚಿಸದೆ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಸಂಪನ್ಮೂಲದಿಂದ ಅದೇನೋ ಸಾಧಿಸುವ ಛಲ ಹೊಂದಿದವರು. ಬುದ್ದಿವಂತ ವರ್ತಕನ ಹಾಗೆ,, ತನ್ನಲ್ಲಿದ್ದ ಭಂಡವಾಳವನ್ನು ಮೊದಲು ಯೋಚಿಸಿ ಅದರ ಮೇಲೆ ಮೊದಲು ವಿಶ್ವಾಸವಿರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಯಕ್ಷ ಸೌರಭ ಎಂಬ ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾಯನ ವೇಣುವಾದನ ಜುಗಲ್ಪಂದಿ. ಸುಮಾರು ಒಂದುವರೆ ತಾಸಿನ ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ರಂಜನೆಯನ್ನು ಒಂದಗಿಸಿತು. ತೆಂಕು ಬಡಗು ಖ್ಯಾತಿಯ ಭಾಗವತ ಶ್ರೀ ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ಪುಣಿಚಿತ್ತಾಯರ ಯಕ್ಷ ಗಾಯನಕ್ಕೆ  ವಿದ್ವಾನ್ ಶ್ರೀ ಗಣೇಶ್ ಕೆ. ಎಸ್ ಅವರ ಕೊಳಲು ವಾದನ. ಯುವ ಮದ್ದಲೆಗಾರ ಶ್ರೀಶ ನಿಡ್ಲೆ ಮತ್ತು ಶ್ರೀ ಅವಿನಾಶ್ ಬೈಪಡಿತ್ತಾಯರ ಮದ್ದಲೆ ವಾದನ.  ಚೆಂಡೆಯಲ್ಲಿ ಮಿತ್ರ ವೇಣುಗೋಪಾಲ್ ಪಡ್ರೆ ಮತ್ತು ಪುಟ್ಟ ಕುಮಾರ ಮಾ | ನಿನಾದ ಕೆ ಜಿ.   ಈ ಪುಟ್ಟ ಕಂದ ವಿದ್ವಾನ್ ಗಣೇಶ್ ಕೆ ಎಸ್ ಅವರ  ಪುತ್ರ. ಚೆಂಡೆಯ ಗಾತ್ರದ ಪುಟ್ಟ ಕಿಶೋರನ ಚೆಂಡೆ ವಾದನ ಬಹಳ ಆಕರ್ಷಣೀಯವಾಗಿತ್ತು. ಉಳಿದಂತೆ ಒಂದುವರೆ ಘಂಟೆಗಳ ಕಾಲ ಸಂಗೀತ ಸುಧೆ ಪರಿಷತ್ ನ ಸಭಾಭವನದಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತ ತರಂಗಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿತು.  ಎರಡು ಸಂಗೀತ ಪ್ರತಿಭೆಗಳು ಪ್ರೇಕ್ಷಕರನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ರಂಜಿಸಿದವು. 

ಆನಂತರ ಸುಮಾರು ಮೂರು ತಾಸುಗಳ ಅವಧಿಗೆ ಅತಿಕಾಯ ಮೋಕ್ಷ ಎಂಬ ಪ್ರಸಂಗ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಂಪನ್ನಗೊಂಡಿತು. ಇದರ ನೇತೃತ್ವವನ್ನು ವಹಿಸಿದವರು ಶ್ರೀ ಶಿವ ಶಂಕರ ಬಲಿಪರು. ಮದ್ದಲೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಶ ನಿಡ್ಲೆ ಮತ್ತು ಶ್ರೀ ಅವಿನಾಶ್ ಬೈಪಡಿತ್ತಾಯ, ಚೆಂಡೆ ಶ್ರೀ ವೇಣು ಗೋಪಾಲ ಪಡ್ರೆ.

ತಾಳ ಮದ್ದಲೆ ನೋಡಿದಮೇಲೆ ಒಂದೆರಡು ವಿಚಾರಗಳು ಬೇಡವೆಂದರೂ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕೊರೆಯತೊಡಗಿದವು. ಯಕ್ಷಗಾನ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆ ಅಂದಿನಿಂದ ಇಂದಿನವರೆಗೆ ಹಲವು ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಹಲವಾರು ಅವಿಷ್ಕಾರಗಳನ್ನೂ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಮೈಗೂಡಿಸಿಕೊಂಡು ಜೀವಸೆಲೆಯನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ ಎನ್ನಬಹುದು. ಇದು ಎಷ್ಟು ಸರಿ ಯಾವುದು ತಪ್ಪು ಅದನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸುವುದೇ ಇಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಪಕವೆಂದೆನಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾಕೆಂದರೆ ಅದರಜತೆಗೆ ಬೆಳೆದು ಬಂದಿರುವ ವಿಭಿನ್ನದೃಷ್ಟಿಕೋನ ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ಹಾಗಿರುವಾಗ ಇಲ್ಲಿ ನಿರ್ಣಾಯಕವಾಗುವುದು ಅವರವರ ಅಭಿರುಚಿ. ಆ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ವಿಚಾರಗಳು ಕೊರೆಯತೊಡಗಿತು ಎನ್ನಲೇಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಸ್ತುತ ಅತಿಕಾಯ ಮೋಕ್ಷವೆಂಬ ಪ್ರಸಂಗ. ಪ್ರಸಂಗ ಕರ್ತೃ ಇದನ್ನು ಯಾವ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಿಂದ ರಚಿಸಿರಬಹುದು, ನನ್ನಂತಹವನ ಯೋಚನೆಗೆ ನಿಲುಕುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೂ  ಯಕ್ಷಗಾನ ಪ್ರಸಂಗಗಳ ಒಂದು ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ರೂಪ ಹೇಗಿರುತ್ತದೆ ಎನ್ನುವಲ್ಲಿ ಸರಳವಾಗಿ ಹೇಳಬೇಕೆಂದರೆ ಅವುಗಳು ಪುರಾಣಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡು ಇರುತ್ತವೆ ಹೊರತು ಅದು ಪುರಾಣ ಕಥೆಗಳ ಯಥಾವತ್ ಆಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಹಲವು ಸಲ ಇದನ್ನು ಒಂದೇ ಆಗಿ ರೂಪಿಸಿ  ಹಲವು ತರ್ಕಗಳಿಗೆ ಎಡೆಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತವೆ. ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಯಲ್ಲಂತೂ ಇದು ನಿಷ್ಠೂರ ಸತ್ಯ ಎನ್ನಬೇಕು.

ಅತಿಕಾಯ ಮೋಕ್ಷಪ್ರಸಂಗ ಮೂಲ ಧ್ಯೇಯವೆಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ವೈಷ್ಣವ ಮತ್ತು ಶೈವ  ಪಂಥದ ಸ್ಥೂಲವಾದ ದರ್ಶನ ಎನ್ನಬಹುದು. ರಾವಣ ಅಖಂಡ ಶಿವಭಕ್ತ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ತಾತ್ವಿಕವಾಗಿ ಹರಿದ್ವೇಷವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದವನು. ಆದರೆ ಅತನ ಮಗ ಅತಿಕಾಯ ಪರಮ ವೈಷ್ಣವನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಪಮಟ್ಟಿನ ಸಂಘರ್ಷವನ್ನು ಪ್ರಸಂಗ ಕರ್ತ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ  ಎನ್ನಬೇಕು.  ಹಾಗಾಗಿಯೇ ಅತಿಕಾಯ “ ಏತಕೆ ಮರುಳಾಹೆ ತಾತ.......” ಎಂದು ರಾವಣ ತತ್ವದೊಡನೆ ಸಂಘರ್ಷಕ್ಕೆ ಇಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮರುಳು ಎಂಬ ವಿಚಾರಕ್ಕೇ ಒಂದಷ್ಟು ಚರ್ಚೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಕೇಳುತ್ತಾ ಹೋದಂತೆ  ಇಂದಿನ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಯ  ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯ ರೂಪವೇ ಬದಲಾಗುತ್ತಿದೆ ಎಂದನಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಸರಿಯೋ ತಪ್ಪೋ ಅದನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುವ ಸಾಮಾರ್ಥ್ಯ ಇಲ್ಲ. ಆದರೂ ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸು ಸ್ವಾರಸ್ಯ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ನಾವೇ ಹೊಣೆಗಾರರು ಎಂದು ಹೇಳಬೇಕು.

ಪ್ರಸಂಗದ ಕರ್ತೃವಿಗೆ ರಾವಣ ಅತಿಕಾಯರ ನಡುವೆ ಕಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಎಂದು ಇದ್ದೀತೆ? ಇಂದಿನ ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ದೃಷ್ಟೀಕೋನವೂ ಇದರಿಂದ ಭಿನ್ನವಾಗಿಲ್ಲ. ತಾಳ ಮದ್ದಲೆ ಎಂದರೆ ಒಂದಷ್ಟು ಕಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಪರಸ್ಪರ ಮರ್ಮಕ್ಕೆ ನೋಟವಿರಿಸಿದ ಮಾತುಗಳು ಇರಲೇಬೇಕು. ರಾವಣನ ಮೋಕ್ಷವೋ ಅತಿಕಾಯನ ಮೋಕ್ಷವೋ ಅದು ವೆತ್ಯಾಸವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ರಾವಣ ವಧೆಯಾದರೆ ಅತಿಕಾಯ ಮೋಕ್ಷ ಯಾಕಾಗಬೇಕು? ಇದರ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.  ಚರ್ಚೆಯಂತೂ ರಂಜನೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ ಚಪ್ಪಾಳೆಯನ್ನು ಗಿಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ.

ಅತಿಕಾಯ ಪ್ರವೇಶದಿಂದ  ತೊಡಗಿ ರಣ ವೀಳ್ಯ ಪ್ರದಾನವಾಗುವರೆಗೂ ತಂದೆ ಮಗ ಅಕ್ಷರಶಃ ಕಚ್ಚಿಕೊಂಡರು ಎಂದರೂ ಸರಿಯೇ,  ಆದರೂ ಅಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಬೇಕಾದ ವಿಭಿನ್ನ ಭಕ್ತಿ ಮಾರ್ಗದ ಪ್ರತಿಪಾದನೆಗೆ ಸಮಯವೇ ಒದಗಿ ಬರಲಿಲ್ಲ. ರಾವಣ ಹರಿದ್ವೇಷವನ್ನೆ ಜೀವನವನ್ನಾಗಿಸಿ ದ್ವೇಷಭಕ್ತಿಯಲ್ಲೇ ಮೋಕ್ಷಗಮನ ನಾಗಿದ್ದರೆ, ಮಗ ಭಕ್ತ ವೈಷ್ಣವನಾಗಿ ತಾತ್ವಿಕವಾಗಿ ತಂದೆಗೆ ವಿರುದ್ದವಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಶ್ರೀರಾಮನ ಔನ್ನತ್ಯವನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನು ಅರಿತೇ ರಾವಣ ರಾಮನಲ್ಲಿ ಸಂಘರ್ಷಕ್ಕೆ ಇಳಿಯುತ್ತಾನೆ.  ಇಷ್ಟೆಲ್ಲ ತಿಳಿದ ರಾವಣ ಅಷ್ಟನ್ನು ತಿಳಿಯದೇ ಹೋದನೆ? ಇದು ಇಲ್ಲಿನ ತಾತ್ವಿಕ ಸಮರ್ಥನೆ.  

 ಕೊನೆಗೆ ಚರ್ಚೆ ಉಪಸಂಹಾರಗೊಂಡು ಅತಿಕಾಯ ಯುದ್ದಕ್ಕೆ ಹೋರಡುವುದೇ ಲೇಸೆಂದು ಬಗೆಯುತ್ತಾನೆ. “ ಜೀಯ ತಾ ಸಂಗರಕೆ ........” ಎಂದು ಯುದ್ದಕ್ಕೆ ಅಣಿಯಾಗಿ ಕೊಡು ಧುರವೀಳ್ಯವನು ಎನ್ನುವಾಗ ರಾವಣ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿ ಅತಿಕಾಯನ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವನ್ನೂ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನೂ ತುಂಬು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಹೊಗಳುತ್ತಾನೆ. “ ನಿನ್ನಂತಹ ಮಗನನ್ನು ಪಡೆದ ನಾನು ಧನ್ಯ....ಧಾನ್ಯ ಮಾಲಿನಿ (ಅತಿಕಾಯನ ತಾಯಿ) ಯಂತಹವಳನ್ನು ಪಡೆದ ನಾನು ಧನ್ಯ  ” ಈ ಹೊಗಳಿಕೆಯ ನಡುವೆಯೇ ಚರ್ಚೆ ಬೆಳೆದು ರಾವಣ ಅತಿಕಾಯನ ಮೇಲೆ ಏರಿಹೋಗುವುದು ವಿಚಿತ್ರವೆನಿಸುತ್ತದೆ.  ಹಾಗಾದರೆ ಮಗನ ಹೊಗಳಿಕೆ ಮಹತ್ವ ಎಲ್ಲಿ ಬಂತು?

 ಕೊನೆಯ ಒಂದೆರಡು ವಾಕ್ಯದ ಅತಿಕಾಯ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ರಾವಣ ಮತ್ತು ಅತಿಕಾಯನ ಭಕ್ತಿ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ವಿವರಿಸಿದರೂ. ಆದರೆ ಅದುವರೆಗೆ ಪೂರ್ಣ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಗೆ ಇದ್ದ ಮೂರು ತಾಸಿನ ಸಮಯಾವಕಾಶದಲ್ಲಿ  ಒಂದುವರೆ ತಾಸಿನ ತಾಳಮದ್ದಲೆ ಅವಧಿ ಮುಗಿದು ಹೋಗಿತ್ತು. ಈ ಒಂದೆರಡು ವಾಕ್ಯದ ತಾತ್ಪರ್ಯಕ್ಕೆ ಚರ್ಚೆಯಲ್ಲಿ ಈವರೆಗೆ  ಬಂದ ವಿಚಾರಗಳು ಮಾತ್ರ ಅದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿಯೇ ಇರಲಿಲ್ಲ.  

ತಾಳ ಮದ್ದಲೆ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಇಂದು ಬಹು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ವಿದ್ವಾಂಸರೂ ವಿದ್ಯಾವಂತರೂ ಇರುತ್ತಾರೆ. ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಇದು ಯಕ್ಷಗಾನ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಸಲ್ಲುತ್ತಿರುವ ಸೌಭಾಗ್ಯ ಎನ್ನಬೇಕು.  ಹೀಗಿರುವಾಗ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯೂ ಪಾಂಡಿತ್ಯ ಪೂರ್ಣವಾಗುವ ಅವಕಾಶವಿರುತ್ತದೆ. ವಿಪರ್ಯಾಸವೆಂದರೆ ಹೀಗಿದ್ದೂ ತಾಳಮದ್ದಲೆಗಳು  ಪ್ರಸಂಗದ ಆಶಯದಿಂದ ದೂರವಾಗುತ್ತಿರುವುದು.  ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಮೊಳೆಯನ್ನು ಹೊಡೆಯುವುದಕ್ಕೆ ದೊಡ್ಡ ಸುತ್ತಿಗೆಯನ್ನೇನೋ ಉಪಯೋಗಿಸಬಹುದು. ಆದರೆ ಅದರ ಮೇಲೆ ಹೊಡೆಯುವ ಪ್ರಹಾರ ಅದೇ ರೀತಿಯಾದರೆ ಮೊಳೆ ಹೊಡೆಯುವ ಉದ್ದೇಶವೇ ಸಫಲವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪಾಂಡಿತ್ಯವಾಗಲೀ ಅನುಭವವಾಗಲಿ ಔಚಿತ್ಯ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಉಪಯೋಗವಾದಲ್ಲಿ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆ ವಿದ್ವಜ್ಜನರ ಸಮ್ಮೇಳನವಾಗಬಹುದು.

 ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆ ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮವಾಗಿರಬೇಕು. ಜತೆಗೆ ಅದರ ಆಶಯವೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿರಬೇಕಲ್ಲ? ಪ್ರಸಂಗದ ಆಶಯವೇ ಬದಲಾದರೆ ಅಯೋಮಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾವುದು ಸರಿ ಯಾವುದು ತಪ್ಪು ಎಂಬ ಗೊಂದಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಮುಳುಗಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ.  ದೀರ್ಘವಾದ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆ,  ನಿರರ್ಗಳ ಉಪಕಥೆ ಉದಾಹರಣೆಗಳು ಇದ್ದುಕೊಂಡು  ಅದು ತಾಳಮದ್ದಲೆ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆ ಎಂಬಂತೆ ಬಿಂಬಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೆ ಅಲ್ಲಿ ಕ್ಷಣಿಕವಾದ ರಂಜನೆಗಳಿಸಬಹುದು, ಆದರೆ ಅದು ಒಟ್ಟು ಆಶಯದ ವಿರುದ್ದವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೇ? ಮಾತ್ರವಲ್ಲ    ದೀರ್ಘವಾದ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಚರ್ಚೆಯ ನಡುವೆ ಹಿಮ್ಮೇಳದವರ ಅಸಹನೀಯತೆಯನ್ನು ಯಾರು ಅರ್ಥವಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ?

ನನ್ನ ತಿಳುವಳಿಕೆಯಂತೆ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಗೂ ಪುರಾಣಕ್ಕೂ ಸಂದರ್ಭೋಚಿತವಾಗಿ ಬಹಳಷ್ಟು ವೆತ್ಯಾಸವಿರುತ್ತದೆ. ಹಲವು ಪ್ರಸಂಗಗಳು ಅದರಲ್ಲಿ ಬರುವ ಹಲವು ಸನ್ನಿವೇಶಗಳು ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖವೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಹಲವು ಕಾಲ್ಪನಿಕ. ತಾಳಮದ್ದಲೆ ಎಂಬುದು ಸಂಪೂರ್ಣ ಆಶು ಸಾಹಿತ್ಯದ ರೂಪ. ಇಲ್ಲಿ ಹಿನ್ನೆಲೆಯ ತಯಾರಿ ಏನೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರ ಚಿತ್ರಕಥೆ ಮೊದಲೇ ತಯಾರಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗೊಂದು ವೇಳೆ ಅದು ಪೂರ್ವ ತಯಾರಿಯಾದರೆ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಾರಸ್ಯವೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಪೂರ್ವ ಸಿದ್ದತೆಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಧಾರಿ ರಂಗವೇರಿದರೆ ಆತನ ಸಿದ್ದತೆಗೆ ಅಲ್ಲಿ ಅವಕಾಶವೇ ಒದಗಿ ಬಾರದೆ ಇರಬಹುದು. ಉಳಿದೆಲ್ಲ ಕಲೆಗಳಿಗಿಂತ ಯಕ್ಷಗಾನ ಭಿನ್ನವೆನಿಸುವುದು ಇಂತಹ ವಿಚಾರಗಳಿಂದಲೇ. ಇಲ್ಲಿ ಬಿಟ್ಟ ರೀಲನ್ನು ಪುನ ಬಿಚ್ಚಿಟ್ಟರೆ ಅದರ ಮಹತ್ವವೇ ಮಾಯವಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ.  ಆದರೆ ಇಂದು ತದ್ವಿರುದ್ದವಾಗಿ ಇಷ್ಟೇ ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡಬೇಕು ಎಂದು ಸಿದ್ದತೆಯಲ್ಲಿ ಬರುವುದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಇಂತಹ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಮಾತುಗಾರಿಗೆ ವಾದಗಳು ವಿವಾದವಾಗಿ ಪ್ರಸಂಗದ ಮೂಲ ಆಶಯವೇ ಬದಲಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ.  

ಈ ವಿಚಾರಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಯೋಚಿಸುವಾಗ ಅತಿಕಾಯ ಮೋಕ್ಷದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಸ್ಪಂದನೆಯಿಂದ ದೂರವಾಗಿದ್ದರೂ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಕೊನೆಯ ಕ್ಷಣದವರೆಗೂ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನ ಆಕರ್ಷಣೆಯ ಪರಿಧಿಯಲ್ಲೇ ಸುತ್ತುತ್ತಿತ್ತು.  ಕ್ಲಪ್ತ ಸಮಯದಲ್ಲೇ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಪರಿಸಮಾಪ್ತಿಗೊಂಡು ಪಲ್ಲವಿ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವೇದಿಕೆಯ ಮತ್ತೊಂದು ಪುಟವನ್ನು ತುಂಬಿಸಿಬಿಟ್ಟಿತು. ಇನ್ನೀಗ ಇನ್ನೊಂದು ಬೃಹತ್ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಒಂದು ವೇದಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಅನಾವರಣಗೊಳ್ಳಲಿದೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಪೂರ್ವಭಾವಿಯಾಗಿ ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ತಕ್ಕ ಮಟ್ಟಿನ ಯಶಸ್ವೀ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಎನ್ನಬಹುದು. ಪ್ರತೀ ವರ್ಷವೂ ಸರಳವಾಗಿ ಸುಂದರವಾಗಿ ಯಕ್ಷಗಾನ ,  ಸುಗಮ ಸಂಗೀತ,  ಹೀಗೆ ಕಲಾಲೋಕದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಪಾದದ ತಳದಲ್ಲಿ ಅಳಿಲಾಗಿ ತನ್ನ ಕೈಂಕರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ ಬಂದಿದೆ. ಈ ಸತ್ಕಾರ್ಯಕೆ ಪಲ್ಲವಿ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವೇದಿಕೆಯ ಭಾರವಾಹಿಗಳಿಗೆ ಕೃತಜ್ಞತೆ ಸಲ್ಲಲೇಬೇಕು. 

  ಯಕ್ಷಗಾನಂ ಗೆಲ್ಗೆ

ಬೊಗಸೆಯೊಳಗಿನ ಅಮೃತ

ಸತ್ಯ ನಿಷ್ಠೆ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆ ಇವುಗಳೆಲ್ಲ ಸವಕಲು ನಾಣ್ಯಗಳಂತೆ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಂತೆ ಕಂಡರೂ ,  ಇತಿಹಾಸ  ಸುಪ್ತವಾದ ಮೌಲ್ಯಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಸಾರುತ್ತಾ ಬರುತ್ತದೆ.  ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಇತಿಹಾಸವೇ ಇದಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷ್ಯವಾಗಿ ಎದುರು ಬಂದು ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಇಂದಿನ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಪ್ರಪಂಚದ ಢಾಂಬಿಕತನದಲ್ಲಿ ಮೌಲ್ಯ ಕಳೆದುಕೊಂಡ ವಸ್ತುಗಳು ತನ್ನ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ನಿಗೂಢವಾಗಿರಿಸುತ್ತ ಆ ಮೌಲ್ಯಗಳಿಗೆ ಅರ್ಥವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತಾ ಸಾಗುತ್ತದೆ.

ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಸಭಾ ದ ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯ ಭಾಗವತ ಶ್ರೀ ಬಲಿಪ್ಪ ನಾರಾಯಣ ಭಾಗವತರ ಹಾಡುಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಆನಂದಿಸುತ್ತಿದ್ದೆ. ಆದೇನು ಮಾಧುರ್ಯ, ಅದೇನು ಸ್ವರ ಗಾಂಭೀರ್ಯ. ಇಳಿವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲೂ ಕರಗಿಹೊಗದ ಕಂಠ ಸಿರಿ ಪ್ರತಿ ಸಾರಿ ಕೇಳುವಾಗಲೂ ಅದ್ಭುತ ರಮ್ಯವೆನಿಸುತ್ತದೆ.  ಆ ಸ್ವರ ಮಾಧುರ್ಯ ನಶ್ವರ ಜೀವನದಲ್ಲೂ ಅನಶ್ವರತೆಯ ತತ್ವವನ್ನು ಸಾರುತ್ತವೆಯೋ ಎಂದು ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಅನುಭವಿಸುವುದರಲ್ಲೂ ಅಪ್ಪಟ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತನವಿದ್ದಲ್ಲಿ ಈ ಅನುಭವ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ಈಗ ಅಧುನೀಕರಣಗೊಂಡ ಸುಧಾರಿತ ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನ ಮಾಧ್ಯಮಗಳ ಕ್ರಾಂತಿಯಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ಸಂತೆಯಲ್ಲಿನ ಸರಕು ಎನ್ನಬಹುದೆ ?  ಇಲ್ಲ ಕಸ ಎನ್ನಬಹುದೇ ? ಅನುಮಾನವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೆಲ್ಲ ಒಂದು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅಪಮೌಲ್ಯವನ್ನೇ ಸಾರಿದರೂ ಅಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಮೌಲ್ಯ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗುತ್ತಿರುವುದು ಸುಳ್ಳಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಸನ್ನಿವೇಶದಲ್ಲಿ ಬಹಳಷ್ಟನ್ನು ನಾವು ನೋಡುತ್ತೇವೆ, ಕೇಳುತ್ತೇವೆ. ಮನೋಭಾವಕ್ಕನುಸರಿಸಿ ಸ್ಪಂದಿಸುತ್ತೇವೆ.

 ಅದ್ಬುತ ಛಾಯಾ ಚಿತ್ರ ಕೃಪೆ : ಶ್ರೀ ರಾಮನರೇಶ್ ಮಂಚಿ

ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಭಾಗವತರು ತಮ್ಮ ಪ್ರತಿಭೆಯನ್ನು ಒರೆಗೆ ಹಚ್ಚುತ್ತಾರೆ.  ಒಂದಿಷ್ಟು ಕಾಲ ಯಕ್ಷಗಾನ ಅವರನ್ನು ತಬ್ಬಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.  ಹಿರಿಯ ಕಿರಿಯ ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ ಹೆತ್ತ ಮಡಿಲ ಪ್ರೇಮದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನ ನೆರಳನ್ನು ನೀಡಿ ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಹಲವರು ಉಚ್ಛ್ರಾಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಲಪಿ ಇನ್ನಿಲ್ಲದಂತೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಕಾಲ ಎಂಬುದು ಎಲ್ಲ ಸಂಭಂಧಗಳನ್ನು ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿಸುವಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನವಾದಾಗ ಕಾಲದ ಗತಿಗೆ ಅನ್ಯಥಾ ಶರಣಂ ನಾಸ್ತಿ ಎನ್ನಲೇಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ತಾವು ಹರಡಿದ ಪ್ರಭಾವಳಿಗಳೇನುಂಟೋ ಅದನ್ನು ಉಳಿಸುವಲ್ಲಿ ಬಹಳಷ್ಟು ಜನರ ವೈಫಲ್ಯವನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಇದಕ್ಕೆ ಹಲವು ಕಾರಣಗಳಿರಬಹುದು. ವಯೋಸಹಜವಾದ ದೈಹಿಕ ದೌರ್ಬಲ್ಯಗಳು ಹಲವು ಸಲ ಕಾರಣವಾದರೆ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಸ್ವಯಂಕೃತ ಅಪರಾಧಗಳು ವಾಸ್ತವದ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಹಾಡುಗಾರಿಕೆಯ ಸೆಳೆತ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ಪದ ಕೇಳುವಾಗ ಮನಸ್ಸು ಆನಂದಿಸುತ್ತದೆ ಆದರೆ ಸಂತೃಪ್ತಿಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಛೇ ಅಂದಿನ ಹಾಗೆ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಪರಿತಪಿಸುತ್ತದೆ.  ಆದರೆ ಬಲಿಪ ಗಾನದಲ್ಲಿ ಇದು ಅಪವಾದವಾಗುವುದು ಅವರು ನಡೆದು ಬಂದ ಹಾದಿಯೇ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ.  ದಶಕದ ಮೊದಲು ಕೇಳಿದ ಪದ ಹಾಡುಗಾರಿಕೆ ಅದೇ ಮಾರ್ದವತೆಯನ್ನು ಈಗಲೂ ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ವಯಸ್ಸು ಕಾಲ ಎಲ್ಲವೂ ಈ ಮಾಧುರ್ಯತೆಯ ಎದುರು ಸೋಲುತ್ತವೆ. ದಶಕದ ಹಿಂದೆ ಹೇಗೆ ಬಲಿಪ್ಪಜ್ಜನ ಪದ ಕೇಳುವಂತೆ ಈಗಲೂ ಅದೇ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಪದವನ್ನು ಕೇಳುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಆ ಪದ ಹೃದ್ಯವಾಗಿ ತಾಲ ಬಡಿಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ.  ಸ್ವರ ಮಾಧುರ್ಯದ ಆಕರ್ಷಣೆ ಅಂದು ಹೇಗಿತ್ತೋ ಇಂದು ಹಾಗೇ ಸ್ಥಾಯೀಯಾಗಿ ಉಳಿದು ಮತ್ತು ಮತ್ತು ಅಪ್ಯಾಯತೆಯನ್ನು ತೃಪ್ತಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.

ಒಬ್ಬ ಕಲಾವಿದ ಹೇಗಿರಬೇಕೋ ಅದು ಇಲ್ಲಿ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗುತ್ತದೆ.  ಸ್ಥಾನ ಮಾನ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ಸಂಪತ್ತು ಹೀಗೆ ಕಲಾವಿದ ಅಮಿತವಾಗಿ ಗಳಿಸಬಹುದು. ಆದರೆ ಅದು ಶಾಶ್ವತವಾಗಬೇಕಾದರೆ ಅವನಲ್ಲಿರುವ ಕಲೆ ಮಾತ್ರಾ ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಾವುದೂ ಅಲ್ಲದ ಇನ್ನೊಂದು ಅಲ್ಲಿರಬೇಕು ಅನ್ನಿಸುತ್ತದೆ. ಆವಾಗ ಬಲಿಪ್ಪರ ಮುಖ ನೆನಪಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಅಂದಿನ ಶ್ರದ್ದೆ ಇಂದು ಮತ್ತಷ್ಟೂ ಬಲವಾಗಿ ಹಲವು ಸಲ ಶಾರೀರಿಕ ಬಲವನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗೀಯೇ ಬಲಿಪ್ಪಜ್ಜ ಇಂದು ಚಲಾವಣೆಯ ನಾಣ್ಯವಾಗಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಇಂದಿಗೂ ಜಾಗಟೆ ಕೋಲು ಹಿಡಿದು ಸ್ವರ ಏರಿಸಿದರೆ ಮತ್ತೆಲ್ಲ ಸದ್ದು ಸ್ವಯಂ ಮೌನವಾಗುತ್ತದೆ.  ಹಲವು ಕಲಾವಿದರು ಬರುತ್ತಾರೆ, ಮೆರೆದು ಆಳುತ್ತಾರೆ ಸಂಭ್ರಮವನ್ನು ಆಚರಿಸಿ ನಂತರ ಇನ್ನಿಷ್ಟೇ ಎಂದು ಅಲ್ಪವಿರಾಮ ಎಳೆದು ಹಳೆಯದರ ನೆರಳಲ್ಲೆ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಗುರುತಿಸುವಲ್ಲಿ ತೃಪ್ತರಾಗಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ.   ಆದರೆ ಸ್ವಯಂ ಕಲಾವಿದ ಎಲ್ಲ ಸಂಭ್ರಮವನ್ನು ಮೀರಿ ನಿಂತರೆ ಕಲೆ ಶಾಶ್ವತವಾಗುತ್ತದೆ.  ಬಲಿಪ್ಪರಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದಾದ ಅಮೂಲ್ಯ ವಿಷಯಗಳಿವು. ಬಹುಷಃ ಅವರಿಗೊಲಿದ ಕಲೆಗಿಂತಲೂ ಈ ವಿಚಾರಗಳು ಜೀವನದುದ್ದಕ್ಕೂ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹಬ್ಬಿದೆ ಎನ್ನಬೇಕು. ಬಲಿಪ್ಪರು ಹಾಡುತ್ತಾರೆ ಅಲ್ಲಿ ಮೈದುಂಬಿ ಎನ್ನುವ ವಿಶೇಷಣ ಹಚ್ಚಿದರೆ ಅದು ನಮ್ಮ ಅನಿಸಿಕೆ ಅಥವಾ ನಮ್ಮ ತಿಳುವಳಿಕೆಯ ಕೊರತೆ ಎನ್ನಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾಕೆಂದರೆ  ಅವರು ಹಾಡುವುದೇನಿದ್ದರೂ ಅದು ಮೈದುಂಬಿಯೇ ಹಾಡುವುದು. ಅದಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಅವರಿಗೆ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. ಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಅದೂ ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗಿರುವ ಶ್ರದ್ಧೆ ಭಕ್ತಿ ಗೌರವ ಅವರಾಡುವ ಪ್ರತಿ ಚರಣದಲ್ಲೂ ಪಲ್ಲವಿಯಲ್ಲೂ ಇದ್ದು ಅದು ಗಾನಾಮೃತವಾಗುತ್ತದೆ. ಗಾನ ಅಮೃತವಾಗುವುದೆಂದರೆ ಅದು ಸರಸ್ವತಿ ಒಲಿದಾಗ. ಆ ಒಲುಮೆ ಅವರಿಗಿದೆ ಎನ್ನುವುದಕ್ಕೆ ಅವರ ದೀರ್ಘವಾದ ಕಲಾಜೀವನವೇ ಸಾಕ್ಷಿ. ಈಗಲೂ ಹಾಡಿದಾಗ ಅದೇ ಕಂಚಿನ ತರಂಗವನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಅನ್ನಿಸುತ್ತದೆ ಸರಸ್ವತಿಯ ಅನುಗ್ರಹ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆ ಎಂದು.  ಸರಸ್ವತಿಯ ಒಲುಮೆ ಅನುಗ್ರಹವಾಗುವಾಗ ಅಲ್ಲಿ ಬೊಗಸೆಯೊಡ್ಜಿ ಹಿಡಿಯುವ ಭಿಕ್ಷಾ ಪಾತ್ರವೂ ಶುಭ್ರವಾಗಿರಬೇಕು. ಪಾತ್ರ ಕಿಲಿಬುದಾರೆ ಅನುಗ್ರಹಿಸಿದ ಅಮೃತವೂ ಹೆಪ್ಪುಗಟ್ಟಿ ಬೆಲೆಯೇ ಇಲ್ಲದಂತಾಗುತ್ತದೆ.

ಬಲಿಪ್ಪರ ದೇಹ ದಣಿದಿರಬಹುದು. ಆ ಕಂಠ ದಣಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಯೋಚಿಸುವಾಗ ಬಲಿಪ್ಪ ಗಾನ ಎಂಬುದು ನಿತ್ಯಧಾರೆಯಂತೆ ಹರಿಯಿತ್ತಿರಲಿ ನಿಜಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಗಾನ ಸುಧೆಯ ಅಮೃತ ಸಿಂಚನವಾಗಲಿ ಎಂದನಿಸುತ್ತದೆ.

ಕೆಲವು ವಾಸ್ತವಾಂಶಗಳು

ನಾನು ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿರುವಾಗಿನ ಒಂದು ಘಟನೆ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ನೆನಪಾಗಿ ಬಿಟ್ಟದ್ದು ಯಕ್ಷಗಾನದ ಅವಹೇಳನದ ಬಗೆಗಿನ ವಿಚಾರಕ್ಕಾಗಿ. ನಮ್ಮೂರಿನ ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷವೊಂದರ ಅದ್ಧೂರಿ ಸಮಾರಂಭ ವದು. ಸಮ್ಮೇಳನವೋ ಪ್ರತಿಭಟೆನೆಯೋ ನೆನಪಿಲ್ಲ.   ಸಮಾರಂಭದ ಅಂಗವಾಗಿ ಬೃಹತ್ ಮೆರವಣೆಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿತ್ತು. ಸಾವಿರ ಸಾವಿರ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಜನಗಳು ಸಾಲಾಗಿ ಮೆರವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಪಾಲುಗೊಂಡಿದ್ದರು.  ಆ ಮೆರವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಹಲವು ಕಲಾಪ್ರಕಾರಗಳು, ಜಾನ ಪದ ನೃತ್ಯಗಳು  ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಅದ್ಧೂರಿತನಕ್ಕೆ ಪೂರಕವೆಂಬಂತೆ ತಮ್ಮ ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ಮೆರವಣಿಗೆಯುದ್ದಕ್ಕೂ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದವು. ನಾಡಿನ ಹಲವು ಕಲೆಗೆ ಈ ರೀತಿಯ ಅವಕಾಶ ಒದಗಿ ಬಂದದ್ದು ತಪ್ಪು ಎನ್ನುವುದಕ್ಕೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದೇ ರೀತಿ ಮೆರವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಲೆಯ ಪ್ರತಿಮೆ ಎಂಬಂತೆ ಕೆಲವು ಯಕ್ಷಗಾನ ವೇಷಗಳು ಚೆಂಡೆ ಮದ್ದಲೆಯ ಧೀಂಗಿಣಕ್ಕೆ ಹೆಜ್ಜೆ ಹಾಕತೊಡಗಿತ್ತು. ದೇವಿ ಮಹಾತ್ಮೆಯ ದೇವಿ ಮಹಿಷಾಸುರ   ದೇವೆಂದ್ರ ಹೀಗೆ ಕೆಲವಾರು ವೇಷಗಳು ಕುಣಿಯುತ್ತಾ ಮೆರವಣಿಗೆಯ ಅಂದವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ದೇಣಿಗೆಯ ಸಲ್ಲಿಕೆಯ ಪ್ರಯತ್ನದಲ್ಲಿತೊಡಗಿದ್ದವು. ಆದರೆ ಶೋಚನೀಯವೆಂದರೆ ಆನಂತರದ್ದು.

 ಮೆರವಣಿಗೆ ಮುಗಿಸಿ ಮುಸ್ಸಂಜೆ ಕಳೆದ ಮೇಲೆ ಎಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮತಮ್ಮ ಮನೆಗೆ ತೆರಳಿದರು.  ಈ ಕಲಾಪ್ರಕಾರಗಳ ಹಲವರು ಬಂದ ವೇಷದಲ್ಲೆ ಮನೆಕಡೆ ಮುಖ ಮಾಡಿದರೆ, ಊರ ಹೊರಗಿನ ಸರಾಯಿ ಅಂಗಡಿಯಲ್ಲಿ  ದೇವಿಯೂ ಮಹಿಷಾಸುರನೂ ಬೆಂಚಿಮೇಲೆ ವೇಷದಲ್ಲೇ  ಕುಳಿತು ನಶೆ ಏರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.   ಮಕ್ಕಳಾದ ನಮಗೆ ಈ ಘಟನೆ,  ಈ ದೃಶ್ಯ ಆಗ ಹಾಸ್ಯದ ವಸ್ತುವಾಗಿ ವಿಡಂಬನೆಯಾಗಿ ಕಂಡಿದ್ದರೆ್ ಆನಂತರ ಅದು ಬಹಳ ಕಾಡಿದ್ದೂ ಇದೆ. ಮಹಿಷನಿಗೂ ದೇವಿಗೂ ರಾಜಿಯಾಯಿತು ಎಂದು ಗೇಲಿ ಮಾಡಿ ನಕ್ಕದ್ದು ಈಗಲೂ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣುವಂತಿದೆ. ಆಗಿನ್ನೂ ಊರಲ್ಲಿ ಈಗಿನಂತೆ ವಿದ್ಯುತ್ ಸಹ ಸರಿಯಾಗಿರದ ಒಂದು ಅಂಧಕಾರದ ಸಮಯ. ಅಂದರೆ ಬಹಳ ವರ್ಷಗಳ ಅಯುಷ್ಯ ಈ ನೆನಪಿಗೆ ಇದೆ. ಅದು ಇಂದು ಮತ್ತೆ ಮರುಕಳಿಸಿದೆ.  ಇಲ್ಲಿ ತಪ್ಪು ಯಾರದು ಎನ್ನೋಣ? ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುವುದು ಬಹಳ ಕಷ್ಟ.

ಇತ್ತೀಚೆಗೆ  ಟಿ. ವಿ ಮಾಧ್ಯಮದ ರಿಯಾಲಿಟಿ ಶೋದಲ್ಲಿನ ಹಾಡಿನ ದೃಶ್ಯದಲ್ಲಿ  ಯಕ್ಷಗಾನದ ಉಡುಗೆಯಲ್ಲಿ ನರ್ತಿಸಿದ್ದರು.  ಇದೇನು ಹೊಸತಲ್ಲ. ಹಲವು ಸಿನಿಮಾಗಳಲ್ಲೂ ಇನ್ನು ಹಲವು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಲ್ಲೂ ಇದು ಸರ್ವೇ ಸಾಮಾನ್ಯ. ಈಗ ಇವುಗಳನ್ನು ವಿಮರ್ಶಿಸುವಾಗ ಅದೇ ಮೇಲಿನ ಆ ದೃಶ್ಯ ನೋಡಿದ್ದರೆ...? ಬಹುಶಃ ಎದೆ ಒಡೆದು ಹೊಗುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬರಬಹುದೇ?  ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಶಿಸ್ತು ಪ್ರಜ್ಞೆ ಗೌರವ ಮುಂತಾದ ವಿಚಾರಗಳು ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿನ ಒಳಗಿಂದ ಪ್ರಚೋದಿಸಲ್ಪಡಬೇಕು. ಎಲ್ಲರೂ ಶುಭ್ರವಾದ ಬಿಳಿ ಉಡುಗೆಯಲ್ಲಿ ಬಂದು ನಿಂತರೆ ಒಬ್ಬ ಮಲಿನವಾದ ಉಡುಗೆ ತೊಟ್ಟವನಿಗೆ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಸೇರುವುದಕ್ಕೆ ಸ್ವತಃ ಹಿಂಜರಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ.  ಭಯ ಗೌರವವೆಂಬ ಭಾವನೆಗೆ ಅಂತರಂಗವೇ ಮೊದಲ ಸಾಕ್ಷ್ಯ.  ಹಾಗಾಗಿ ಕೊರತೆ ಎಂಬುದು ಎಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ ಅದನ್ನು ಮೊದಲು ಸರಿಪಡಿಸುವ ಜಾಗ್ರತಾವಸ್ಥೆ ಬರಬೇಕು. ಅದನ್ನೇ ಆತ್ಮಾವಲೋಕನ ಎಂದು ಸುಸಂಸ್ಕೃತವಾಗಿ ಹೇಳುವುದು.

ಹಾಗೆ ನೋಡಿದರೆ ಇಂದು ಹೀಗೆ ಧಾಳಿಗೆ ಒಳಗಾಗಿ ತನ್ನ ಪರಂಪರೆಯ ಸೊಗಡನ್ನು ಕಳೆದು ಹೋದ ಕಲೆ ಕೇವಲ ಯಕ್ಷಗಾನ ಮಾತ್ರವೇ? ಸಿನಿಮಾ ಸಂಗೀತದ ಮೂಲಕ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತವೂ ನಲುಗಿ ಹೋಗಿರುತ್ತದೆ. ಸಂಗೀತದ ಮೇಲಂತೂ ಇದು ಪೈಶಾಚಿಕ ಧಾಳಿಯನ್ನೇ ಮಾಡಿದೆ. ಆದರೂ ಆ ಸಂಗೀತಕ್ಕೆ ತಾಳ ಬಡಿಯುವುದಿಲ್ಲವೇ? ಅಂತಹಾ ಅಭಾಸದ ಸಂಗೀತದ ಹಾಡುಗಳೇ ಯಕ್ಷಗಾನ ರಂಗಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲ್ಪಡುವಾಗ ನಮಗೆ ಅವಮಾನ ಎಂದರೆ ಏನು ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುವ ಹಾಗಾಗುತ್ತದೆ. ಅದನ್ನೇ ಆತ್ಮಾವಲೋಕನ ಎನ್ನುವುದು.   

ಹಾಗೆ ನೋಡಿದರೆ ಇಂದು ಯಾವ ಕಲೆಯೂ ಈ ರೀತಿಯ ಅಗೌರವದಿಂದ ಹೊರತಾಗಿಲ್ಲ. ಒಂದಲ್ಲ ಒಂದು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅದು ಶೋಚನೀಯತೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಒಬ್ಬ ಉತ್ತಮ ಕೊಳಲು ವಾದಕನೋ, ತಬಲಾ ವಾದಕನೋ ಹೊರಗೆ ಸಂಚರಿಸುವಾಗ,  ರಸ್ತೆಬದಿಯಲ್ಲಿ ಭಿಕ್ಷಾರ್ಥಿಯಾಗಿ ಬಿಕ್ಷುಕನೊಬ್ಬ ತಬಲ,  ಕೊಳನ್ನು  ನುಡಿಸುವಾಗ  ಚಡಪಡಿಸಬಹುದು.  ತಾನು ಪೂಜಿಸುವ ಕಲೆಗೆ ಯಾವ ಅವಸ್ಥೆ ಬಂದೊದಗಿತಪ್ಪಾ? ಅದು ಆತನಿಗೆ ಆ ಸಂಗೀತದ ಮೇಲಿರುವ ಗೌರವ.  ಕೃಷಿಕ ಬೆಳೆದ ಅಕ್ಕಿಯ ಅನ್ನ  ಅದು ದೇವರ ನೈವೇದ್ಯದ ಬಟ್ಟಲಲ್ಲೂ ಇರಬಹುದು, ಕಸದ ತೊಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಎಸೆದ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಇರಬಹುದು. ಇಲ್ಲಿ ಅನ್ನದ ಮಹತ್ವವೇನು ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುವ ಮನೋಭಾವ ಮಾತ್ರಾ ಗಣನೆಗೆ ಬರುತ್ತದೆ.

ಟೀವಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸಿನಿಮಾ ಹಾಡಿಗೋ ಅಥವಾ ಇನ್ನಿತರ ರೂಪಗಳಲ್ಲೋ ಯಕ್ಷಗಾನ ವೇಷಗಳನ್ನು ಕಂಡಾಗ ಪರಿಶುದ್ಧ ಯಕ್ಷಗಾನ ಅಭಿಮಾನಿಯಾದವನ ಮನಸ್ಸು ನೋವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಇಂದು ಈ ನೋವು ಗುರುತಿಸಲ್ಪಡುವಾಗ ಗಮನ ಹರಿಸದೇ ಇರುವ ಇನ್ನು ಹಲವು ನೋವುಗಳಿರಬಹುದೆಂಬ ಕಲ್ಪನೆಯೇ ನಮಗಿಲ್ಲ. ಹೊರಗಿನ ಶತ್ರುಗಳು ಇರಿಯುವಾಗ ಸಹಿಸಬಹುದು, ನೋವು ಅನುಭವಿಸಬಹುದು. ಇಲ್ಲಾ ಪ್ರತಿಭಟಿಸಬಹುದು. ಆದರೆ ಒಳಗಿನ ಹಿತೈಷಿಗಳೇ  (ಶತ್ರುಗಳು)  ಇರಿದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಅದು ಆತ್ಮವಂಚನೆ ಎನಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಟೀವಿಯಲ್ಲೋ ಸಿನಿಮಾದಲ್ಲೋ ಅತರ ಇನ್ನಿತರ ಮಾಧ್ಯಮಗಳಲ್ಲೋ ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಕೀಳ್ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ  ಅದೂ ಯಕ್ಷಗಾನ ರಂಗಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಅಭಾಸಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿತವಾಗುವಾಗಲೂ ಪರಿಶುದ್ದ ಅಭಿಮಾನಿಯ ಮನಸ್ಸು ನೋವನುಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅದು ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಗಮನಕ್ಕೆ ಬಾರದವರಂತೆ ವರ್ತಿಸುವಾಗ ಅವಮಾನವಾಗಿ ಅದನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಮನಸ್ಸು ಬರುವುದಿಲ್ಲ.

 ಬದಲಾಗಿ ಹೋದ ಇಂದಿನ ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನು ಕಂಡು ಅದೆಷ್ಟು ಮಂದಿ ಮರುಗುವುದಿಲ್ಲ?  ಈ ನೊವಿನ ಧ್ವನಿಗೆ ಅದೆಷ್ಟು ಕಿವಿಯಗಲವಾಗಿದೆ.  ಆದರೆ ಅದನ್ನು ವಿವೇಚಿಸುವುದು ಇಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಪರಾಧವಾಗುತ್ತದೆ.  ಬದಲಾವಣೆ ಅದು ಕಾಲಗುಣ. ಯಾರ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕೂ ಸಿಗದೆ ಅದು ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ.  ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡದೆ ರಂಗವೇರಿ ಹೆಸರುಗಳಿಸುವ ತೆವಲು ಇಂದು ಹಲವರಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಅಭಿಮಾನದ ಬಣ್ಣದಿಂದಲೇ ಕಾಣುತ್ತೇವೆ ಹೊರತು ಅಲ್ಲಿ ಅಭಾಸವಾಗಿ ಕುಂದಿ ಹೋಗುವ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಮೌಲ್ಯಗಳತ್ತ ಗಮನ ಹರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಟೀವಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೋ ಸ್ವಾರ್ಥ  ಸಾಧನೆಯ ದ್ಯೋತಕವಾಗಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಆದರೆ ಸ್ವಾರ್ಥ ಕೇವಲ ಅಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇರುವುದಲ್ಲ. ಅಭಿಮಾನದ ಪರವಾನಿಗೆಯಲ್ಲೇ ಅಭಾಸವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವಲ್ಲಿ ಇರುವ ಸ್ವಾರ್ಥ ಗಮನಾರ್ಹವಾಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಇದು ಇಂದಿನ ವಸ್ತು ಸ್ಥಿತಿ. ಮೊದಲಾಗಿ ಹಿರಿಯರು ಹತ್ತಿ ಕುಳಿತ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನಾವೇರಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲು ನಾವೆಷ್ಟು ಅರ್ಹರು ಎಂಬುದನ್ನು ಮನಗಾಣಬೇಕು. ಅದಿಲ್ಲವಾದರೆ ಆ ಅರ್ಹತೆ ತಮಗಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಸಾಮಾನ್ಯ ಪರಿಜ್ಞಾನವಾದರೂ ಇರಬೇಕು. ಇಂದಿನ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಅದು ದುರ್ಲಭ. ಹಾಗಾದಲ್ಲಿ  ಹೇಳಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಟಿವಿಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ವ...ಅಗಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಹಾಗಾದರೂ ಪ್ರಚಾರ ಸಿಗಲಿ. ಎಲ್ಲ ಸ್ವಾರ್ಥ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಆ ಸ್ವಾರ್ಥ ಸಾಧನೆಯೂ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಮೂಲಕ ನೆರವೇರಲಿ. ಆದರೆ ಇದರ ಹಿಂದಿರುವ ನೋವು ಅರ್ಥವಿಸುವ ಮನೋಭಾವ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಅದು ಇಂದಿನ ವಾಸ್ತವ. 

ಪಾಂಡವಾಶ್ವಮೇಧದ ಯಕ್ಷಯಾನ

ಯಾವುದೇ ಒಂದು ಹೊಸ ವಸ್ತು ಸಿಕ್ಕಿದಲ್ಲಿ ಅದರ ಹೊರಾವರಣವನ್ನು ಒಂದಷ್ಟು ನೋಡುತ್ತೇವೆ. ಮೇಲೆ ಕೆಳಗೆ ಅತ್ತ ಇತ್ತ ಹೀಗೆ,  ಒಂದು ಪುಸ್ತಕವನ್ನೋ ಪತ್ರಿಕೆಯನ್ನೋ ಕಾಣುವಾಗ ಮೊದಲು ಗಮನ ಹರಿಸುವುದು ಮೊದಲ ಪುಟ ಆ ಮತ್ತೆ ಕೊನೆಯ ಪುಟ.  ಈ ನಡುವೆ ಮಧ್ಯದ ಪುಟಗಳತ್ತ ಹಲವು ಸಲ ಗಮನ ಹರಿಸುವುದು ಬೇಡವೆಂದು ಔದಾಸಿನ್ಯ ಮೂಡಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅಮೂಲ್ಯವಾದದ್ದು ಹೂರಣದಂತೆ ಹೊರಾವರಣದ ವರ್ತುಲದೊಳಗೆ ಅವಿತಿರುತ್ತದೆ. ಹೊರಾವರಣವನ್ನು ದಾಟಿ ಮುಂದೆ ಹೋದರೆ ನಮ್ಮ ಔದಾಸಿನ್ಯದ ನಷ್ಟ ಪರಿಮಾಣ  ಅರಿತುಬಿಡುತ್ತದೆ.  ಹೀಗೆ ಹೊರಾವರಣವನ್ನು ದಾಟಿ ಮುಂದೆ ಹೋಗಬೇಕು ಈ ಧ್ವನಿಸುರುಳಿಯನ್ನು ಆಲಿಸುವುದಕ್ಕೆ.  ಆ ಧ್ವನಿ ಸುರುಳಿ ಗಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಹಿರಿದಾಗಿ ಒಂದು ಪುಷ್ಕಳ ಭೂರಿಭೋಜನದ ಹರಿವಾಣದ ಮುಂದೆ ಕುಳಿತ ಅನುಭವವನ್ನು ತರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇಂದು ಪುಷ್ಕಳ ಭೋಜನವನ್ನೂ ಸವಿಯುವಲ್ಲಿಯೂ ವ್ಯವಧಾನ ಇಲ್ಲವಾಗಿದೆ.

ಕೆಲವು ಸಮಯದ ಮೊದಲು ವೇಣೂರಿನ ಮಿತ್ರ ಸುಬ್ಬಣ್ಣ ಒಂದು ಯಕ್ಶಗಾನದ ಧ್ವನಿಮುದ್ರಿತ ಡಿವಿಡಿಯನ್ನು ನೀಡಿದರು. ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಯಕ್ಷಗಾನದ ದ್ವನಿಮುದ್ರಣಗಳ ಹೊಸ ಸಂಗ್ರಹ ಬಹಳಷ್ಟು ಸೇರಿರುವುದರಿಂದ ಈ ಧನಿಮುದ್ರಿಕೆ ಸರದಿಯ ಸಾಲಿಗೆ ಸೇರಿಕೊಂಡುಬಿಟ್ಟಿತು. ಹೀಗೆ ನೋಡುವಾಗ ಒಂದು ಸಲ ಅದರತ್ತ ಗಮನ ಹರಿಯಿತು. ಸುಬ್ಬಣ್ಣ ನಿಂದ ನನ್ನ ಕೈಸೇರಿದಾಗಲೇ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದಂತೆ ಆರಂಭ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯ ಕೇಳಿದ್ದೆ.  ಆದರೆ ಈಗ ಆಯಾಚಿತವಾಗಿ ಹರಿದ ಗಮನ ಅದನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕೇಳುವಂತೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿತು. ಅದರ ಗಾತ್ರದ ದೃಷ್ಟಿ ಯಿಂದ  ರಖಂ ಗ್ರಾಹಕನ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಬದಿಗಿರಿಸಿ ,  ಚಿಲ್ಲರೆ ಗ್ರಾಹಕನನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವ ವರ್ತಕನಂತೆ ಚಿಕ್ಕ ಪುಟ್ಟ ತುಣುಕುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಸಂಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಸರಿಸುವುದರಲ್ಲೇ ಮಗ್ನನಾದ ನನಗೆ,  ಸರಿ ಸುಮಾರು ಆರು ಘಂಟೆ ಅವಧಿಯ ಬ್ರಹತ್ ಮುದ್ರಣವನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಗೊಳ್ಳುವುದು ತಡವಾಯಿತು. ಆದರು ಈ ಎಲ್ಲದರ ನಡುವೆ ನನ್ನ ಗಮನ ಹರಿದಾಗ ಒಂದು ಸಲ ಕೇಳುವ ಎಂದು ಕಿವಿಯನ್ನು ಮುದ್ರಣದ ತುಟಿಗೆ ಒತ್ತಿಹಿಡಿದೆ.

ಅದು ಮಿತ್ರ ಸಹೋದರಾದ ಸುಣ್ಣಂಗುಳಿ ಸಹೋದರರ ಪರಿಶ್ರಮದ ಫಲ. ಪಾಂಡವಾಶ್ವಮೇಧವೆಂಬ ಯಕ್ಷಗಾನ ಹಿಮ್ಮೇಳದ ಧ್ವನಿ ಸುರುಳಿ. ಇದೊಂದು ದಾಖಲೀಕರಣದ  ಕಾರ್ಯವಾಗಿಯೇ ನೋಡಬೇಕು ಹೊರತು ಇದು ಮನರಂಜನೆಯ ವಸ್ತುವಲ್ಲ. ಇದಿಲ್ಲಿ ಮೊದಲಾಗಿ ಗಮನ ಹರಿಸಬೇಕಾದ ವಿಚಾರ. ಇಲ್ಲಿ ಮನರಂಜನೆ ಎಂಬುದು ಹಿನ್ನೆಲೆಯ ಸಂಗತಿ.

ಮನರಂಜನೆ ಎಂಬುದು ಮುನ್ನೆಲೆಯಾದಾಗ ಹಲವು ಸಲ ಅದರ ಮೌಲ್ಯಗಳು ಹಿನ್ನೆಲೆಗೆ ಜಾರಿ ಮತ್ತೆ ಮರೆಯಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಹಿನ್ನೆಲೆಗೆ ಜಾರಿದ ಪರಿಣಾಮದ ದುರಂತಗಳು ಸಾಕ್ಷಿಭೂತವಾಗಿ ಇಂದು ನಮ್ಮೆದುರು ಕುಣಿದಾಡುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಯಕ್ಷಗಾನ ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ತ ಪುರಾವೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಮನರಂಜನೆಯೇ ಪ್ರಧಾನವಾದ ಪರಿಣಾಮ ಯಕ್ಷಗಾನ ಇಂದು ಬಹಳಷ್ಟನ್ನು ಹಿನ್ನೆಲೆಗೆ ಜಾರಿಸಿ ಒಂದಷ್ಟನ್ನು ಒರತೆಯಂತೆ ಹನಿ ಹನಿಯಾಗಿ ಉಳಿಸಿ ಬಹಳಷ್ಟನ್ನು ಮರೆಯಾಗಿಸಿ ಕಳೆದು ಕೊಂಡಿದೆ.  ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಗಮನಿಸಿದಾಗ ಈ ಧ್ವನಿ ಸುರುಳಿಯ ಮಹತ್ವ ಅರಿವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿಯೇ ಇದೊಂದು ನಿಜವಾದ ದಾಖಲೀಕರಣ ಎನಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

            ಇದು ಯಕ್ಷಗಾನದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪ್ರಸಂಗ ಸಂಕಲನವಾದ ಪಾಂಡವಾಶ್ವಮೇಧ ಎಂಬ ಪ್ರಸಂಗದ ಹಿಮ್ಮೇಳದ ಧ್ವನಿಮುದ್ರಿತ ದಾಖಲೀಕರಣ. ಯಕ್ಷಗಾನದ ಪರಂಪರೆಯ ಪ್ರಸಂಗ ನಡೆ ಹೇಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಹಂತ ಹಂತವಾಗಿ ಅನಾವರಣ ಗೊಳ್ಳಿಸುತ್ತ ದಾಖಲಾತಿಯ ಪುಟಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೊಂದೇ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ಸೇರಿಸುತ್ತಾ ಸಾಗುವ ಪ್ರಯತ್ನ. ಯಕ್ಷಗಾನದ ಹಾಡುಗಾರಿಕೆ ಹಿಮ್ಮೇಳವಾದನ ಇವಿಷ್ಟೆ ಇಲ್ಲಿಯ ದಾಖಲಾತಿಯ  ಶಬ್ದಗಳು.  ಇಂತಹ ಮುದ್ರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಹಜವಾಗಿರುವಂತೆ  ಇಲ್ಲಿ  ಅನಗತ್ಯ ವಿವರಗಳ ನಿರೂಪಣೆಯ ಕೊರೆತವಿಲ್ಲ. ಹಾಗಾಗಿ ನಿರೂಪಣೆಯ ಕಾಲವ್ಯಯವಿಲ್ಲದೆ ನಿರಂತರಾವಾಗಿ ಸಾಗುವ ಯಕ್ಷಯಾನವಿದು. ಒಂದು ಸಲ ಸ್ತುತಿ ಪೀಠಿಕೆಯಿಂದ ತೊಡಗಿದರೆ ನಂತರ ಮಂಗಳದಲ್ಲೇ ಮುಕ್ತಾಯ. ಇದರ ನಡುವೆ ಆರು ಘಂಟೆಗಳ ಸುದೀರ್ಘ ಅವಧಿಯ ಸ್ವರಯಾನ. ಆದುದರಿಂದ ನಮ್ಮ ಎಕಾಗ್ರತೆಯನ್ನು ಪ್ರತೀ ಹಂತದಲ್ಲೂ ಸ್ಥಿರೀಕರಿಸುವುದು ತುಸು ಪರಿಶ್ರಮದ ಕೆಲಸ.  ಆ ಎಕಾಗ್ರತೆ ಇದ್ದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಅಹ್ಲಾದತೆಯಿಂದ ಅನುಭವಿಸಿಬಿಡಬಹುದು. ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಇದು ಇದೇ ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ಆಲಿಸಬೇಕು. ಅದಲ್ಲವಾದರೆ ಇದರ ಮಹತ್ವದ ಅರಿವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

            ಯಕ್ಷಗಾನದ ಅಶ್ವಮೇಧ ಪ್ರಸಂಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ ಪಾಂಡವಾಶ್ವ ಮೇಧವನ್ನು ಆಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮೀಳಾರ್ಜುನ, ನಂತರ  ಬಬ್ರುವಾಹನ ಆನಂತರ ಮಯೂರಧ್ವಜ ತಾಮ್ರಧ್ವಜ ಕಾಳಗ ಬರುತ್ತದೆ.  ಈ ಯಕ್ಷಗಾನ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿರುವ ಕೇವಲ ಹಿಮ್ಮೇಳವನ್ನಷ್ಟೇ ಪರಂಪರೆಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡು ದಾಖಲಿಸುವಾಗ ಅದು ಆರುಘಂಟೆಗಳಷ್ಟು ಹೊತ್ತು ಲಂಬಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕುಣಿತ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆ ಹೆಚ್ಚೇಕೆ ನಿರುಪಣೆಯೂ ಇಲ್ಲದೆ ಇಷ್ಟೊಂದು ದೀರ್ಘ ಅವಧಿಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇಂದಿನ ವಿಪರ್ಯಾಸವೆಂದರೆ ಕಾಲಮಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇಂದು ಈ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಬೇಕಾದರೆ ಮತ್ತೆರಡನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಬಯಲಾಟವಾಗಿ ಆಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಯಕ್ಷಗಾನ ಹೇಗೆ ಬದಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಬದಲಾದ ಯಕ್ಷಗಾನ ಹೇಗೆ ಬಡಕಲಾಗಿ ವಿಕಲಾಂಗದಂತೆ ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಊಹಿಸಬಹುದು.  ಬಹಳಷ್ಟನ್ನು ಕಳೆದು ಛೇದಿಸಿ ಪ್ರಸಂಗದ ಮನರಂಜನೆಯ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರವೇ ತೋರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.  ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಅಭಾಸಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸುವುದಕ್ಕೋಸ್ಕರ  ಇಲ್ಲಿ ಅಮೂಲ್ಯವಾದವುಗಳು ಮಾಯವಾಗಿ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.  ಹಾಗೆ ಕಳೆದು ಹೋದಂತಹ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಅರಸುತ್ತ ಅದನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹ. ಒಂದರ್ಥದಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನದ ರಸವನ್ನು ಅರಸುವುದು ಎಂದು ಬಗೆಯಬಹುದು. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಈ ಧ್ವನಿ ಮುದ್ರಣ ಕೇಳುತ್ತಾ ಸಾಗಿದಂತೆ ಕಳೆದು ಹೋದವುಗಳ ಸೂಕ್ಷ್ಮದರ್ಶನಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ನಗರದಿಂದ ಹೊರಟ ಬಂಡಿ ಹಳ್ಳಿಯನ್ನು ಹಾದು ಹೋದಾಗ,  ಕಂಡು ಬರುವ ಹಳ್ಳಿ ಮನೆಗಳಂತೆ ಈ ಯಕ್ಷಯಾನದಲ್ಲಿ ಹಳೆಯದನ್ನು ಕಾಣುವ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು.  

            ಇಲ್ಲಿ ಹಿಮ್ಮೇಳದಲ್ಲಿ ಭಾಗವತರಾಗಿ ತೆಂಕುತಿಟ್ಟು ಯಕ್ಷಗಾನದ ಅಗ್ರಗಣ್ಯರಾದ ಶ್ರೀ ಬಲಿಪ ನಾರಾಯಣ ಭಾಗವತ, ಪುತ್ತಿಗೆ ರಘುರಾಮ ಹೊಳ್ಳ ಮತ್ತು ಪದ್ಯಾಣ ಗಣಪತಿ ಭಟ್. ಹಿಮ್ಮೇಳದಲ್ಲಿ ಪದ್ಯಾಣ ಶಂಕರನಾರಾಯಣ ಭಟ್, ಲಕ್ಷ್ಮೀಶ ಅಮ್ಮಣ್ಣಾಯ ಮತ್ತು ಆಡೂರು ಗಣೇಶ ರಾವ್ ಸಹಕರಿಸುತ್ತಾರೆ.  

            ಸ್ತುತಿ ಪದದೊಂದಿಗೆ ಪರಂಪರೆಯ ಪೀಠಿಕೆ ವಾದನದ ಜತೆಗೆ  ಒಡ್ಡೋಲಗದ ಅನಾವರಣ ಹೀಗೆ ಇತಿಮಿತಿಯೊಳಗಿನ ಪ್ರಯತ್ನ ಶ್ಲಾಘನೀಯ. ಆರಂಭದ ಪ್ರಮೀಳಾರ್ಜುನ  ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಲ್ಲದಿದ್ದರೂ  ನಂತರದ ಬಬ್ರುವಾಹನ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಕಿಡಿಯನ್ನು ಹಾರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದೊಂದು ಹೊಸ ಬಗೆಯ ಯೋಜನೆಯಾದುದರಿಂದ ಇದರ ಅನುಭವವವೂ ಹೊಸತು. ಹಾಗಾಗಿ  ಒಟ್ಟು ಯೋಜನೆಯ ಸ್ಕಿಪ್ಟ್ ಎಂದು ನಾವೇನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇವೆಯೋ ಅದರ ಕೊರತೆ ಪ್ರಥಮದಲ್ಲಿ ಕಂಡರೆ ನಂತರದ ಬಬ್ರುವಾಹನದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ರೂಪುರೇಷೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆನಂತರದ ಎಲ್ಲ ಪದಗಳು ಮಾರ್ಮಿಕವಾಗಿ ಮೂಡಿಬರುತ್ತವೆ. ಹತ್ತು ಹಲವು ಪದಗಳು ಪುನರಾವರ್ತನೆಗೆ ನಮ್ಮನ್ನು ಪ್ರಚೋದಿಸುವಷ್ಟು ಮಾರ್ಮಿಕವಾಗಿದೆ. ಇಂದು ಮಾಯವಾಗಿಯೇ ಹೋದ ಹಲವು ಪದಗಳು ಕಿಲುಬನ್ನು ಕಳೆದ ಪುತ್ತಳಿಯಂತೆ ಹೊಸತನದ ಮೆರುಗನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ.  ಕೆಲವು ಪದಗಳನ್ನು ಕೇಳುವಾಗ ಇಂದು ಪ್ರಸಂಗ ಪುಸ್ತಕದಿಂದ ಈ ಪುಟಗಳನ್ನೇ ಹರಿದೆಸೆಯಲಾಗಿದೆಯೋ ಎನ್ನುವ ಅನುಮಾನದ ಹತಾಶೆ ಭಾವನೆ ಮೂಡುತ್ತದೆ.

ನರನೆ ಕೇಳೀ ರಾಜ್ಯದರಸು ಶೇಷನ ಮೊಮ್ಮ 

ಕಟ್ಟಾಳು ಮೂರು ನರ ಲೋಕಗೆ,

ತಂದೆಯಲ್ಲವೇ ನಿನಗರ್ಜುನ   ಹಿರಿಯ ತಂದೆಯಲ್ಲವೇ ಧರ್ಮನಂದನ

ತಪ್ಪ ಪಾಲಿಸಿಕೊಂಬುದೆಲೆ ತಾಯೆ

ಪಾರ್ಥ ತಾತನೆಂಬುದೆಂತು ಎಲೆ ತಾಯೆ

ಮಧುತಿಷ ಹರಿ ಸರ್ವೋತ್ತಮನೆಂದು...

ಕರೆದೆಯ್ದು ಸಿಂಹಾಸನವೇರಿಸುತ್ತಲಾಗ

ಶೀಲ ಸಾಧು ಗುಣವಂತ..

ಹೀಗೆ ಹತ್ತು ಹಲವು ಪದಗಳು  ಸುಂದರವಾಗಿ ಆಲಿಸುವಲ್ಲಿ ಪುನರಾವರ್ತನೆಯನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತವೆ. ಹಾಗೇನೆ ಒಟ್ಟು ಪ್ರಸಂಗಗಳು ವೀರರಸ ಪ್ರಧಾನ ಪ್ರಸಂಗಗಳು, ಇಲ್ಲಿನ ಏರು ಪದಗಳು ಯಕ್ಷಗಾನದ ನಿಜ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಕೇವಲ ಧ್ವನಿ ಮಾತ್ರದಿಂದ ತೆರೆದಿಡುವಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸುತ್ತವೆ.

            ಇಂತಹ ದಾಖಲೀಕರಣಗಳು ದೃಶ್ಯ ಶ್ರಾವ್ಯ ಹೀಗೆ ಎರಡೂ ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾತಿಗೊಳಿಸಬೇಕಾದದ್ದು ಇಂದಿನ ಕಾಲಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಅನಿವಾರ್ಯ. ಇದೀಗ ಧ್ವನಿ ರೂಪದಲ್ಲಿ ದಾಖಲೆಗೆ ಸೇರಿ ಹೋಗುವಲ್ಲಿ ಸುಣ್ಣಂಗುಳಿ ಮಿತ್ರರ ಶ್ರಮ ಸ್ತುತ್ಯರ್ಹ ಎನ್ನುವುದರಲ್ಲಿ ಮಾತಿಲ್ಲ. ಇಂದಿನ ವರ್ತಮಾನವೆ ಭವಿಷ್ಯತ್ ನಲ್ಲಿ ಭೂತವಾಗಿ ದಾಖಲೆಯ ಪುಟಗಳ ಅಕ್ಷರಗಳಾಗುವುದರಿಂದ ವರ್ತಮಾನ ಹೇಗೆ ಸಂದು ಹೋಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಗಮನಾರ್ಹವಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿಯೂ ಇದು ಶ್ಲಾಘನೀಯ ಕಾರ್ಯ.  ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಇದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಇದೇ ಮಾದರಿಯ ಕಾರ್ಯಗಳು ನೆರವೇರಲಿ ಎಂಬ ಹಾರೈಕೆ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ.

ಏಕಾಂತದ ಅಭಿಮಾನ.

            ಎರಡು ವಾರದ ಮೊದಲು ಒಂದು ದಿನ ಬೆಳಗ್ಗೆ ಒಬ್ಬರು ಕರೆ ಮಾಡಿ “ನಿಮ್ಮಲ್ಲಿಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಯಾವ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಬರಲಿ”  ಎಂದು ಕೇಳಿದರು. ಒಂದು ಬಾರಿ ಗೊಂದಲಕ್ಕೊಳಗಾದೆ. ಕಾರಣ ಇಷ್ಟೆ ಕರೆದ ವ್ಯಕ್ತಿ ನಮ್ಮೂರಿನ ಜನ. ಸುಮಾರು ಒಂದು ವರ್ಷದಿಂದ ಕರೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು.  ಕೆಲವು ಯಕ್ಷಗಾನದ ಧ್ವನಿ ಮುದ್ರಣವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಿದ್ದರೆ. ನಾನು ಹಾಗೆ ಬನ್ನಿ ಕೊಡುವ ಎಂದು ಹಾರಿಸುತ್ತಿದ್ದೆ. ಹಾಗೆ ಕರೆ ಮಾಡಿ ಬೇಡಿಕೆ ಸಲ್ಲಿಸುವವರ ಸಂಖ್ಯೆ ಬಹಳಷ್ಟು ದೊಡ್ಡದಿದೆ. ಕೆಲವರು ದುಡ್ದಿನ ಅಮಿಷವನ್ನು ಒಡ್ಡಿದ ಉದಾಹರಣೆ ಇಲ್ಲದಿಲ್ಲ.  ಹೆಚ್ಚಿನವರು ವಾಟ್ಸಪ್ ಮೂಲಕ ಈ ಮೇಲ್ ಮೂಲಕ ಶೇರು ಮಾಡಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರೆ ನಾನು ಅಂಥವುಗಳನ್ನು ಸಹಜವಾಗಿ ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದೆ.  ಆದರೆ ಈ ಮಹನೀಯರು ಅದಾವುದನ್ನು ಕೇಳದೆ ನೇರವಾಗಿ ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ಬಂದು ಎಷ್ಟೊತ್ತಿಗೆ ಬರಲಿ ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಅನಿರೀಕ್ಷಿತ ವಿದ್ಯಾಮಾನ ನನಗೆ. ಆದರು ಅವರ ಅಭಿಮಾನ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆಗೆ ಬಗ್ಗೆ ಮೆಚ್ಚುಗೆಯನಿಸಿತು.

            ನಾನಿರುವ ಹೊತ್ತನ್ನು ತಿಳಿದು ರಾತ್ರಿ ಎಂಟುಗಂಟೆಗೆ ನಮ್ಮ ಮನೆ ಹುಡುಕಿಕೊಂಡು ಬಂದೇ ಬಿಟ್ಟ ಜನವನ್ನು ನೋಡಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ನಗು ಬಂತು.  ಹೀಗೆ ರಾತ್ರಿ ಹೊತ್ತು ಆಟಕ್ಕೆ ಬಂದಹಾಗೆ ಇವರಂತೆ ಹಲವರು ಬರುತ್ತಾರೆ ಬಂದು ಒಂದಷ್ಟು ಯಕ್ಷಗಾನ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ನೋಡಿ ಕಣ್ಣರಳಿಸುತ್ತಾರೆ.  ಹಾಗೆ ಬಂದವರಿಗಿಂತಲೂ ಈಗ ಬಂದವರು ಬಹಳ ವಿಬ್ಭಿನ್ನ. ಹಾಗೆ ಕಾಣುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೂ ಇದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನವರು ಬೆಂಗಳೂರಲ್ಲಿದ್ದುಕೊಂಡು ಅಥವಾ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಇನ್ನಿತರ ಕೆಲಸದ ನಿಮಿತ್ತ ಬಂದವರು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದರೆ,  ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ನನ್ನ ಮೇಲಿನ ಆತ್ಮಿಯತೆಯಿಂದ ಬರುತ್ತಿದ್ದರು.. ಆದರೆ, ಈ ವ್ಯಕ್ತಿ ಕೇವಲ ನನ್ನ ಯಕ್ಷಗಾನ ಕೇಳಿ ಕೊಟ್ಟರೆ ಒಂದಷ್ಟು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವುದಕ್ಕೋಸ್ಕರವೇ ದೂರದ ಊರಿನಿಂದ  ಬಂದಿದ್ದರು !  ಅಚ್ಚರಿಯಾಯಿತು. ಹಲವು ರೀತಿಯ ಅಭಿಮಾನಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕಂಡ ನನಗೆ ಇದು ಬಹಳ ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿ ಕಂಡಿತು. ಹಾಗೆ ನನ್ನ ಅಭಿಮಾನ ಇವರೊಂದಿಗೆ ತುಲನೆ ಮಾಡಿದಲ್ಲಿ ನನ್ನದು ಏನೇನು ಅಲ್ಲದ ಅಭಿಮಾನ.

            ಬಂದವರು ಅವರ ಅನುಭವ ಅಭಿಮಾನಗಳ ಪೈಕಿ ಒಂದಷ್ಟು ಪ್ರವರ ಒಪ್ಪಿಸಿದರು. ಬಲಿಪ್ಪರ  ಬಗ್ಗೆ ಅಪಾರವಾದ ಅಭಿಮಾನ ಇದ್ದ ಅವರಿಗೆ ಅದೇ ಧ್ವನಿ ಮುದ್ರಣಗಳನ್ನು ಕೇಳುವ ಹಂಬಲ. ಕೆಲವನ್ನು ಹಾಕಿ ಕೇಳಿಸಿದೆ.  ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಧ್ವನಿಮುದ್ರಣದ ಕೆಲವು ಪದಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಭಾವುಕರಾಗಿಬಿಟ್ಟರು. “ ಏನೇ ಹೇಳಿ ಮಾರಾಯ್ರೆ ಬಾಕಿ ಎಲ್ಲರ ಪದವೂ ಕೇಳಿಕ್ಕೆ ಒಳ್ಳೆದಾಗ್ತದೆ. ಆದರೆ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಸರಿಯಾದ ಅನುಭವ ಆಗುವುದು ಬಲಿಪ್ಪರ ಪದ ಕೇಳುವಾಗ. ಅದು ವೇಷ ಕಣ್ಣೆದುರು ಕುಣಿದ ಹಾಗೆ ಆಗ್ತದೆ.” ಕೇವಲ ಎರಡು ವಾಕ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿಪುಲವಾದ ಅರ್ಥವನ್ನು ತುಂಬಿಸಿ ಹೇಳಿಬಿಟ್ಟರು. ಪರಂಪರೆಯ ಗಾಢವಾದ ಅನುಭವವನ್ನು ಅಹ್ಲಾದವಾಗಿ ಹೃದಯಕ್ಕೆ ತುಂಬಿಸುವ ಭಂಗಿಯಲ್ಲಿ ಕೇಳುತ್ತಾ ಕುಳಿತುಬಿಟ್ಟರು.

            ಅವರಿಗಾಗಿ ಹಳೆಯ ಬಲಿಪ್ಪ ಮತ್ತು ಕುದ್ರೆಕೊಡ್ಲು ರವರ ಪದ ಒಂದನ್ನು ಹಾಕಿದೆ.  ಆಗ ಅವರ ಮುಖದ ಭಾವನೆ ಓದುವುದೇ ನನಗೊಂದು ಕೌತುಕವಾಗಿತ್ತು.  ಅವರು ಹೇಳಿದರು “ ಹಳೆಯದನ್ನು ಕೇಳಬೇಕು. ಆಗ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ, ಈಗಿನದ್ದು ಎಷ್ಟು ಹಾಳಾಗಿದೆ ಎಂದು.” ಅದನ್ನು ಅಲ್ಲಗಳೆಯುವ ಮನಸ್ಸಾಗಲಿಲ್ಲ.  ಕೆಟ್ಟದ್ದರ ಪರಿಚಯವಿದ್ದರೆ ಒಳ್ಳೆಯದರ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಒಳ್ಳೆಯ ಸಿದ್ಧಾಂತ. ಆದರೆ ವಾಸನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕಾದರೆ ಪರಿಮಳದ ಅಗತ್ಯವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅಂತರಂಗದ ಸ್ಪಂದನೆ ಜಾಗ್ರತವಾಗಬೇಕು ಅಷ್ಟೆ. ಮತ್ತೊಂದಿದೆ ದುರ್ವಾಸನೆಯೇ ಅಭ್ಯಾಸವಾದ ಮೇಲೆ  ಮೊದಲು ಮೂಗು ಮುಚ್ಚಿದರೂ ನಂತರ ಮೂಗು ಹಿಡಿಯದೆ ಓಡಾಡುವಂತೆ ಎಲ್ಲ ಸಹಜವಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಇದು ಪ್ರಕೃತಿ ನಿಯಮ.   

            ಅವರತಾಳ ಬಡಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಕೈಯನ್ನು ಚಾಚಿ ನನ್ನ ಕೈ ಹಿಡಿದು ಹೇಳಿದರು. “ಬಹಳ ಸಂತೋಷವಾಯಿತು ಮಾರಾಯ್ರೆ.  ಇದು ಕೇಳುವುದಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೂ ಭಾಗ್ಯಬೇಕು. “ ಇದರ ಮರ್ಮಾರ್ಥ ಹೀಗೆ ಎಂದು ನಿರ್ಣಯಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ನಾನು ವಿಫಲನಾದೆ. .

                ಹೌದು, ಪ್ರತಿನಿತ್ಯವೂ,  ಇಡೀ ದಿನ ಸಮಯವಿಲ್ಲದೇ ಇದ್ದರೂ ರಾತ್ರಿ ಮಲಗುವಾಗ ಒಂದೆರಡಾದರೂ ಬಲಿಪ್ಪರ ಪದ ಕೇಳಿ ಮಲಗುವುದು ರೂಢಿಯಾಗಿದೆ. ಸಂಧ್ಯೆಯ ಗಾಯತ್ರಿಯಂತೆ ಅದು ಗಾಢವಾಗಿ ಬದುಕಿಗೆ ಹೊಸೆದುಕೊಂಡಿದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಅವರ ಆಸ್ವಾದನೆಯ ಅನುಭವದ  ಆಳವನ್ನು ಅರಿಯಬಲ್ಲೆ. ಅದನ್ನು ಅವರ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಓದಬಲ್ಲೆ. ನನ್ನಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದ ಉದ್ದೇಶವನ್ನೆ ನೋಡುತ್ತಾ ಪರಾಂಬರಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.  ಕಲೆಯ ಮೇಲಿನ ಸುಪ್ತ ಅಭಿಮಾನವನ್ನು ಕಂಡೆ. ಸುಪ್ತವಾದ ಅಭಿಮಾನ ಕಲೆಯನ್ನು ಗಾಢವಾಗಿ ತನ್ಮಯತೆಯಿಂದ ಅನುಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಯಾಕೆಂದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿನ ಭಾವನೆಗಳೆಲ್ಲವೂ ಅನುಭವಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರಿಕೃತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಆಡಂಬರ ಇಲ್ಲ. ಅಭಿಮಾನಗಳ ಮಾತ್ಸರ್ಯದ ಮೇಲಾಟವಿಲ್ಲ. ಕೇವಲ ಅನುಭವಿಸುವುದಷ್ಟೇ.  ಇಂದು ಅಭಿಮಾನದಲ್ಲೂ ಸ್ಪರ್ಧೆ. ಅದನ್ನು ತೋರಿಕೊಡುವುದರಲ್ಲೂ ಸ್ಪರ್ಧೆ. ಹೋಗಲಿ ಅದನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವುದರಲ್ಲೂ ಸ್ಪರ್ಧೆ. ಸ್ಪರ್ಧೆ ಎಂದಾಗ ಅಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿಕ್ಕುವುದೇ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಸ್ವಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯ ಕೈ ಮೇಲಾಗುತ್ತದೆ.  ಇಂದು ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಒಂದಷ್ಟು ರಾಜಕೀಯ ಎಂಬುದು ಮಿಳಿತವಾಗಿದ್ದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಒಂದು ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣ ಈ ಅಭಿಮಾನದ ಸ್ಪರ್ಧೆ. ತಮ್ಮ ಅಭಿಮಾನ ಇನ್ನೊಬ್ಬರು ಗುರುತಿಸಬೇಕೆನ್ನುವ ತುಡಿತ.  ಅವೆಲ್ಲದರ ನಡುವೆ ಇಂತಹ ಅಭಿಮಾನಗಳನ್ನು ಕಂಡಾಗ ಮೌನದ ನಗುವೊಂದು ಮೂಡಿ ಮರೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

            ಕೆಲವೊಂದು ಯಕ್ಷಗಾನ ಮುದ್ರಣಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಮೊಬೈಲ್ ಗೆ ರವಾನಿಸುವಂತೆ ಕೇಳಿದರು. ಇಲ್ಲ ಎನ್ನುವ ಮನಸ್ಸಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕೆಲವೊಂದು ನೀಡಿದ ನಂತರ ಹೇಳಿದೆ ಜೋಪಾನ. ನಿಮ್ಮಂತಹವರ ಕೈಗೆ ಸಿಕ್ಕಿದರೆ ಪರವಾಗಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಅದರ ಗೌರವವನ್ನು ಉಳಿಸುವ ಭಾವನೆ ಇರುತ್ತದೆ.  ಬಯಲಾಟ ಮುಗಿವವರೆಗೆ ಅಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಭದ್ರವಾಗಿ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಓಡಾಡುವ ಕರಪತ್ರ ಆನಂತರ ಚರಂಡಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತದೆ.  ಇದು ವಾಸ್ತವ.  

            ಸಂತೃಪ್ತಿಯಿಂದ ಎದ್ದು ನಿಂತು ಕಂಕುಳಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾಗ್ ನೇತಾಡಿಸಿ ನಮಸ್ಕಾರ ಹೇಳಿದರು. ಹೊರಟು ನಿಂತ ಅವರ ಜತೆ ಅಂಗಳದ ವರೆಗೂ ಬಂದು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟೆ. ನಿಧಾನವಾಗಿ ಕೈ ಆಡಿಸುತ್ತಾ ಬೆನ್ನು ತೋರಿಸಿ ನಡೆದು ಬಿಟ್ಟರು.  ಕೈಯಲ್ಲಿದ್ದ ಮೊಬೈಲ್ ನ್ನು ಕಿವಿಗಾನಿಸಿ ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾ ನಿಧಾನವಾಗಿ ನಡೆದು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಅವರನ್ನು ರಸ್ತೆಯ ತಿರುವಲ್ಲಿ ಮರೆಯಾಗುವವರೆಗೂ ನೋಡುತ್ತಾ ನಿಂತೆ. ಅಭಿಮಾನವನ್ನು ಏಕಾಂಗಿಯಾಗಿ ಅನುಭವಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸುಖವಿದೆ ಎಂದನಿಸಿತು.                        

ಮನ ಮುಟ್ಟುವ ಮಿಜಾರು ಹಾಸ್ಯಗಳು

ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಇಹಲೋಕ ತ್ಯಜಿಸಿದ ಹಿರಿಯ ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಲಾವಿದ ಹಾಸ್ಯ ವಿಶಾರ ಶ್ರೀ ಮಿಜಾರು ಅಣ್ಣಪ್ಪನವರ ಹಾಸ್ಯದ ತುಣುಕುಗಳು.  ಹಾಸ್ಯ ಕೇವಲ ಶಬ್ದ ಜೋಡಣೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತುಗಳು ಉಚ್ಚಾರಗಳಲ್ಲಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಭಾವಾಭಿನಯ, ಅಂಗಭಂಗಿ ಅನುಕೂಲ ಉಚ್ಚಾರ ಶುದ್ಧಿ ಇದು ಮೇಳೈಸಿದಾಗಲೇ  ರಸೋತ್ಪತ್ತಿ ,  ಹಾಸ್ಯೋತ್ಪತ್ತಿ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿನ ಕಲಾವಿದರು ತಾವು ಕಂಡ ಜೀವನವನ್ನೇ ರಂಗದ ಮೇಲೆ ತಮ್ಮ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಿಂದ ರಸವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಿದವರು. ಅದರಲ್ಲೂ ಮಿಜಾರು ಹಾಸ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಜೀವನದ ನಿತ್ಯ ಅನುಭವಗಳು ಯಥೇಚ್ಛವಾಗಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಯಕ್ಷಗಾನವೆಂದರೆ ಬಣ್ಣ ಬಣ್ಣದ ಝಗಮಗಿಸುವ ವೇಷ ಭೂಷಣಗಳು ಇಂತಹ ಭ್ರಾಮ ಕಲ್ಪನಾ ಲೋಕವೇ ಕಣ್ಣ ಮುಂದೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಅದ್ಧೂರಿ ವೇಷ ಭೂಷಣಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಭಾವನೆ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಮಿಜಾರು ಪಾತ್ರಗಳು ಜನಸ್ಪಂದನೆಯನ್ನು ಗಳಿಸುವುದು ಇವುಗಳಿಗೆಲ್ಲದಕ್ಕಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇದು ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಎಷ್ಟು ಸೂಕ್ತ ಎಂಬುದು ಚಿಂತಿಸುವ ವಿಚಾರವಾದರೂ ಅಂದಿನ ಸಾಮಾಜಿಕ ನೆಲೆಗಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಇದು ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿತ್ತು ಎಂಬುದು ಬಹಳ ಜನರ ಅಂಬೋಣ. ಯಾವುದೇ ವಿಚಾರವಾದರೂ ಆ ಕಾಲದ ನೆಲೆಗಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಯೋಚಿಸುವುದು ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆ ಯೋಚಿಸುವಾಗ ಕಲಾವಿದರ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಅನಿವಾರ್ಯತೆ ಒದಗಿ ಬಂತು ಎಂದು ಅನ್ನಿಸಬಹುದು. ಈಗ ಲಭ್ಯವಾಗುವಂತೆ ಕಲಾವಿದರಿಗೆ  ಭೂರಿ ಭೋಜನ ಪಾನೀಯ ಅಂದು ಕನಸಿನ ಮಾತೇ ಸರಿ.  ಒಂದು ಚಹ ಕುಡಿಯುವುದಾದರೂ ಸ್ವಂತ ಕಿಸೆಯನ್ನೇ ಅವಲಂಬಿಸಿಕೊಂಡಿರುವಂತಹ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಒಂದಷ್ಟು ಕಲಾವಿದರ ಜೀವನ ಬಹಳ ಕಷ್ಟಕರವಾಗಿತ್ತು. ಇಂದು ಹೊಟ್ಟೆ ತುಂಬಿದ ಕಲಾವಿದರೇ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ರಹಿತರಂತೆ ವರ್ತಿಸುವಾಗ ಅರೆಹೊಟ್ಟೆಯ ಕಲಾವಿದನಿಗೆ ಬಂದ ವೇಷವನ್ನು ತೊಡುವುದು ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಅದೇನಿದ್ದರೂ ಅದಿಲ್ಲಿ ಚರ್ಚೆಯ ವಿಚಾರವಲ್ಲ. ಮಿಜಾರು ಎಂದಾಕ್ಷಣ ಅಲ್ಲಿ ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ ಅದ್ಧೂರಿ ವೇಷದ ಕಲ್ಪನೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಜನಜೀವನದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯವೂ ಕಾಣ ಸಿಗುವ ಬಡಗಿ ಕಮ್ಮಾರ ಕೂಲಿ ಕಾರ್ಮಿಕ, ಕೃಷಿಕ ಹೀಗಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವಗಳೇ ರಂಗದ ಮೇಲೆ ಬಂದು ಮಾನಸಿಕ ಸ್ಪಂದನೆಯನ್ನುಂಟು ಮಾಡಿ ಜನರಂಜನೆಯನ್ನು ಗಳಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಹಾಸ್ಯ ಕಾಣುವುದಕ್ಕೆ ಸುಲಭವಾಗಿದ್ದರೂ ಅದು ಬಣ್ಣದ ಬೆಳಕಿನ ಎದುರು ಸುರಿಯುವ ಕಾರಂಜಿಯ ನೀರಿನಂತೆ ಮಿಜಾರು ಮೂಲಕ ಅವತರಿಸಿದಾಗ ಮಾತ್ರ ಹಾಸ್ಯವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಅದು ಮಿಜಾರು ಕಲಾವಂತಿಕೆಯ ಮಹತ್ವ.  ಹಾಗಾಗಿ ಕೆಳಗೆ ವಿವರಿಸಿದ ಹಾಸ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಸ್ಯ ಕಾಣಿಸಬೇಕಿದ್ದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಮಿಜಾರುವನ್ನು ಕಣ್ಣೆದುರು ಕಾಲ್ಪನಿಕವಾಗಿಯಾದರೂ ತಂದು ನಿಲ್ಲಿಸಬೇಕು. ಆಗ ಆ ಘಾಢವಾದ ಹಾಸ್ಯದ ಸ್ಪರ್ಶದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.  ಈ ಅನುಭವ ನಿಮಗಾದಲ್ಲಿ ಇದು ಸಾರ್ಥಕವಾದಂತೆ. ಆ ಮಹಾನ್ ಕಲಾವಿದನ ಒಂದು ಕಿರು ಸ್ಮರಣೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದೆರಡು ಘಳಿಗೆಯನ್ನು ಕಳೆದು ನುಡಿನಮನ ಸಲ್ಲಿಸಿದ ಧನ್ಯತೆ ನಿಮ್ಮದಾಗುತ್ತದೆ. ನಿಮಗೆ ಏನನ್ನಿಸಿತು ಇದು ಮುಖ್ಯ. ಅದನ್ನು ಕೇಳುವ ಉತ್ಸುಕತೆ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರಿಗೂ ಇರುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಸಂಗ ಕಾನದ ತನಿಯೆ.

ಅರಸನ ಮಕ್ಕಳು ಅಣ್ಣ ತಂಗಿ ತಂದೆಯ ಹತ್ಯೆಯ ನಂತರ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು ಕಾಡಿನಲ್ಲೇ ಬರುವ ಸನ್ನಿವೇಶ. ಅಣ್ಣ ತಂಗಿ ಇಬ್ಬರೂ ತಪ್ಪಿ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಯಾಗುತ್ತಾರೆ. ಆಗ ಅಣ್ಣ ತಂಗಡಿ...ತಂಗಡಿ ಎಂದು ಕೂಗುತ್ತಾ ತನಿಯನ ಗುಡಿಸಲು ಬಳಿಯೇ ಬರುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಮಿಜಾರು...

ಓ ಮಗಾ....ಮೂಲು ಓಲುಲಾ ಅಂಗಡಿ ಇಜ್ಜಿ ಮಗ. ಈ ಕಾಡ್ ದ ಬರಿಟ್ಟೆ ಅಂಗಡಿ ನಾಡುವತ್ತಾ....ಈ ಮಲ್ಲಕುಲು ಪೂರ ಜೋಕುಲೆಗ್ ಕಾಸ್ ಕೊರ್ದು, ಕಾಸ್ ತಿಕ್ಕಿಪೆಟ್ಟಿಗೆ ಅಂಗಡಿ ನಾಡೊಂದು ಪಿದಡುವ...ಅಂದ ಮಗ ಈ ಕಾಡ ಬರಿಟ್ ಅಂಗಡಿ ಒಲ್ತು ಮಗ?

ಪ್ರಸಂಗ ಗೋಣ ತಂಕರ....,

 ಹೆಚ್ಚಿನ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಸಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಮಿಜಾರು ಸೌಮ್ಯ ಮತ್ತು ಸಭ್ಯ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ಪಾತ್ರ ಮಾಡಿದ್ದರೆ ಈ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಒಂದು ರೀತಿಯ ಕುಯುಕ್ತಿಯ ಖಳ ಪಾತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪಾತ್ರದ ಆರಂಭದ ಪ್ರವೇಶದಲ್ಲಿ ಅರುವ ಕೊರಗಪ್ಪನವರ ಖಳ ಪಾತ್ರದೊಂದಿಗೆ ಪ್ರವೇಶವಾಗುತ್ತದೆ. 

ಅರುವ:   ಈ ಸಾದಿ ಓಡೆಗ್ ಪೋಪುಂಡು ?

ಮಿಜಾರು:  ಈ ತಾದಿ ಓಡೆಗ್ ಲಾ ಪೋಪುಜಿ ಪಾಕ ಸಮಯಡ್ದು ಉಂದು ಮುಲ್ಪನೇ ಉಂಡು ಉಂದೆಟ್ಟ್ ಪೋಂಡ ಓಡೆಗಾಂಡಲ ಎತ್ತು.

(ಇದರನಂತರ ಇದನ್ನು ಹಲವರು ತಮ್ಮ ಹಾಸ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ)

ಪ್ರಸಂಗ ಬೊಳ್ಳಿಗಿಂಡೆ

ಇದರಲ್ಲಿ ಮಿಜಾರು ಅವರದ್ದು ಪೆದ್ದನಾದ ಅರಸುಕುಮಾರನ ಪಾತ್ರ. ಸದಾ ಮಲತಾಯಿಯಿಂದ ಹಿಂಸೆ ಬವಣೆಯನ್ನು ಪಡುವಂತಹ ಪಾತ್ರ. ತಂದೆಯ ಮರಣಾನಂತರ ಈತನಿಗೆ ಬರಬೇಕಾದ ಪಟ್ಟದ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಮಲತಾಯಿ ಹಿಡಿದಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಈತನಿಗೆ ಬಹಳಷ್ಟು ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿರುತ್ತಾಳೆ. ಹೀಗೆ ಒಂದು ಸಲ ಊರ ಮಹನೀಯನೊಬ್ಬ  ಈತನಿಗೆ,  ಹೋಗಿ ಮಲತಾಯಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಕಿದ ಗೆರೆ ದಾಟಬೇಕಿದ್ದರೆ ಪಟ್ಟದ ಮಣೆ ಬಿಟ್ಟುಕೊಡುವಂತೆ ಕೇಳಲು ಪ್ರಚೋದಿಸುತ್ತಾನೆ.   ಪೆದ್ದ ಹೋಗಿ ಮಹಾರಾಣಿಯಾದ ಮಲತಾಯಿಯಲ್ಲಿ ಕೇಳುವ ರೀತಿ ಹೀಗಿದೆ....” ಸಿದ್ಯಪ್ಪೆ ಪಟ್ಟ ಎನ್ನ ಅಮ್ಮನ ಎಂಕ್ ಪಟ್ಟದ ಮಣೆ ಬುಡುದು ಕೋರು....ಹಾಂ ಗೀಟ್.....” ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಒಂದು ಗೆರೆಯನ್ನು ಕಾಲಿನಿಂದಲೇ ಏಳೆಯುವ ಭಂಗಿಯನ್ನು ನೋಡುವುದೇ ಸೊಗಸು. “ ಎಂಕ್ ಪಟ್ಟ ಕೋರು ಹಾಂ ಗೀಟ್....ಕೊರು” ಪದೆ ಪದೇ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾ ಗೆರೆ ಎಳೆಯುವಾಗ ಮಿಜಾರು ಪ್ರತಿಭೆಗೆ ಬೆರಗಾಗಬೇಕು.  ಅದು ಹಾಸ್ಯವಾಗಿಯೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ ಭಾವನಾತ್ಮಕವಾಗಿಯೂ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಕರಗಿಸುತ್ತದೆ. ಆ ದಯನೀಯ ಸ್ವರ ಪೆದ್ದುತನದ ಶೈಲಿ ಅದು ಮಿಜಾರ್ ಗಾಗಿಯೇ ಸೃಷ್ಟಿಯಾದ ಪಾತ್ರ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.

ಅದೊಂದು ದುಃಖದ  ಸಾವಿನ ಬಗ್ಗೆ ದುಃಖಿಸುವ ಸನ್ನಿವೇಶ.  : ಮಿಜಾರು ಪಾತ್ರ ಅಳುತ್ತಾ ಸ್ವಗತವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತ ಇರುತ್ತದೆ. ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಅದು ದುಃಖದ ಸನ್ನಿವೇಶವಲ್ಲವೇ? ಮುಂದೆ ಕುಳಿತ ಸಭಿಕನೊಬ್ಬ ಎದ್ದು ಹೊರ ನಡೆಯುತ್ತಾನೆ.  ಇದನ್ನು ನೋಡಿದ ಮಿಜಾರು  ಸಭಿಕನತ್ತವೇ ಕೈ ತೋರಿಸಿ ಪಾತ್ರವಾಗಿಯೇ ಹೇಳುವ ಮಾತಿದೆ...  ” ಆಯೆ ಲಕ್ಕ್ ದ್ ಪೋಯೆನ  ಫೋವಡ್.....ಆಂಡ ಮುಲ್ಪ ಇತ್ತಿನಕುಲು ಮುಲ್ಪನೇ ಬದ್ ಕೊಡತ್ತೇ? ಅಂಚ ಲಕ್ಕ್ ದ್ ಪೋಯೆರ ಆಪುಂಡ ......” ಹೀಗೆ ದಯನೀವಾಗಿಯೇ ಸಮಯ ಪ್ರಜ್ಞೆಯಿಂದ  ಪಾತ್ರ ಮುಖೇನ ಡೋಸು ಇಡುವಾಗ ಆ ದುಃಖದ ಸನ್ನಿವೇಶದಲ್ಲೂ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ನಗುವಿನ ಅಲ್ಲೆ ಉಕ್ಕುತ್ತದೆ.  ಇಂತಹ ಸಮಯ ಪ್ರಜ್ಜೆಯ ಮಾತು (timing dialog ) ಗಳಿಗೆ ಮಿಜಾರು ಸಿದ್ಧ ಹಸ್ತರು.   

ಪ್ರಸಂಗ ಜಾಲ ಕೊರತಿ  ಇರಬೇಕು. ಅದರಲ್ಲಿ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಬೇಟೆಯಾಡುವ ಸನ್ನಿವೇಶ. ಎಲ್ಲ  ಅದನಂತರ ಪರಸ್ಪರ ಮಾತನಾಡುವಾಗ ಬೆಳ್ಳಗೇ ಇದ್ದವನು ಒಬ್ಬ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ  “ ಈ ಎಂಕ್ ದಾಯೆ ಆಕಿನಿ? “  

ಆಗ ಮಿಜಾರು ಆತನ ಶ್ವೇತ ವರ್ಣವನ್ನು ಹಂಗಿಸುವ ಪರಿ ಹೀಗೆ.

  “ಓ ಅವು ಈಯಾ….. ಯಾನ್ ಬೊಲ್ದು ಕಾರ್ ಎರ್ನವು ಪಂಗ್  ಸಾದಿಗ್ ಅಡ್ಡ ಉಂಡತ್ತಾ ದೆತ್ತ್ ಕಲ್ಲ್ ದಕ್ಕಿನಿ. ಅವು ನಿನ್ನ ಕಾರ್ ಅತ್ತಾ… ಬೇನೆ ಆಂಡ ಮಗಾ” 

ಹೌದು ದಪ್ಪ ಮೀಸೆಯ ಕೃಶವಾದ ಹೊಳೆಯುವ ಕಣ್ಣಿನ ಮೊನಚು ದೃಷ್ಟಿಯ  ಮಿಜಾರು ಮುಖ ಈಗ ಕಣ್ಣೆದುರಿಗೆ ಬಂದು ನಿಂತಂತಾಗುತ್ತದೆ.

ಧನ್ಯವಾದಗಳು. ಯಕ್ಷಗಾನಂ ಗೆಲ್ಗೆ.

ಮರೆಯದ ಹಾಸ್ಯದ ಹೊನಲು.... ಮಿಜಾರು

“ ಎಂಕ್ ದಾನೆ ಮಗಾ,  ಪರ್ಕಟ್ ಅಂಗಿಗ್ ಕೈ ಪಾಡ್ನವುಲೇ ಕಿಸೆಗೆ”

            ಈ ಮಾತು ಕೇಳಿದಾಗ ಗಂಭೀರ ಸನ್ನಿವೇಶದಲ್ಲೂ ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಮನಸ್ಸಿನೊಳಗೆ ನಕ್ಕುಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗೆ ನಕ್ಕುಬಿಡುವ ಹಾಸ್ಯದ ಸನ್ನಿವೇಶವಾದರೆ ಇದು ಅತಿಶಯವಲ್ಲ. ಆದರೆ ಇದು ಕಾಡ ಮಲ್ಲಿಗೆ ಎಂಬ ತುಳು ಪ್ರಸಂಗದ ಗಂಭೀರ ಸನ್ನಿವೇಶವೊಂದರಲ್ಲಿ ಚೋಂಕ್ರ ಎಂಬ ಅರಮನೆಯ ಆಳು  ನೋವಿನಿಂದ ಹೇಳುವ ಮಾತು.  ದಯನೀಯತೆಯಲ್ಲೂ ವಿಡಂಬನೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಈ ಗಾದೆ ಮಾತಿನ ಜನಕ ಬೇರಾರೂ ಅಲ್ಲ. ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಹಾಸ್ಯಗಾರ, ರಸಿಕ ವಿಶಾರದ ಎಂಬ ಅನ್ವರ್ಥ ನಾಮದ ಮಿಜಾರು ಅಣ್ಣಪ್ಪ. ಬಾಯಿ ತೆರೆದರೆ  ಹಾಸ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಅಸ್ಖಲಿತವಾಗಿ ಉದುರಿ ಬೀಳುವ ಶುದ್ದ ಜಾನಪದ ಅಣಿಮುತ್ತುಗಳು ಕರ್ನಾಟಕ ಮೇಳದ ಆಟವನ್ನು ಕಂಡು ಅನುಭವಿಸಿದವರು ಮರೆಯುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.  ಕೆಲವಂತೂ ಅದು ಶುದ್ದ ಮಿಜಾರು ಸೃಷ್ಟಿ ಎಂದರೆ ತಪ್ಪಾಗಲಾರದು. ಸಹಜ ಮಣ್ಣಿನ ಪ್ರತಿಭೆ ಎಂದರೆ ಇದುವೆ ಅಲ್ಲವೇ?  

            ಹಾಸ್ಯಕ್ಕೊಂದು ಅಣ್ಣಪ್ಪನೆಂದರೆ ಅದು ಮಿಜಾರು.  ಒಂದು ದೊಗಲೆ ಅಂಗಿ ಇನ್ನೊಂದು ಕಚ್ಛೆ ಮತ್ತೊಂದು ತಲೆಗೆಗೆ ದಪ್ಪಗೆ ಸುತ್ತಿದ ಮುಂಡಾಸು... .ಕಾಡ ಮಲ್ಲಿಗೆ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿನ ಚೋಂಕ್ರನ ಪಾತ್ರ ಸಾವಿರ ಸಾವಿರ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಕಲಾ ರಸಿಕರನ್ನು ಉನ್ಮೇಷಗೊಳಿಸಿದ ಪಾತ್ರ. “ತಾರಾಮೌಲ್ಯ” (ಸ್ಟಾರ್ ವ್ಯಾಲ್ಯು)  ಎಂದು ನಾವು ಏನನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತೇವೆಯೋ  ಅದು  ಅದ್ಧೂರಿಯ ಆಡಂಬರದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ತೊರಿಸಿಕೊಟ್ಟದ್ದು ಮಿಜಾರು ಅಣ್ಣಪ್ಪನವರು. ಸುಕ್ಕು ಕಟ್ಟಿದ ಕೈ,  ತೊಗಲು ಅಂಟಿಸಿದಂತಹ ಮುಖ ಬಾಗಿನಿಂತುಕೊಂಡ ಅಂಗಭಂಗಿಯ ಸಣಕಲು ಶರೀರ ..!!!  ಇಡೀ ಸಭೆಯನ್ನು ತನ್ನ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿ ತರುತ್ತದೆ ಎಂದರೆ ಸ್ವಾಮಿ ಅದೇನು ಸಾಮನ್ಯವೇ? 

            ಇಂದೀಗ  ದಶಕದ ಹಿಂದಿನ ಪುರಾತನ ಹಾಸ್ಯದ ಕೊಂಡಿ ತನ್ನ ಹಿಡಿತವನ್ನು ಸಡಿಲಿಸಿ  ಕಳಚಿಕೊಂಡಿದೆ. ಹೀಗೆ ಒಂದು ಭವ್ಯ ಇತಿಹಾಸದ ಅಂತಿಮ ಪುಟವೂ ದಾಖಲಾಗಿಬಿಟ್ಟದ್ದು ಯಕ್ಷಕಲಾರಸಿಕರ ಹೃದಯವನ್ನು ಭಾರಗೊಳಿಸಿದೆ.

ಎಪ್ಪತ್ತು ಎಂಭತ್ತರ ದಶಕದ ಕರ್ನಾಟಕ ಮೇಳದ ಆಟ ಎಂದ ತಕ್ಷಣ ಅಬಾಲ ವೃದ್ದರಿಗೆ ಕಂಡುಬರುವ ಮುಖಗಳಲ್ಲಿ ಮಿಜಾರು ಚಹರೆಯೂ ಒಂದು.  ಅಂದು ಹಲವರು ಆಟ ಆರಂಭವಾಗುವ ಮೊದಲು ಚೌಕಿಯಲ್ಲಿ ಇಣುಕಿ ಮಿಜಾರು ಹಾಜರಾತಿಯನ್ನು ಖಚಿತ ಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ರೋಮಾಂಚನ ಅನುಭವಿಸುವುದನ್ನು ಕಣ್ಣಾರೆ ಕಂಡಿದ್ದೇನೆ.  ಕೇವಲ ತನ್ನ ನಿಲುವಿನಂದಲೇ ನಗುವನ್ನು ಉಕ್ಕಿಸಬಲ್ಲ ಸಾಮಾರ್ಥ್ಯ ಮಿಜಾರು ಅಣ್ಣಪ್ಪನವರಂತೆ ಬೇರೆ ಯಾವ ಕಲಾವಿದನಲ್ಲೂ ನಾನು ಕಂಡಿಲ್ಲ ಎಂದರೆ ಅದು ಅತಿಶಯವಾಗಲಾರದು.  ಓಟದ ಸ್ಪರ್ಧಾಳುಗಳು ಸೀಟಿ ಊದುವ ಮೊದಲೇ ಓಡಲು ತೊಡಗುವಂತೆ, ಇವರು ಮಾತನಾಡುವುದಕ್ಕೆ ತೊಡಗುವ ಮೊದಲೇ ಸಭೆ ನಗುವುದಕ್ಕೆ ಆರಂಭಿಸುತ್ತದೆ. ಆಲ್ಲಿ ಹಾಸ್ಯವಿದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಖಿಚಿತ ವಿಶ್ವಾಸ ಸಭೆಯ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನದ್ದು.  

ತುಳು ಪ್ರಸಂಗವೆಂದರೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಮಡಿವಂತರಿಂದ ದೂರವಿದ್ದ ಕಾಲವದು. ’ತುಳು ವಾ....’   .ಎಂದು ಮೂಗು ಮುರಿದು ರಾಗ ಎಳೆಯುವಲ್ಲಿ  ಮಿಜಾರು ಹಾಸ್ಯ ಮೊದಲು ನೆನಪಿಗೆ ಬಂದು ಎಲ್ಲ ಪ್ರತಿಬಂಧಕವನ್ನು ಮೀರಿ ಆಟದ ಟೆಂಟೆನೊಳಗೆ ಸೆಳೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣುವ ನಿಲುವು ಅಂಗ ಭಂಗಿಯ ಮಾತು ಹಾಗಿರಲಿ...ಕೇವಲ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಕೇಳುವಾಗಲೂ ಶುದ್ದ ಭಾಷಾಪರಿಜ್ಞಾನದ ಮಾತುಗಳಿಗೆ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಕಟ್ಟುವುದು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.  ಕಾಡ ಮಲ್ಲಿಗೆ ಚೋಂಕ್ರ ಎಂಬ ಪಾತ್ರ ಆ ಪ್ರಸಂಗದ ಹಲವು ಆಕರ್ಷಣೆಗಳಂತೆ ಇದು ಒಂದಾಗಿದ್ದರೂ ಉಳಿದ ಪಾತ್ರಗಳಂತೆ ವೈಭವೀಕರಿಸಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಅದಕ್ಕೆ ತಾರಾಮನ್ನಣೆ ಸಿಗುವುದರಲ್ಲಿ ಮಿಜಾರು ಪ್ರತಿಭೆ ಬಹಳಷ್ಟು ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇದು ಕೇವಲ ಒಂದು ಪಾತ್ರಕ್ಕಷ್ಟೇ ಸೀಮಿತವಲ್ಲ. ಹಲವು ಪೌರಾಣಿಕ ಪ್ರಸಂಗಗಳು ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇವರ ಅನಿವಾರ್ಯತೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿತ್ತು. ನಳದಮಯಂತಿಯ ಬಾಹುಕ ಇದರಲ್ಲಿ ಒಂದು.  ಮಾಗಧವಧೆಯ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಾಗಿ ಬರುವ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಬಹಳ ಸುಂದರವಾಗಿ ಪ್ರಸ್ತುತ ಪಡಿಸಿದ್ದನ್ನು ಕಣ್ಣಾರೆ ಕಂಡಿದ್ದೇನೆ. ಹೀಗೆ ಹತ್ತು ಹಲವು ಪಾತ್ರಗಳು ಇರಬಹುದು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಬಹಳಷ್ಟು ಅನಾಮಧೇಯವಾಗಿ ಎಲ್ಲೋ ನೆನಪಿನಾಳದಲ್ಲಿ ಹುದುಗಿದ್ದರೆ ಅವುಗಳು ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿ ಮಿಜಾರು ಮುಖದಿಂದಲೇ ನೆನಪಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ.

ಮಿಜಾರು ಹಾಸ್ಯ ಎಂದರೆ ಅದು ಶುದ್ದ ಜಾನಪದ ಹಾಸ್ಯ. ಸರಳವಾದ ಉಪಮೆಯ ಕಲ್ಪನೆಗಳು.   ಪರಿಶುದ್ದ ಉಚ್ಚಾರ. ಅದರಲ್ಲೂ ತುಳು ಭಾಷೆಯ ಸೊಗಸು ಕೇಳುವುದೇ ಮಧುರ ಅನುಭವ. ಅದೆಂತಹ ಪಾಂಡಿತ್ಯವೋ ಬೆರಗಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಇವರ ಹಾಸ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಪ್ರದಾಯವೋ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯತೆಯೋ ಅದಾವ ಗೋಜಿಗೂ ಹೋಗದ,  ಮನುಷ್ಯ ಜೀವನದ ವಿಡಂಬನೆಗಳೇ ಹಾಸ್ಯದ ರೂಪಲ್ಲಿ ರಂಗದಲ್ಲಿ ಹಾಸುಹೊಕ್ಕಾಗುತ್ತದೆ. ಸರಳವಾದ ಹಾಸ್ಯ ಗಂಭೀರ ಚಿಂತನೆಗಳೊಂದಿಗೆ  ರಂಗದ ಮೇಲಿನ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳಿಗೆ ಅಡಿಗೆರೆಗಳನ್ನು ಎಳೆಯುತ್ತಿದ್ದರೆ ಎಂತಹ ಪ್ರಸಂಗಗಳೂ ಕಳೆಕಟ್ಟುತ್ತವೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಇವರ ಹಾಸ್ಯ ಮತ್ತು ಪಾತ್ರ ಪೋಷಣೆ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ಮೀರಿದಂತೆ ವಿಮರ್ಶೆಗೆ ಒಳಗಾದರೂ ಹಾಸ್ಯವೆಂಬುದು ಹಲವು ಸಲ ವಿಮರ್ಶೆಗೆ ಅತೀತವಾಗಿ ಇರಬೇಕು ಎಂದು ಅನ್ನಿಸುವುದು,  ಅದರ ಅನಿವಾರ್ಯತೆಯಿಂದ. ಆದರೆ ಮಿಜಾರು ಹಾಸ್ಯಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಅನಿವಾರ್ಯತೆಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಮಿಜಾರು ಹಾಸ್ಯದ ಗಟ್ಟಿತನವೇ ಕಾರಣ. ಕಥಾಹಂದರವೋ ಸನ್ನಿವೇಶವೋ ಅದಕ್ಕೊಪ್ಪುವ ಪಾತ್ರ ಪೋಷಣೆಯೋ ಮಿಜಾರು ವಹಿಸುವ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅನನ್ಯ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ.  ರಂಗದ ಮೇಲೆ ಇವು ಸಕ್ರಿಯವಾಗುವಾಗ ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಮರೆತು ಪಾತ್ರದೊಂದಿಗೆ ವಲೀನವಾಗಿ ಪಾತ್ರದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರವೇ ಯೋಚಿಸುತ್ತಾನೆ.  ಇದು ಮಿಜಾರು ಪ್ರತಿಭೆಯ ಸೆಳೆತ ಎನ್ನಬೇಕು. ಹಾಗಾಗಿಯೇ ತುಳು ಪ್ರಸಂಗಕ್ಕೆ ಮಿಜಾರು ಹೆಚ್ಚು ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ.

ಆರಂಭದಿಂದಲೇ ಒಂದು ಪಂಚ್ ಹಾಸ್ಯವನ್ನು ಕೊಡುವುದು ಇವರ ಅದ್ಭುತ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಕಾನದ ತನಿಯೆ ಎಂಬ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಕಾಡಿನ ಬದಿಯ ತನಿಯ ನೆಂಬ ಪಾತ್ರ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಪರದೆ ಸರಿದ ಕೂಡಲೇ ಮಿಜಾರು ವೃದ್ದ ಒಂದು ಕಾಲು ಕೆಳಗೆ ಹಾಕಿ ಮತ್ತೊಂದನ್ನು ಮೇಲೆ ಮಡಿಸಿ ಕುಳಿತಿದ್ದು ಮಾತಿಗೆ ತೊಡಗುವುದು ಹೀಗೆ...” ಹೂಂ ಈ ದಾಯೆ ನೇಲುನೂ...ಮಿತ್ತ್ ಕುಲ್ಲು...” ಎಂದು ಕೆಳಗೆ ಇಳಿಬಿಟ್ಟಿರುವ ಕಾಲನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತಿ ಇಡುತ್ತಾರೆ. ಸಹಜವಾಗಿ ಹಾಸ್ಯದ  ನಿರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಸಭೆ ಕೇಕೆ ಹಾಕಿ ನಗುವಕ್ಕೆ ಆರಂಭಿಸುತ್ತದೆ.  ಇದರ ಸಂಕೇತಾರ್ಥ ಪಾತ್ರದಲ್ಲೂ ಮತ್ತೆ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುವುದು ಬೇರೆ ವಿಚಾರ.

ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಬಣ್ಣದ ವೇಷಧಾರಿಯಾಗಿದ್ದರು ಎಂದು ಕೇಳಿದ್ದೆ. ಆದರೆ ನಂತರ ಹಾಸ್ಯಕ್ಕೆ ಅನ್ವರ್ಥವಾಗಿ ಬೆಳೆದದ್ದು ಇತಿಹಾಸ.  ಕರ್ನಾಟಕ ಮೇಳದ ಕರಪತ್ರ ಕಂಡಾಗ, ಆ ಮೇಳದಲ್ಲಿನ ದೈತ್ಯ ಪ್ರತಿಭೆಗಳು ಅದೆಷ್ಟೋ ಇರಬಹುದು,  ಆದರೆ ಮೊದಲು ಕಂಡುಬರುವ ಮುಖವೆಂದರೆ ಅದು ಮಿಜಾರು ಚಹರೆ.  ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಮಿಜಾರು ತನ್ನ ಪಾತ್ರಗಳಿಂದ ಜನಜೀವನಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿರವಾಗುವ ರೀತಿ. ಶುದ್ದ ಜಾನ ಪದ ಹಾಸ್ಯ, , ಗಾದೆಗಳು,  ಉಪಮೆಗಳು,  ಸರಳವಾದ ಸುಂದರವಾದ ಸಂಭಾಷಣೆ ಇವುಗಳಿಗೆಲ್ಲ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗುವ ಅವರ ಸ್ವರ ಭಾರ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸೇರಿಕೊಂಡ ಮೊನಚು ಹಾಸ್ಯ ಇಂತಹ ಮಿಜಾರು ಪಾತ್ರಗಳಿಗೆ ಅನ್ಯರನ್ನು ಹೋಲಿಸುವುದು ಕಠಿಣವಾದ ಕೆಲಸ.  ಇಂದು ಹಾಸ್ಯಗಳಿಗೆ ಪ್ರಸಂಗಗಗಳಲ್ಲಿ ತಾರಾಮೌಲ್ಯ ವಿದ್ದರೂ ಅದು ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುವ ಅಭಿರುಚಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿಲ್ಲ. ಹಾಸ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಬಗೆ ಬಗೆಯ ಸರ್ಕಸ್ ನ ಸರಕುಗಳ ನೈಪುಣ್ಯತೆಯೊಂದೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ.  ಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಸದಭಿರುಚಿ ಅಂತೆಯೇ ಸದಭಿರುಚಿಯ ಕಲೆ ನೆಲೆಗೊಳ್ಳಬೇಕಿದ್ದರೆ ಪ್ರಜ್ಞಾವಂತ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನ ಆನಿವಾರ್ಯತೆ ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ ಕಲಾವಿದನ ಇರುವಿಕೆಯೂ ಅಗತ್ಯ.  ಇಂತಹ ಸಂದಿಗ್ಧತೆಯಲ್ಲಿ ಸರಳವಾದ ಮಿಜಾರು ಪಾತ್ರಗಳು ಬಹುವಾಗಿ ನೆನಪಿಗೆ ಬರುತ್ತವೆ. ಹಿತ ಮಿತವಾದ ಕುಣಿತ ಸಂದರ್ಭೋಚಿತ ಮೊನಚು ಸಂಭಾಷಣೆ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೀಮಂತ ಶರೀರ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಆರ್ಜಿಸಿದ ವಿಪುಲವಾದ ಲೋಕಾನುಭವ ಇನ್ನು ರಂಗದ ಮೇಲೆ ಕಾಣುವುದು ದುರ್ಲಭ ಎಂತಲೇ ಹೇಳಬೇಕು.  ಹಲವು ರಾತ್ರಿಗಳನ್ನು ಇವರ ಹಾಸ್ಯದ ಹೊನಲಿನಲ್ಲಿ ಮಿಂದು ನಕ್ಕು ಕಳೆದವರು ನಾವು.  ಮಿಜಾರು ಎಂದಾಕ್ಷಣ  ಎಲ್ಲವನ್ನು ಮರೆತ ಆ ನಮ್ಮ ನಗು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ. 

ಕಲಾವಿದನಾಗಿ ಉನ್ನತ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪರಿಪೂರ್ಣ ಜೀವನವನ್ನು ಕಂಡ ಶ್ರೀ ಮಿಜಾರು ಅಣ್ಣಪ್ಪ ತಮ್ಮ ಪಾತ್ರಗಳ ನೆನಪಿನ ಗಾಢ ಮುದ್ರೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಐಹಿಕ ಲೋಕದಿಂದ ದೈಹಿಕವಾಗಿ ಕಣ್ಮರೆಯಾದರೂ ರಸಿಕರ ಹೃದಯದಲ್ಲೂ ಯಕ್ಷಗಾನ ಲೋಕದಲ್ಲೂ ಮರೆಯದ ಚಿರಸ್ಥಾಯಿ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ತನ್ನದಾಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಭಗವಂತನು ಅವರ ಆತ್ಮಕ್ಕೆ ಸದ್ಗತಿಯನ್ನು ಕರುಣಿಸಲಿ.