ಶ್ರೀ ಸೂರಿಕುಮೇರಿ ಗೋವಿಂದ ಭಟ್ ನಾನು ಕಂಡಂತೆ.....

(ಕೆಲವು ದಿನಗಳ ಹಿಂದೆ ಯಕ್ಷರಂಗ ಕಟೀಲು ಸಿತ್ಲ ಫೌಂಡೇಶನ್ ಇದರ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನ ಹಿರಿಯ ಕಲಾವಿದ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ದಿವಂಗತರಾದ, ಶ್ರೀ  ಗೋವಿಂದ ಭಟ್ ಸೂರಿಕುಮೇರಿ ಇವರ ಸಾಕ್ಷಚಿತ್ರ ಸಂದರ್ಶನ ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು. ಆ ಸಂದರ್ಶನದ ಭಾಗವಾಗಿ ಶ್ರೀ ಕಟೀಲು ಸಿತ್ಲ ರಂಗನಾಥ ರಾವ್ ಇವರು ಸೂರಿಕುಮೇರಿ ಗೋವಿಂದ ಭಟ್ ಕುರಿತಾಗಿ ಒಂದು ಲೇಖನ ಬರೆಯುವುಂತೆ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಆಗ್ರಹಿಸಿದ್ದರು.  ತಮ್ಮ ಸಾಕ್ಷ್ಯಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಮೊದಲಿಗೆ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಆ ಲೇಖನದ ಪ್ರತಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಹಾಕಿರುವೆ. ಗೋವಿಂದ ಭಟ್ ರವರ ಈ ಪರಿಚಯಾತ್ಮಕ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ನನ್ನಿಂದ ಈ ಮಹತ್ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿಸಿದ ಶ್ರೀ ಕಟೀಲು ಸಿತ್ಲ ರಂಗನಾಥ ರಾವ್ ರವರಿಗೆ ಧನ್ಯವಾದವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾ, ಅಗಲಿದ ಹಿರಿಯ ಚೇತನ ಶ್ರೀ ಗೋವಿಂದ ಭಟ್ಟರ ಸ್ಮರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಈ ಲೇಖನ. )

 

ಹಸಿವು ಇದು ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಪ್ರಪಂಚದ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಸಂಕೇತ. ಎಷ್ಟೇ  ದೊಡ್ಡ ಖಜಾನೆಯನ್ನಾದರೂ ತುಂಬಿಸಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ಇಡಬಹುದು. ಆದರೆ ಹೊಟ್ಟೆಯನ್ನು ತುಂಬಿಸಿ ಇಡುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಹಸಿವು ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿ ಹುಟ್ಟಿದಾಕ್ಷಣ ಜತೆಯಾಗುವ ಪ್ರವೃತ್ತಿ. ಹಸಿವು...ಹಸಿವು ಇದು ಜೀವ ಜಗತ್ತಿನ ಆರೋಗ್ಯದ ಲಕ್ಷಣ. ಹಾಗಾಗಿ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಪ್ರಪಂಚದ ಮೂಲ ಇರುವುದೇ ಹಸಿವಿನಲ್ಲಿ. ಈ ಹಸಿವಿನ ಪರಿಮಾರ್ಜನೆಯೇ ಎಲ್ಲ ಪ್ರವೃತ್ತಿಗೂ ಮೂಲ ಕಾರಣ. ಹಸಿವು ಎಂದಿನ ವರೆಗೆ ಇರುತ್ತದೋ ಅಂದಿನವರೆಗೆ ಪ್ರಪಂಚ ಚಲನ ಶೀಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ  ಹಾಗೆ ಹಸಿವು ಇರುವ ತನಕ ಸದಾ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. ಅಥವಾ ಹಸಿವು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಜೀವಂತವಾಗಿರಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಪ್ರಪಂಚದ ಸತ್ಯ. ಈ ಸತ್ಯದ ಬೆನ್ನಟ್ಟಿ ಹೋದ   ಹಲವರು  ಇಂದು ನಮ್ಮ ನಡುವೆ ಮಹಾನ್ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಾಗಿ ಈ ಪ್ರಪಂಚದ ಸತ್ಯವನ್ನು ತೆರೆದು ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಂತಹ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು ಶ್ರೀ ಸೂರಿಕುಮೇರಿ ಗೋವಿಂದ ಭಟ್.

ಸೂರಿಕುಮೇರಿ ಎಂದಾಗ ಯಕ್ಷಗಾನ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸ್ಪಷ್ಟ ಕಲ್ಪನೆ ಮೂಡುತ್ತದೆ. ಸೂರಿಕುಮೇರಿ ಎಂಬ ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕುಗ್ರಾಮ ಎಲ್ಲಿದೆಯೋ ಎಷ್ಟು ಜನರಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆಯೋ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಸೂರಿಕುಮೇರಿ ಜತೆಗೆ ಗೋವಿಂದ ಭಟ್ಟರ ಹೆಸರು ತಳುಕು ಹಾಕಿಕೊಂಡಾಗ ಸ್ಪಷ್ಟ ಮುಖವೊಂದು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತೇಲಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಅದೇ ಪ್ರಶಾಂತ ಮುಖ. ರಂಗದ ಮೇಲೆ ನವರಸಗಳನ್ನು ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಚಿಮ್ಮಿಸಬಲ್ಲ ಅದೇ ಮುಖ.  ಯಕ್ಷಗಾನ ಲೋಕದ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ವ್ಯಕ್ತಿ ಸೂರಿಕುಮೇರಿ ಗೋವಿಂದ ಭಟ್.

ಬಡ ಪುರೋಹಿತ ಅವಿಭಕ್ತ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ ಶ್ರೀ ಭಟ್ಟರ ಜನ್ಮದಿಂದಲೇ ಬಡತನ ಬೆಂಬತ್ತಿ ಬಂದಿತ್ತು. ಕೌಟುಂಬಿಕ ಸಾಮಾಜಿಕ ಹೀಗೆ ಹಲವು ಕಾರಣಗಳಿದ್ದರೂ ಜೀವನದ ಹಲವು ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಿಗೆ ಎಳವೆಯಲ್ಲೇ ತನಗರಿವಿಲ್ಲದೇ ಎದೆಯೊಡ್ಡಿದವರು. ತನಗರಿವಿಲ್ಲದೇ ಎಂದು ಹೇಳುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಿದೆ. ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ಬಾಧಿಸಿದ್ದು ಎಂದರೆ ಹಸಿವು. ಹಸಿದವನಿಗೆ ಮೊದಲ ಸಮಸ್ಯೆಯೇ ಹಸಿವು. ಅದು ಪರಿಹರಿಸುವವರೆಗೂ ಬೇರೇ ಯಾವ ದುರಿತಗಳೂ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆ ಹಸಿವಿನ ಪರಿಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಇವರು ಜೀವನದ ಹಲವು ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ದಾಟುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಲೇ ಬೇಕಾಯಿತು. ಹಾಗಾಗಿ ಹಸಿವು ಅವರನ್ನು ಎಲ್ಲೆಲ್ಲೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಯಿತೋ ಅಲ್ಲೆಲ್ಲ ಗೋವಿನಂತೆ ಗೋವಿಂದ ಭಟ್ಟರು ಸಂಚರಿಸಿದರು. ಈ ಸಂಚಾರದ ದಿಕ್ಸೂಚಿ ಯಕ್ಷಗಾನ ರಂಗಸ್ಥಳವನ್ನೇ ತೋರಿಸಿದ್ದು ಯಕ್ಷಗಾನದ ಜನಪ್ರಿಯ ಕಲಾವಿದನ ಸೃಷ್ಟಿಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಇದನ್ನು ಗೋವಿಂದ ಭಟ್ಟರು ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವಾಗಿ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಕಲೆಯೇ ಜೀವ. ಕಲೆಯೇ ಸರ್ವಸ್ವ ಎಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಆಷಾಢಭೂತಿ ತನವಿಲ್ಲ.

ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹಸಿವಿನಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲವಾಗುವ ಮನಸ್ಸು ಹೊಟ್ಟೆ ತುಂಬಿದಾಗ ಆಲಸ್ಯವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಹೊಟ್ಟೆ ಹಸಿವು ಎಂದು ಬೇಡಿಕೊಂಡು ಬರುವ ಭಿಕ್ಷುಕ ಅಥವಾ ಇನ್ನಾರೋ ಅನ್ನ ಹಾಕುವವರೆಗೆ ಬೇಕಾದದ್ದನ್ನು ಮಾಡುವ ಮನಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಹೊಟ್ಟೆ ತುಂಬಿತೋ ಆನಂತರ ಮಾಡಬೇಕಾದ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ಔದಾಸಿನ್ಯ ಅರಿವಿಲ್ಲದೇ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಗೋವಿಂದ ಭಟ್ಟರು ಯಾವ ಹಸಿವಿಗಾಗಿ ರಂಗಸ್ಥಳವೇರಿದರೋ ಹಸಿವು ನೀಗಿ ಹೊಟ್ಟೆ ತುಂಬಿದಾಗ ಆಲಸಿಗಳಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅನ್ನ ಕೊಟ್ಟ ಕಸುಬಿಗೆ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಿದರು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಹಜ ಕಲಾವಿದನಿಗಿಂತಲೂ ಅಧಿಕ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸಿದರು.  ಈ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆ ಅರ್ಪಣಾ ಭಾವ ಭಟ್ಟರನ್ನು ಯಕ್ಷಗಾನ ರಂಗದ ಅದ್ವಿತೀಯ ಕಲಾವಿದನನ್ನಾಗಿಸಿದೆ. ಇಂದಿಂಗೂ ಗೋವಿಂದ ಭಟ್ಟರು ಅದೇ ಭಾವದಿಂದ ರಂಗದಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯಾ ಶೀಲರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂದರೆ ವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅವರ ಬದ್ದತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಇಷ್ಟಾಗಿಯೂ ಅವರು ಹೇಳುವ ಮಾತು ಒಂದೇ “ನಾನು ಕಲಾಪ್ರೇಮದಿಂದ,  ಯಕ್ಷಗಾನದ ಹುಚ್ಚಿನಿಂದ ವೇಷ ಹಾಕಿದವನಲ್ಲ. ಜೀವನದ ಪಾಠವೇ ನನಗೆ ಬಣ್ಣವನ್ನು ಬಳಿಯಿತು.”  ಅದೆಂತಹಾ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆ?

ಯಕ್ಷಗಾನ ಲೋಕ ಕೊಟ್ಟ ಅನ್ನವನ್ನು ಅವರೆಂದೂ ಮರೆಯಲಿಲ್ಲ. ಹಾಗಾಗಿಯೇ ಅವರ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಅಳಿಯದ ಪ್ರಸನ್ನತಾ ಭಾವ ಸದಾ ಹಸಿರಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇಂದಿಗೂ ಇಷ್ಟು ದೀರ್ಘವಾದ ಕಲಾ ಜೀವನವನ್ನು ಜತೆಗೆ ವಾಸ್ತವ ಬದುಕನ್ನು ಕಂಡ ಅವರಲ್ಲಿ ಸಂತೃಪ್ತಿಯ ಭಾವವಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸಂತೃಪ್ತಿ ಮೂಡವುದು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ  ವಿಶ್ವಾಸವಿರಿಸಿದಾಗ ಮಾತ್ರ. ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸ ಅಚಲವಾಗಿ ಉಳಿಯಬೇಕಾದರೆ ಆತ ನಿತ್ಯಾಹ್ನಿಕಗಳನ್ನು, ಕರ್ಮ ಅನುಷ್ಠಾನಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸಬೇಕು.  ಇವುಗಳು ಯಾವುದೇ ಫಲಾಫಲದ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿಲ್ಲದೇ ಸಂಕಲ್ಪಿಸುವ ಪರಮಾತ್ಮ ಸ್ಮರಣೆಗಳು. ಕರ್ಮಾನುಷ್ಠಾನಗಳಲ್ಲಿ ಅಚಲವಾದ ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವ ಇವರು ಯಾವತ್ತೂ ಸ್ಥಿರಮಾನಸ ಚಿತ್ತರಾಗಿ ವ್ಯವಹರಸುತ್ತಾರೆ. ವಾಸ್ತವದ ಬದುಕಿನ ಬಗ್ಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಯೋಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗಾಗಿ ನಿತ್ಯ ಶಾಂತರಾಗಿ ಬಾಸವಾಗುತ್ತಾರೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಶಾಂತವಾಗಿರುತ್ತಾರೆ.   ಯಾವ ಉದ್ವೇಗವಿದ್ದರೂ ಇವರ ಮುಖವನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಆ ಉದ್ವೇಗ ಪರಿಹರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

ಇವರ ಬಗ್ಗೆ ನನಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ತಿಳಿದವರು ಬಹಳಷ್ಟು ಇರಬಹುದು. ಆದುದರಿಂದ ನಾನು ಹೇಳುವ ಈ ಪರಿಚಯ ಲೇಖನ ನನ್ನ ಅರಿವಿಗಷ್ಟೆ ಸೀಮಿತ. ನನಗರಿಯದ ಗೋವಿಂದ ಭಟ್ಟರ ಪುಸ್ತಕದ ಪುಟಗಳು ಇನ್ನೂ ಬಹಳಷ್ಟಿವೆ.

ಯಕ್ಷಗಾನದ ಹಲವು ದಿಗ್ಗಜರ ವಿದ್ವಾಂಸರ ಸಂದರ್ಶನವನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದ ಮಿತ್ರ ರಂಗಣ್ಣನಿಗೆ ಗೋವಿಂದ ಭಟ್ಟರ ಸಂದರ್ಶನ ಮಾಡಬೇಕೆಂಬ ಬಯಕೆ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೇ ಇತ್ತು. ನನ್ನಿಂದ ಅದಕ್ಕೆ ಚಿಕ್ಕ ಮಟ್ಟಿನ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹವೂ ದೊರಕಿದಾಗ ರಂಗನಾಥರು ಹತ್ಯಾರ ಹೆಗಲಿಗೇರಿಸಿ ಹೊರಟೇ ಬಿಟ್ಟರು. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸಂದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಾಗ ಒಂದಲ್ಲ ಸಾವಿರ ಕುತೂಹಲ ವಿರುತ್ತದೆ. ಇಂತಿಂತಹ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಹೇಗೆ ಉತ್ತರ ಸಿಗಬಹುದು? ಯಾವ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಇರಬಹುದು? ಇದು ಸಹಜ. ಆದರೆ ಗೋವಿಂದ ಭಟ್ಟರ ಸಂದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಇವರು ಹೊರಟು ನಿಂತಾಗ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಅದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರವೂ ನಮ್ಮ ಕೈಯಲ್ಲಿತ್ತು. ಅಂದರೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೂ ಗೋವಿಂದ ಭಟ್ಟರ ಉತ್ತರ ಹೀಗೆ ಇರುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಖಚಿತ ನಿಲುವು ಅಲ್ಲಿತ್ತು. ಯಾಕೆಂದರೆ ಭಟ್ಟರ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಆ ರೀತಿಯದ್ದು. ಅಲ್ಲಿ ಆಷಾಢ ಭೂತಿ ತನವಿಲ್ಲ. ರಂಗದ ಮೇಲಿರುವ ಅಭಿನಯ ಅಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಎಲ್ಲವೂ ನೇರ ಸ್ಪಷ್ಟ. ಖಚಿತವಾದವುಗಳು. ಹಾಗಾಗಿ ಸಂದರ್ಶನ ಮಾಡಿದ ಸಾಧನೆಯ ತೃಪ್ತಿ ಮಾತ್ರ ಇಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ.  ಅಂದಿನಿಂದ ಇಂದಿನವರೆಗೂ ಗೋವಿಂದ ಭಟ್ಟರ ನಿಲುವು ಬದಲಾದದ್ದನ್ನು ನಾನು ನೋಡಿಲ್ಲ. ಯಾವುದೇ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಹೀಗೆ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ಸ್ಪಷ್ಟ ನಂಬಿಕೆ ನನಗಿತ್ತು. ಅದು ಪರಮ ಸತ್ಯವಾದ ವಿಚಾರ. ಇದೊಂದು ಭಟ್ಟರ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯತೆ.

ಗೋವಿಂದ ಭಟ್ಟರಲ್ಲಿ ನಾನು ಕಂಡದ್ದು ಜೀವನದ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸತ್ಯಗಳನ್ನು. ಅವರೊಂದಿಗೆ ಹೃದ್ಯವಾಗಿ ಮಾತಿಗಿಳಿದರೆ ಇದು ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಅವರು ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನು ಕೇವಲ ಕಲೆಯಾಗಿ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ತನ್ನ ಜೀವನದ ಸತ್ಯಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಅದನ್ನು ಕಂಡರು.  ಆ ಸತ್ಯಕ್ಕೆ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವಾಗಿ ಸ್ಪಂದಿಸಿದರು. ಅದುದರಿಂದಲೇ  ಒಬ್ಬ ಕಲಾವಿದನಾಗಿ ಭಟ್ಟರು ಬಹಳ ಸ್ವಾವಲಂಬಿಗಳು. ಚೌಕಿಯಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು.  ಅವರ ವೇಷ ಭೂಷಣಗಳನ್ನು ಸ್ವತಃ ಅವರೇ ಮಡಚಿ ಒಪ್ಪವಾಗಿ ಇಡುತ್ತಾರೆ. ಇದು ವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿನ  ಶ್ರದ್ದೆ.  ಹಸಿವಿನ ಋಣ. ಯಾರು ಯಾವಾಗ ಈ ಹಸಿವನ್ನು ಮರೆಯುತ್ತಾರೋ ಅವರು ಈ ರಂಗದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಜೀವನ ರಂಗದಲ್ಲಿಯೂ ಇರತಕ್ಕವರಲ್ಲ. ಸ್ಥಿರ ಆರೋಗ್ಯವಿರುವುದರಿಂದ ಇವರಿಗೆ  ಹಸಿವು ಸಮಯಾ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹಾಜರಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತದೇ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತದೆ.  ಅದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಅನ್ನ ಕೊಟ್ಟು ಹಸಿವು ನೀಗಿದ ಕೈಗಳು. ಹಾಗಾಗಿ ಇನ್ನೂ ವಿರಮಿಸದ ಪ್ರವೃತ್ತಿ.   ಬಹುಷಃ ಹೊಟ್ಟೆ ಹಸಿವು ನೀಗಿದರೂ ಇವರ ಹಸಿವು ಶಮನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.  ಈ ಹಸಿವಿನ ರೂಪ ಬೇರೆಯೇ ಇರಬಹುದು.

ಗೋವಿಂದ ಭಟ್ಟರ ಜತೆ ಒಂದಷ್ಟು ಸಮಯವನ್ನು ಹಲವು ಸಲ ಕಳೆದಿದ್ದೇನೆ. ಆದರೆ ಅಷ್ಟೂ ಹೊತ್ತು ನಾನು ಯಕ್ಷಗಾನದ ಬಗ್ಗೆ ಅವರ ಕಲಾಜೀವನದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತನಾಡಿದ್ದು ಕಡಿಮೆ. ಯಾಕೆಂದರೆ ಜೀವನದ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಸತ್ಯಗಳು ಅವರನ್ನು ಕಂಡಾಗ ಯೋಚನೆಗೆ ಬರುತ್ತವೆ. ಅದರ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತನಾಡಿದಾಗ ಅವರು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವಾಗಿ ಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಮನಸ್ಸಿನ ಅನಿಸಿಕೆಗಳನ್ನು ಸರಳವಾಗಿ ಹೇಳಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಕೇಳುವವರು ಏನೇ ತಿಳಿಯಲಿ ತನ್ನ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಕಂಡ ಸತ್ಯಗಳ ಬಗ್ಗೆಅವರು ನಿಷ್ಠೂರರಾಗಿ ಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ತತ್ವ ಸಿದ್ದಾಂತಗಳ  ಬಗ್ಗೆ ತಲೆಕೆಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಜಾಯಮಾನವಿಲ್ಲ. ಅವರು ಕಂಡುಕೊಂಡ ಜೀವನ ಸತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಅಚಲವಾದ ವಿಶ್ವಾಸ. ಅದನ್ನು ಅಲ್ಲಗಳೆಯುವ ಅನುಭವ ನಮ್ಮದಲ್ಲ.

ಇವರು ಎಂದಿಗೂ ತನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳಿಕೊಂಡವರಲ್ಲ. ಹಾಗಾದುದರಿಂದಲೇ ರಂಗನಾಥರು ಸಂದರ್ಶನ ಮಾಡಿ  ಇವರ ಸ್ವ ಪರಿಚಯ ( ಬಯೋಡಾಟ)  ವನ್ನು ಕೇಳಿದರು. ಅದಕ್ಕವರು ಮತ್ತೆ ಯೋಚಿಸದೆ ಒಂದೇ ಮಾತು ಅದನ್ನು ರಾಜಕುಮಾರ ನಲ್ಲೇ ಕೇಳಿಬಿಡಿ. ಎಲ್ಲಾ ವಿವರ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ತಮ್ಮ ಸಮೀಪ ವರ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಅದೊಂದು ವಿಶ್ವಾಸ. ನಾನೇನು ಹೇಳಿಯೇನು ಎನ್ನುವ ಬಗ್ಗೆ ತಲೆಕೆಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ತನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತವಾಗಿ ಹೇಳಿದರೂ  ಅದಕ್ಕೆ ಯೋಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ.  ಪ್ರಾಮಾಣಿಕನಾದವನಿಗೆ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತದ ಭಯವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ಮಾರ್ಮಿಕ. ಅಭಿಮಾನದ ಅರ್ಥ ತಿಳಿಯದೇ  ಹಿಂಬಾಲಿಸುವವರು ಇದನ್ನು ಅರ್ಥವಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.  ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಇಂತಹ ವಿಚಾರಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮದಲ್ಲದೇ ಇದ್ದದ್ದನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಹೇಳುವವರೇ ಅಧಿಕ. ಹಾಗಿರುವಾಗ ತಾವೇನೂ ಆಡದೆ ಅದನ್ನು ನನ್ನ ತಲೆಗೆ ರವಾನಿಸಿಬಿಟ್ಟರು.  

ಇವರಲ್ಲಿ ನಾನು ಕಂಡ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗುಣವೆಂದರೆ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಾಗಿ ಇವರು ಕರ್ಮ ನಿಷ್ಠರಾಗಿ ಅನುಷ್ಠಾನವನ್ನು ಸದಾ ಕಾಯ್ದುಕೊಂಡಿರುವುದು.  ಇವರ ವೃತ್ತಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿ   ನಿತ್ಯಾಹ್ನಿಕಗಳನ್ನು ಬಾಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಪ್ರಪಂಚದ ವಾಸ್ತವಗಳೊಂದಿಗೆ ಸದಾ ಸ್ಪಂದಿಸುತ್ತಾರೆ.  ಯಕ್ಷಗಾನವಲ್ಲದೇ ಇದ್ದರೆ ಪೌರೋ ಹಿತ್ಯವನ್ನೂ ಮಾಡಬಲ್ಲರು, ಪಾಜಕರಾಗಿ ಸೌಟನ್ನೂ ಹಿಡಿಯಬಲ್ಲರು. ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಜೀವನದ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ಬಿಡದ ಚಲನ ಶೀಲ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ. ಜೀವನಕ್ಕೆ ಯಾವುದನ್ನಾದರೂ ದುಡಿಯಬೇಕು. ಅದರಲ್ಲಿ ಇರುವ ಶ್ರದ್ದೆ. ಬಹುಶಃ ಬಾಲ್ಯದ ಬವಣೆಗಳು ಇದನ್ನು ಕಲಿಸಿರುತ್ತದೆ.

ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಪ್ರಪಂಚದ ಪರಮ ಸತ್ಯವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅರಿತವರು. ಹಾಗಾಗಿ ಇವರು ನಿರ್ಲಿಪ್ತರಾಗಿಯೂ ಇರಬಲ್ಲರು. ಅವರ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇದು ಅವರಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ ನಿಲುವು.. ಬಹಳಷ್ಟು ಯೋಚಿಸಿ ಮಥಿಸಿ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಅವಲೋಕಿಸಿ ಅವರು ತನ್ನ ನಿಲುಮೆಯನ್ನು ತಳೆಯುತ್ತಾರೆ. ಯಾರೇನೇ ಹೇಳಿದರೂ ತನ್ನ ನಿಲುಮೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಅಚಲವಾದ ವಿಶ್ವಾಸ. ಸೌಮ್ಯವಾಗಿಯೇ ಪರಿಣಾಮವನ್ನೂ ಬೀರ ಬಲ್ಲ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ.

ಇಂದಿನ ಯುವಕರನ್ನೂ ನಾಚಿಸಬಲ್ಲ ಚಲನ ಶೀಲತೆ. ಚಟುವಟಿಕೆ. ರಂಗದ ಮೇಲಿನ ಪ್ರವೃತ್ತಿ, ಇದೆಲ್ಲವೂ ಅವರಿಗೆ ಒಲಿದದ್ದು ಅವರ ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸದಿಂದ. ಅದರಿಂದ ಇನ್ನೊಬ್ಬರಿಗೆ ಸ್ಫೂರ್ತಿಯಾಗಬಲ್ಲರು. ಈ ಸ್ಫೂರ್ತಿಯಿಂದಲೇ  ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಶಿಷ್ಯವರ್ಗವನ್ನು  ಹೊಂದಿದವರು ಇವರು.

ಬಹಳ ಸರಳ ಮತ್ತು ನೇರ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ. ಶಾಂತ ಸ್ವಭಾವವಾದರೂ ಇವರ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಅವಲೋಕನ ಸದಾ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿರುತ್ತದೆ.  ಬಹಳ ಬೇಗನೇ ಆತ್ಮೀಯರಾಗಿ ಬಿಡುತ್ತಾರೆ.  ಕಲಾಜೀವನದಲ್ಲಿ ಗೌರವವನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಂಡವರು. ನಿರ್ಭಿಡೆಯ ನಡೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಅವರದ್ದೆ ಆದ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ನಿದರ್ಶನಗಳನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಒದಗಿಸಬಲ್ಲರು. ವ್ಯಯಕ್ತಿವಾಗಿ ಸದ್ಭಾವನೆ ಸಹಕರಣ ಇದೆಲ್ಲದಕ್ಕೂ ಪ್ರತೀಕವಾಗಬಲ್ಲರು. ಒಂದು ಸಲ ಯಕ್ಷಗಾನ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಗೆ ಆಹ್ವಾನಿಸುವ ಅವಕಾಶ ನನಗೆ ಒದಗಿ ಬಂತು. ಕರೆ ಮಾಡಿದೆ. ದಿನ ವಿವರ ಎಲ್ಲ ಕೇಳಿದ ಮೇಲೆ ಬರುತ್ತೇನೆ ಎಂದಷ್ಟೇ ಹೇಳಿ ದಿನಚರಿಯಲ್ಲಿ ಗುರುತು ಮಾಡಿಕೊಂಡರು.  ಬರುತ್ತೇನೆ ಎಂದಷ್ಟೇ ಹೇಳಿದವರು ಮತ್ತೆ ಯಾವ ವಿವರವನ್ನು ಕೇಳಲಿಲ್ಲ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಗೋ ಆಟಕ್ಕೊ ಕರೆದಾಗ ಕಲಾವಿದರು, ಅದರಲ್ಲೂ ತಾರಾಮೌಲ್ಯ ಇದ್ದವರು ಬಹಳಷ್ಟು ಚೌಕಾಶಿಗೆ ಇಳಿಯುವುದುಂಟು. ತಮಗೆ ಇಂತಹುದೇ ಪಾತ್ರವಾಗಬೇಕು, ಇಲ್ಲ ಇಂತಹವರೇ ಪ್ರತಿ ಪ್ರಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಇರಬೇಕು. ಇಷ್ಟೇ ಸಂಭಾವನೆ ಸಿಗಬೇಕು. ಇದನ್ನೆಲ್ಲ ಮೊದಲೇ ಮಾತನಾಡಿ ನಿರ್ಧರಿಸಿ ಬಿಡುವ ತವಕ. ಆದರೆ ಗೋವಿಂದ ಭಟ್ಟರು ಎಷ್ಟೇ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕವಾಗಿ ಚಿಂತಿಸುವುದಿದ್ದರು ಬರುತ್ತೇನೆ ಎಂಬ ಒಂದು ಒಪ್ಪಿಗೆ ಬಿಟ್ಟರೆ ಬೇರೆ ಮಾತಿಲ್ಲ. ಚೌಕಾಶಿ ಇಲ್ಲ. ಸಂಭಾವನೆಯ ಬಗ್ಗೆ ತಲೆಕೆಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಕರೆದ ನನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ವಿಶ್ವಾಸವೋ ಇಲ್ಲ ಅವರ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯೇ ಆ ರೀತಿಯೋ ನನಗೆ ಇಂದಿಗೂ ಕೌತುಕವಾಗಿಯೇ ಉಳಿದಿದೆ. ಕೊನೆಗೆ ನಾನೇ ಕೇಳಿದೆ ಇಂತಹ ಪಾತ್ರ ಮಾಡಬಹುದೇ?  ಆಗ ಶಾಂತವಾದ ಸ್ವರದಲ್ಲಿಯೇ ಹೇಳಿದರು,

“ನನಗೆಂಥದ್ದೋ? ಎಂಥದ್ದೂ ಅದೀತು? ಯಾವ ಪ್ರಸಂಗವೂ ಯಾವ ಪಾತ್ರವೂ ಅಲ್ಲಿ ಬಂದಾಗ ಹೇಳೀದರೂ ತೊಂದರೆ ಇಲ್ಲ. ಯಾವದೂ ಅದೀತು“.

ಯಕ್ಷಗಾನ ಸಂಘಟಕರಿಗೆ ಇಂತಹ ಕಲಾವಿದರ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಈಗ ಬಹಳಷ್ಟಿದೆ ಎನ್ನಿಸಿತು. ಇಷ್ಟು ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುವ ಕಲಾವಿದರು ಇಂದು ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಬೆರಳೆಣಿಕೆಯಷ್ಟೇ ಇರುವುದು. ಅಗಾಧವಾದ ಅನುಭವ ಯಾವುದನ್ನೂ ಮಾಡಬಲ್ಲೆ ಎಂಬ ಆತ್ಮ ವಿಶ್ವಾಸ ಇದು ಯಕ್ಷಗಾನ ಅಲ್ಲ ಅವರಿಗೆ ಬದುಕು ಕಲಿಸಿದ ಪಾಠಗಳು. ಅದು ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲೂ ವ್ಯಕ್ತವಾಯಿತು.  ಯಕ್ಷಗಾನ ರಂಗದ ಮೇಲೆ ಇವರ ಬದುಕು ಅತೀ ದೀರ್ಘ ಬದುಕು, ಇಷ್ಟು ದೀರ್ಘ ಬದುಕು ಅತ್ಯಂತ ವಿರಳಾತಿ ವಿರಳ ಎನ್ನಬಹುದು. ವಿಶೇಷವೆಂದರೆ ಇವರ ಶಿಷ್ಯಂದಿರು ನಿವೃತ್ತಿ ಪಡೆದುಕೊಂಡು ಮೇಳ ಬಿಟ್ಟು ಹೊರನಡೆದರೂ ಗುರುಗಳಾದ ಇವರು ಇನ್ನೂ ರಂಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತರಾಗಿಯೇ ಇದ್ದಾರೆ.

ಯಕ್ಷಗಾನದ ವೃತ್ತಿ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಇವರು  ಪ್ರವರ್ತಕ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಗುರುತಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಅವರದೇ ಆದ ತಾತ್ವಿಕ ಆಧಾರಗಳನ್ನೂ ಸರಳವಾಗಿ ಒದಗಿಸುತ್ತಾರೆ.  ಶ್ರೀ ಕಡತೋಕ ಮಂಜುನಾಥ ಭಾಗವತರ ಸಾರಥ್ಯದಲ್ಲಿ ಗೋವಿಂದಣ್ಣನ ನೈಜ ಪ್ರತಿಭೆ ಪ್ರಕಾಶಕ್ಕೆ ಬಂತು. ಯಾವಾಗ ಕಲಾವಿದನಾದವನು ಪಾತ್ರಕ್ಕೆ ಮಾದರಿಯಾಗುತ್ತಾನೋ ವೃತ್ತಿಜೀವನದ ಪರಮೋತ್ಕರ್ಷ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ತಲುಪಿದ ಎಂದೇ ಆಗುತ್ತದೆ.. ಆ ಕಾಲಾದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಧರ್ಮಸ್ಥಳ ಮೇಳದ ಗಜ ಪಡೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸೇನಾನಿಯಾಗುವುದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಸೇನಾಪತಿ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಸ್ಪರ್ಧಿಯಾಗುವುದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಮಾತಲ್ಲ. ಅದರಲ್ಲೂ ಕಡತೋಕ ಭಾಗವತರಾಗಲೀ ಮೇಳಕ್ಕೆ  ಅನೇಕ ಯಶಸ್ವೀ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ರಚಿಸಿದ ಶ್ರೀ ಅಮೃತ ಸೋಮೇಶ್ವರರಾಗಲೀ ಇವರನ್ನು ಗಮನಿಸಿಯೇ ಪ್ರಸಂಗ ನಡೆ ರೂಪಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿತ್ತು. ಆಗ ಮೇಳದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಜನ ಅಗ್ರಗಣ್ಯ ಕಲಾವಿದರು. ಒಬ್ಬರು ಶ್ರೀ ಕುಂಬಳೆ ಸುಂದರ್ ರಾವ್, ಇನ್ನೊಬ್ಬರು ಪುತ್ತೂರು ಶ್ರೀ ನಾರಾಯಣ ಹೆಗ್ಗಡೆಯವರು, ಮತ್ತೊಬ್ಬರು ಇವರು ಶ್ರೀ ಗೋವಿಂದ ಭಟ್ಟರು. ಇಡೀ ರಾತ್ರಿಯ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ  ಈ ಮೂವರಲ್ಲಿ ಯಾರಾದರೊಬ್ಬರು ರಂಗದಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ ಪ್ರಸಂಗ ಸಂಯೋಜನೆಯಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಈ ಮೂರು ಜನರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಲ್ಲ ಒಬ್ಬರು ರಂಗಸ್ಥಳದಲ್ಲಿದ್ದರೆ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಕಷ್ಟವಲ್ಲ. ಇದು ಕಡತೋಕರ ತಂತ್ರಗಾರಿಕೆ. ಪ್ರಸಂಗಗಳು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಇದೂ ಒಂದು ಪ್ರಧಾನ ಕಾರಣವಾಗಿತ್ತು.  ಸಮರ್ಥ ನಿರ್ದೇಶನಕ್ಕೆ ಗೋವಿಂದ ಭಟ್ಟರೂ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದ್ದು ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಯುವಕ ಭಟ್ಟರ ಸಾಧನೆ ಎನ್ನಬೇಕು. ಇವರು ನಿರ್ವಹಿಸಿದ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ಇವರ ಗೈರು ಹಾಜರಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಬ್ಬನಿಗೆ ನಿರ್ವಹಿಸುವುದು ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಸವಾಲಾಗಿತ್ತು. ಸವಾಲಾಗಿತ್ತು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಅದು ಅಸಾಧ್ಯವೂ ಆಗಿತ್ತು.

 ಅದೇನಿದ್ದರೂ ಯಕ್ಷಗಾನದ ವಿಚಾರಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ  ನಾನು ಇವರನ್ನು ಕೆಲವು ಪಾತ್ರವಾಗಿಯೇ ಕಾಣುತ್ತೇನೆ.. ಮಹಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣದ ಕೌಶಿಕ ಅಥವಾ ವಿಶ್ವಾ ಮಿತ್ರನಾಗಿರಬಹುದು, ಪಾದುಕಾ ಪ್ರದಾನದ ಶ್ರೀ ರಾಮನಾಗಿರಬಹುದು ಚಕ್ರವರ್ತಿ ದಶರಥದ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯಾಗಿರಬಹುದು ಇಂತಹ ಯುಗ ಪ್ರವರ್ತಕ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಗೋವಿಂದ ಭಟ್ಟರ ಅಂತಃ ಸತ್ವ ಅವರಿಗೆ ಅರಿವಿದ್ದೋ ಇಲ್ಲದೆಯೋ ಅದು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಅಂತರಂಗದ ಗೋವಿಂದಣ್ಣ ಉಳಿದ ಕೌರವನಲ್ಲೋ,  ಕಂಸನಲ್ಲೋ ಜರಾಸಂಧನಲ್ಲೋ ಕಾಣುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.  ಅದರಲ್ಲೂ ಮಹಾಬ್ರಾಹ್ಮಣದ ಕೌಶಿಕನ ಪಾತ್ರದ ಅಂತೀಂದ್ರಿಯದ  ಕಸುವು ಅದನ್ನು ಮರೆಯುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಮೊದಲಿಗೆ ರಾಜವೇಷದ ಕೌಶಿಕ ಆನಂತರ ತ್ರಿಶಂಕು ಪ್ರಕರಣದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ ಇವೆರಡನ್ನೂ ಒಂದೇ ಎಸೆತಕ್ಕೆ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಇವರ ಚೈತನ್ಯ ಅದ್ಭುತ. ರಂಗಸ್ಥಳವನ್ನು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಾಗಿ ಇವರು ಆಕ್ರಮಿಸಿದ ರೀತಿ ನಂತರ ಆ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸುವುದೂ ದೊಡ್ಡ ಸವಾಲಾಗಿತ್ತು. ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಗುಂಗಿನಿಂದ ಹೊರಬರುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲದ ಮಾತು.   ಬಹುಶಃ ನಿತ್ಯ ಅನುಷ್ಠಾನದ ಪ್ರಭಾವ ಇರಬಹುದು, ಜತೆಗೆ ಸಂಸ್ಕ್ರತ ಭಾಷಾ ಪರಿಣತಿ,  ಆ ಮೂಲಕ  ಗಳಿಸಿದ ಜ್ಞಾನದ ಸತ್ವವೂ ಇರಬಹುದು, ಇದರಿಂದ  ಈ ಪಾತ್ರಗಳಾಗಿ ಗೋವಿಂದ ಭಟ್ಟರು ರಂಗವೇರಿದಾಗ ಅವರ ಅಂತರಂಗದ ಮುಖ ಅಲ್ಲಿ ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಅದು ಕೇವಲ ಪಾತ್ರವೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಗೋವಿಂದಣ್ಣನೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲಿ ಇನ್ನೇನೋ ವಸ್ತು ಅಂತರ್ಧಾರೆಯಾಗಿ ಪ್ರವಹಿಸಿದಂತೆ ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಈ ಅವ್ಯಕ್ತ ಹರಿವು ಏನಿದೆಯೋ  ಅದು ಇವರ ಕೌರವ, ಋತುಪರ್ಣ ತಾಮ್ರಧ್ವಜಂತಹ ರಾಜಸ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗಿದ್ದರೂ ಇವರ ರಾಜವೇಷಗಳು ತೆಂಕುತಿಟ್ಟು ಯಕ್ಷಗಾನದ ಮಾದರೀ ವೇಷಗಳಂತೆ ವಿಜ್ರಂಭಿಸುವುದು ಇವರ ಪ್ರವರ್ತಕ ಗುಣಗಳಿಂದಲೇ. ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರತೀ ಸಲವೂ ಸೂಕ್ಷವಾಗಿಯಾದರೂ ಒಂದು ಅವಿಷ್ಕಾರ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.  ಇದಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿ ಒಂದೇ ಕಡೆಯಲ್ಲಿ ಗಧಾಯುದ್ದದ  ಕೌರವವನಾಗಿ  ಹತ್ತು ಸಲ ರಂಗಸ್ಥಳ ವೇರಿದ್ದರು.

 ದೇವಿ ಮಾಹಾತ್ಮೆ ಎಂಬ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಇವರು ಮಾಡದೇ ಇದ್ದ ಪಾತ್ರಗಳೇ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು  ರಾಮಾಯಣದ ಯಕ್ಷಗಾನ ಪ್ರಸಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಇವರು ಎಲ್ಲಾ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿದವರಿದ್ದಾರೆ. ಅದು ವೃತ್ತಿ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿತ್ತೇ ಹೊರತು ಅದೊಂದು ಸಾಧನೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸುವ ಹಾಗಿಲ್ಲ ಎಂದು ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನು ಇವರು ಕಲೆಯಾಗಿ ಕಂಡು ಮೋಹಿಸಿದವರಲ್ಲ. ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ವಿವಾಹದ ರೀತಿಯಂತೆ ವಿವಾಹವಾದ ಮೇಲೆ ಸಹಧರ್ಮಿಣಿಯನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸಿದಂತೆ, ಆ ಪ್ರೀತಿಗೆ ಬದ್ಧರಾಗಿ ಕೌಟುಂಬಿಕ ಜೀವನ ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿ ನಡೆಸುವಂತೆ ಯಕ್ಷಗಾನದೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಯ್ಮವನ್ನು ತೋರಿದವರು. ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಅನ್ನ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನೇ ಕಂಡ ಇವರು ಅಲ್ಲಿ ಉಂಡ ಅನ್ನದಿಂದ ತಣಿದ ಹಸಿವವನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ಮರೆಯಲಿಲ್ಲ. ಆ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಈಗಲೂ ರಂಗದಲ್ಲಿ ಸದಾ ಪ್ರವೃತ್ತರು. ಆ ಅನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಈಗಲೂ ಅವರ ಹಸಿವು ಇಂಗಿದಂತೆ ಭಾಸವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. 

          ಯಾರನ್ನೇ ಆಗಲಿ ಅವರು ನಿಕೃಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ತಾನು ಅನುಭವಿಸಿದ ಭರ್ತ್ಸನೆ, ಅವಹೇಳನೆ, ಹಿಂಸೆ ಇವುಗಳೆಲ್ಲದರ ಪರಿಣಾಮ ಅನುಭವ ಮಾಗಿದಾಗ ಅವರ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದಲ್ಲೂ ಪಕ್ವತೆಯನ್ನು ತಂದಿದೆ. ತಾತ್ವಿಕವಾಗಿ ಸೈದ್ದಾಂತಿಕವಾಗಿ ತನ್ನದೇ ವೆತ್ಯಸ್ಥ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೂ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಯಾರಲ್ಲೂ ವೈಷಮ್ಯವನ್ನು ತೋರಿದವರಲ್ಲ. ಸಿದ್ದಾಂತ ಬೇರೆ, ವಾಸ್ತವದ ಜೀವನ ಧರ್ಮ ಬೇರೆ. ಆದರೆ ಇಂದು ಬಾಹ್ಯ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸಿದ್ದಾಂತವನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿದವನು ಎಲ್ಲದರಲ್ಲೂ ಜನ್ಮ ವಿರೋಧಿಯಾಗಿ ಕಾಣುವುದೇ ಹೆಚ್ಚು. ಇಲ್ಲಿ ಬರುವ ತತ್ವ ಭೇದವಾಗಲಿ ಸಿದ್ದಾಂತ ವೆತ್ಯಾಸಗಳಾಗಲಿ ಇವರಿಗೆ ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕಲಾವಿದನ ತತ್ವ ಸಿದ್ದಾಂತಗಳೇನೆ ಇರಲಿ ಅದನ್ನು ವ್ಯಯಕ್ತಿಕ ನೆಲೆಗೆ ತಳುಕು ಹಾಕಿ ನೋಡುವುದೇ ಅಧಿಕ. ಹಾಗಾಗಿ ಕಲಾವಿದನ ಮೇಲೆ ಅಂಧಾಭಿಮಾನ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ತತ್ವ ಸಿದ್ದಾಂತಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಗಮನವೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವುಗಳನ್ನು ಅರ್ಥೈಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮನೋಭಾವವೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇವಲ ಅಭಿಮಾನ. ಈ ಅಭಿಮಾನಕ್ಕೆ ಸ್ಪಷ್ಟ ರೂಪು ರೇಷೆ ಏನು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಅಭಿಮಾನ ಆಕ್ಷೇಪಗಳನ್ನು ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅಭಿಮಾನವೋ ಪ್ರೀತಿಯೋ ಗೋವಿಂದ ಭಟ್ಟರು ಯಾವುದಕ್ಕೂ ತಲೆ ಕೆಡಿಸಿಕೊಂಡವರಲ್ಲ. ತಾನು ನಡೆವ ಹಾದಿ ತಾನು ತಳೆವ ನಿಲುವು ಎಲ್ಲದರಲ್ಲೂ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವಾಗಿ ವ್ಯವಹರಿಸಿದವರು.

          ಕಲಾವಿದನಾದವನು  ವಿಮರ್ಶೆಯನ್ನು  ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಎಂದೇ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಒಬ್ಬ ವಿಮರ್ಶಕನಿಗೆ ಪರಿಧಿಗಳು ಅರ್ಹತೆಗಳು ಇರುವ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ. ಊಟ ಮಾಡುವವನಿಗೆ ಅಡುಗೆ ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಗೊತ್ತಿರಬೇಕೆಂದೇನು ಇಲ್ಲ. ಇದು ರುಚಿಯಾಗಿಲ್ಲ ಎಂದರೆ ಮಾಡಿ ತೋರಿಸು ಎನ್ನುವುದು ಮೂರ್ಖತನ.  ಇದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಸಂದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಉಚ್ಚರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಯಾವುದೇ ವಿವಾದವಿರಲಿ  ವಿಮರ್ಶಕರನ್ನು ಯದ್ವಾತದ್ವ ಹೀಯಾಳಿಸಿ ಚಪಲ ತೀರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಅವಕಾಶವಾದಿಗಳು ಇದನ್ನು ಅರ್ಥವಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾಕಂದರೆ ಇವೆಲ್ಲ ಚಲಾವಣೆಯಾಗದ ಸವಕಲು ನಾಣ್ಯಗಳು

          ಸಂದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಕರೆ ಮಾಡಿದಾಗ ಅದಕ್ಕೊಂದು ಅವಧಿಯನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸಿ ತಿಳಿಸಿದರು. ಇಂತಹವರು ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ರಂಗನಾಥನ ಹೆಸರನ್ನು ಸೂಚಿಸಿದ್ದೆ. ಮೊದಲು ರಂಗನಾಥರು ಯಾರೋ ಅಂತ ಆತಂಕ ಕೌತುಕವನ್ನು ತೋರಿದರೂ ರಂಗನಾಥರನ್ನು ಕಂಡ ಮೇಲೆ ಹೋ ಇವನು ನಮ್ಮವನೇ ಅಂತ ಆತ್ಮಿಯತೆಯನ್ನು ತೋರಿ ಸಹಕರಿಸಿದರು. ಆನಂತರ ಅವರು ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಸ್ವೀಕಾರಕ್ಕೆ ದೆಹಲಿಗೆ ಹೋಗುವವರಿದ್ದರು. ಆದರೆ ನನಗೆ ಆಶ್ಚರ್ಯವಾದದ್ದು ಇದು ಕಳೆದು ಸುಮಾರು ಹತ್ತು ದಿನಗಳಾದ ಮೇಲೆ ಗೋವಿಂದ ಭಟ್ಟರು ನನಗೆ ಕರೆ ಮಾಡಿ ನಡೆದ ಸಂದರ್ಶನದ ವಿವರಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ  “ಹೇಗಾಯಿತೋ ಏನೋ ಅವರಿಗೆ ಸಮಾಧಾನವಾದರೆ ಸಾಕು”. ಇದನ್ನು ದೆಹಲಿಯಿಂದ ಊರಿಗೆ ಬಂದೊಡನೆ ನೆನಪಿಟ್ಟು ನನಗೆ ಕರೆ ಮಾಡಿ ವಿಚಾರಿಸಬೇಕಿದ್ದರೆ ಅದರ ಗಂಭೀರತೆ ಅವರು ಸಲ್ಲಿಸಿದ ಗೌರವ ನಿಜಕ್ಕೂ ಆಶ್ಚರ್ಯ ತಂದಿತು.  ಈ ಒಂದು ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಅವರು ಕೊಟ್ಟ ಗೌರವ ಆದರ ಅದು ಗೋವಿಂದಣ್ಣನೆಂಬ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ರೂಪವಾಗಿ ಕಂಡಿತ್ತು. ರಂಗಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಕಿವಿಯನ್ನು ಸೀಳಿ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ನಾಟುವ ಇವರ ಹರಿತ ಸ್ವರ ಶಾರೀರ ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡಿದಾಗ ಮಂದ ಮಂದ ಶಾಂತ ಸ್ವರವಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಶಾಂತ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ನಮಸ್ಕಾರ ಎಂದು ಕೇಳುವಾಗ ಮನಸ್ಸು ಭಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಒಂದು ಘಳಿಗೆ ಒಂದು ಧನ್ಯತಾಭಾವ ಆವರಿಸಿಬಿಡುತ್ತದೆ.

ಯಥಾ ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ತಥಾ ದರ್ಶನ

  ಯಥಾ ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ತಥಾ ದರ್ಶನ ...ಅಥವಾ ಯಥಾ ಪ್ರದರ್ಶನ, ಈಗಿನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಬಹುದೇನೋ? ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಲೆಯೂ ಸಂಕ್ರಮಣ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಲುಪುವುದು ಈ ಚಿಂತಾಗತಿಯಿಂದಲೇ. ಅದು ಯಕ್ಷಗಾನವಾಗಲಿ ಸಂಗೀತವಾಗಲಿ ಸಿನಿಮಾವಾಗಲೀ ಎಲ್ಲವೂ ಈ ಎರಡು ಸಂಬಂಧಗಳ ಒಳಗೇ ಒಳಿತು ಕೆಡಕು ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಅಡಗಿಕೊಂಡಿದೆ. 

ನೀವು ಕ್ರಿಕೇಟ್ ಟೆನಿಸ್ ಆಟಗಳನ್ನು ಟೀವಿಯಲ್ಲಿ ನೋಡಿರಬಹುದು. ಅದು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ನಂತಹ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಆಡುವಾಗ ಅಲ್ಲಿಯ ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ವರ್ಗವನ್ನು ಗಮನಿಸಿ ಒಂದು ಉತ್ತಮ ಹೊಡೆತಕ್ಕೆ ಆ ಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಒಂದೆರಡು ಚಪ್ಪಳೆಯ ಹನಿ ಬಿದ್ದು ಬಿಡುತ್ತದೆ. ಮಿಕ್ಕೆಲ್ಲ ಶಾಂತ. ಯಾಕೆಂದರೆ ಆ ಕ್ರೀಡೆಯಲ್ಲಿ ಆವರು ತಲ್ಲೀನರಾಗಿ ಆಸ್ವಾದಿಸುವ ರೀತಿ. ಭಾವೋದ್ವೇಗ ಇದ್ದರೂ ಅದು ಕೆಲವು ಕ್ಷಣಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದೇ ನಮ್ಮ ಏಷ್ಯಾ ಖಂಡದ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಕೆ ಕಲರವ ಬ್ಯಾಂಡು ವಾದ್ಯ ಎಲ್ಲ ಒಂದು ಜಾತ್ರೆಯ ಸಂತೆಯಂತೆ ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ತಪ್ಪು ಅಂತ ಅಲ್ಲ. ಪ್ರೇಕ್ಷಕವರ್ಗದ ಅಭಿರುಚಿ ಅದನ್ನು ಆಸ್ವಾದಿಸುವ ರೀತಿ ಆ ಬಗೆಯಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ.  ಸಂಗೀತ ಕಛೇರಿಗೆ ಹೋದರೂ ಅಲ್ಲಿ ಸುಸಂಸ್ಕೃತ ಪ್ರೇಕ್ಷಕವರ್ಗವಿರುತ್ತದೆ. ಇದು ಸಿನಿಮಾ ಸಂಗೀತಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸಂಗೀತಗಾರ ಯಾವುದೋ ರಾಗ ಹಿಡಿದು ಪ್ರಸ್ತಾರ ಹಾಕಿ ಒಂದು ಉತ್ತುಂಗ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಲುಪಿದಾಗ ಅದನ್ನು ಅದುವರೆಗೆ ಶಾಂತ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅನುಭವಿಸಿದ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರು ಚಪ್ಪಾಳೆ ಹೊಡೆಯುವುದುಂಟು. ಮೊದಲೆಲ್ಲ ಇದು ಕೇವಲ ಚಪ್ಪಾಳೆಗೆ ಸೀಮಿತವಾದರೆ, ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ನಾನು ಹೋದ ಸಂಗೀತ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಶಿಳ್ಳೆಯತನಕವೂ ಹೋಗಿತ್ತು. ಯಾಕೋ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನ ಅಭಿರುಚಿಯ ಪ್ರಕಟರೂಪ ಬದಾಲಾಗಿದೆಯೋ ಅನ್ನಿಸುತ್ತದೆ. ಇನ್ನು ರಸಮಂಜರಿಯಂತಹ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಜನ ಹುಚ್ಚೆದ್ದು ಕುಣಿಯುವುದೇ ಉತ್ತಮ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಎಂಬಂತಾಗಿದೆ. 

ಯಕ್ಷಗಾನದ ವಿಚಾರ ಬಂದಾಗ ಇಲ್ಲೂ ಕಾಲ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡು ಬದಲಾಗಿ ಬಿಟ್ಟಿದೆ. ಕೆಲವು ಸಮಯದ ಹಿಂದೆ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಕಲಾಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಆಟಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದಾಗ ಒಂದು ಸೂಪರ್ ಸ್ಟಾರ್ ನ ಸಿನಿಮಾ ನೋಡಿದ ಅನುಭವವಾಗಿತ್ತು.ಭಾಗವತರ ಪದವೂ ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಚೆಂಡೆಮದ್ದಲೆಯೂ ಅವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ ಎಂಬಂತೆ. ಅದರ ನಡುವೆ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರೊಬ್ಬರು ಕುಣಿಯುತ್ತಿರುವ ಕಲಾವಿದನಿಗೆ ನೋಟಿನ ಮಾಲೆ ಹಾಕುವ ತನಕವೂ ಭಾವ ಪ್ರಕಟವಾಗಿ ರಸಭಂಗಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿತ್ತು. ನಿಜವಾಗಿ ಕಲೆಯ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಭಾವ ಪ್ರಕಟನೆ ರಸೋತ್ಪಾನೆಗೆ ಪೂರಕವಾಗಿದ್ದರೆ ಚೆಂದ. ಅದು ರಸಭಂಗಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾದರೆ ಅಲ್ಲಿ ರಸಾಸ್ವಾದನೆ ಹೇಗೆ ಸಾಧ್ಯ. ಊಟಕ್ಕೆ ಕುಳಿತವನು ಊಟ ರೂಚಿಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹುಚ್ಚೆದ್ದು ತಟ್ಟೆಯ ಮುಂದೆ ಎದ್ದು ಕುಣಿದರೆ ಏನಾದಿತು? ಅದೇ ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸುತ್ತಿದೆ. ಇನ್ನು ಯಕ್ಷಗಾನ ಪ್ರಪಂಚವೂ ಈಗ ಅದನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತದೆಯೋ ಇಲ್ಲ ಅದನ್ನು ಪ್ರಚೋದಿಸುತ್ತದೆಯೋ ಅಂತ ಅನಿಸಿಬಿಡುತ್ತದೆ.  ತರಗೆಲೆ ಕಸದ ನಡುವೆ ಜೀವಿಸುವ ಹುಳ ಹಾವುಗಳು ತರಗೆಲೆಯ ಬಣ್ಣದಲ್ಲೇ ಮೈ ಬಣ್ಣವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ಅದೇ ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನ ಪ್ರದರ್ಶನ ಹೇಗಿರುತ್ತದೋ ಅದೇ ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನೂ ಬೆಳೆದು ಬರುತ್ತಾನೆ. ಅಥವಾ ಪೋಷಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಇದು ವಿಷಾದದಿಂದ ಹೇಳಬೇಕು. ಇಲ್ಲಿ ಏನಾದರೂ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಭಾವ ಇರುವುದರಿಂದ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನೂ ಚಪ್ಪಾಳೆಯಿಂದ ಶಿಳ್ಳೆಗೆ ಶಿಳ್ಳೆಯಿಂದ ಪೀಪಿಗೆ ಬದಲಾಗಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಪರಿಜ್ಞಾನ ಇದ್ದವರು ಈ ಘಟನೆಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಬೆಳೆಯಲು ಬಿಡದೆ ಅಲ್ಲಿಂದ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಅದನ್ನು ಮುಗಿಸಿಬಿಡುವುದು ಉತ್ತಮ ಅನ್ನಿಸುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಪೂರಕವಾಗಿಯೋ ವಿರೋಧವಾಗಿಯೋ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿದಲ್ಲಿ ಇದೇನೂ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ಮುಂದೆಯೂ ಇದು ನಡೆದೇ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. 

ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಿಂದ ಯಕ್ಷಗಾನವೋ, ಯಕ್ಷಗಾನದಿಂದ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರೋ ನಿರ್ಧರಿಸುವುದು ಕಷ್ಟ. ಯಾಕೆಂದರೆ ಇವರಡೂ ಇಲ್ಲದೇ ಇದ್ದರೂ ನಡೆಯುವುದು ನಡೆದೇ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಹರಕೆ ಮೇಳದ ಆಟಗಳು ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಆಟ ಆಡಿಸುವವರೂ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರು ಕಂಬಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟಿದ ಮೈಕ್ ನಂತೆ ಅದು ಹಾಡುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತದೆ. 

ಯಕ್ಷಗಾನ ಯಕ್ಷಗಾನವಾಗಿ ಉಳಿದಿಲ್ಲ.  ಅದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವನ್ನು ಹುಡುಕಿ ನಾವು ಮೂರ್ಖರಾಗುವುದಕ್ಕಿಂತ ಏನು ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೋ ಅದಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷೀ ಭೂತ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಾಗಿ ಉಳಿಯಬೇಕು ಅಷ್ಟೇ. ಹಾಗಾಗಿ ಹೇಳುವುದು ಯಕ್ಷಗಾನ ಹೇಗಿರುತ್ತದೋ ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಅದೇ ಬಗೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ. ಮೊದಲೆಲ್ಲ ಕರಪತ್ರದಲ್ಲಿ ನೋಡಿರಬಹುದು. ಇಂತವರ ಈ ಪಾತ್ರವನ್ನು ನೋಡುವುದಕ್ಕೆ ಮರೆಯದಿರಿ. ಅದು ಬಪ್ಪ ಬ್ಯಾರಿಯೋ ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯನೋ ಕಂಸನೋ ಕೌರವನೋ ಹೀಗೆ...ಜನರು ಮುಗಿಬಿದ್ದು  ಮುಂಗಡ ಟಿಕೆಟ್ ಪಡೆದು ಬರುತ್ತಿದ್ದರು. ಅದು ಬೆಂಗಳೂರಿನಿಂದ ಊರಿಗೆ ಹೋಗಿ ಆಟನೋಡಿ ಬರುವ ಅಭಿಮಾನಿಗಳು ಇದ್ದರು. ಈಗ ಅನಿವಾರ್ಯ ಕೆಲಸನೆನಪು ಮಾಡಿ ಸುಮ್ಮನೆ ದಂಡ ಅಂತ ಕುಳಿತು ಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಆಕರ್ಷಣೆ ಲುಪ್ತವಾಗಿದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಬರುವ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಿಗಾಗಿ ಊಟದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಅಲ್ಲದಿದ್ದರೂ..ಚಟ್ಟಂಬಡೆ ಬನ್ಸ್ ಚಹ ಮಾಡಿಕೊಡುವ ಸ್ಥಿತಿ ಇದೆ. ಯೋಚಿಸಿ ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಊಟ ತಿಂಡಿ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ ಮಾತು ಬಿಡಿ ಕಲಾವಿದರಿಗೇ ಊಟದ ಭರವಸೆ ಇರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಅವರು ಯಕ್ಷಗಾನ ಮಾಡಿ ಬಿಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಹಾಗೆ ಕಟ್ಟಿದ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಸ್ಥಿತಿ ಹೇಗಾಗಿದೆ ಅಂತ ಬೇರೆ ಹೇಳಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಎಲ್ಲಾ ಮೇಳದ ಆಟಗಳಲ್ಲಿ ಊಟ ತಿಂಡಿ ಆದನಂತರ ಜಾಗ ಖಾಲಿ ಮಾಡುವವರು ಇದ್ದಾರೆ. ಆಟಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾರೋ ತಿಂಡಿಗೆ ಬರುತ್ತಾರೋ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತೊಂದು ಆಕರ್ಷಣೆ, ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಸಿನಿಮಾ ಸಂಗೀತ ದೃಶ್ಯ ಎಲ್ಲ ಅಳವಡಿಕೆ. ಪ್ರೇಕ್ಷಕನ ಕಾಲು ಹಿಡಿದಾದರೂ ಎಳೆದು ತರುವಷ್ಟರ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಕಾಲ ಬದಲಾಗಿದೆ.  

ಇನ್ನು ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಿಂದ ಯಕ್ಷಗಾನ ಅಂತ ಹೇಳುವಾಗ, ಹಾಗೆ ಹೇಳುವ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರು ಯಕ್ಷಗಾನದ ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ನಂಬುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಯಾಕೆಂದರೆ ಕಲಾವಿದರ ಅಥವಾ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಪೂರ್ವಾಪರದ ಮೇಲೆಯೆ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಧಾಳಿ ಮಾಡುವವರು ಕಲೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಚಿಂತಿಸಿ ಅದರ ಒಳಿತಿನ ಬಗ್ಗೆ ಯೋಚಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದು ಕಷ್ಟದ ಮಾತು. 

ಇವುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಚರ್ಚಿಸಿದೆ ವಿವಾದ ಎಬ್ಬಿಸದೆ ಮೌನವಾಗಿ ಇರುವುದರಲ್ಲಿ ಈಗ ಸಭ್ಯತೆ ಇದೆ ಅಂತ ಅನ್ನಿಸಿಬಿಟ್ಟಿದೆ. 

ಅತಿಕ್ರಮಣ

ಬಹಳ ಹಿಂದೆ ಕಟೀಲು ಮೇಳದ ಆಟದ ಸಂದರ್ಭ. ಶ್ರೀ ದೇವಿ ಮಹಾತ್ಮೆ ಪ್ರಸಂಗ. ಆಟ ಆಡಿಸುವವರು ಮಹಾನ್ ದೇವಿಭಕ್ತರು.  ಪ್ರತಿವರ್ಷವೂ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಹರಕೆ ಆಟ ಅಡಿಸುವವರು. ಒಂದು ಸಲ ರಂಗದಲ್ಲಿ ದೇವಿ ಪ್ರವೇಶವಾಗುವಾಗ ದೇವಿಗೆ ಮಾಲೆ ಹಾಕುವುದಕ್ಕೆ ಬಂದರೆ. ಆಗ ಆದಿನ    ಭಾಗವತಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದ ಶ್ರೀ ಬಲಿಪ ನಾರಾಯಣ ಭಾಗವತರು, ಮಾಲೆ ಹಾಕುವುದನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿದ್ದರು. ದೇವಿಯೇ ಆಗಿರಲಿ ರಂಗದಲ್ಲಿ ಭಾಗವತನ ಸ್ಥಾನ ಹಿರಿದು, ಭಾಗವತರಿಗೆ ಮೊದಲು ಅಂಗೀಕಾರ ಅಥವಾ ಭಾಗವತರ ಅನುಮತಿ ಇಲ್ಲದೆ ಮಾಲೆ ಹಾಕುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಬಿಟ್ಟರು.  ಅದು ಯಕ್ಷಗಾನ ರಂಗಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಭಾಗವತರಿಗಿರುವ ಸ್ಥಾನ. ಇದನ್ನು ಅತಿಕ್ರಮಿಸುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಭಾಗವತರು ಸ್ಥಾನ ಗೌರವವನ್ನು ಎತ್ತಿ ಹಿಡಿದಿದ್ದರು. ಆನಂತರ ಆ ಸಂಘಟಕರು ತಮ್ಮ ಆಟಗಳಲ್ಲಿ ಬಲಿಪರ ಮೇಳವನ್ನು ಆಡಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಈ ಘಟನೆಯನ್ನು ನಮ್ಮ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯರು ಹೇಳುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ. ಬಲಿಪ್ಪರು ಒಂದು ಸಲ ಇದನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪ ಮಾಡಿದ್ದರು. 

ಸುರತ್ಕಲ್ ಮೇಳದ ಆಟಗಳು ಆಡುತ್ತಿದ್ದ ಸಂದರ್ಭ, ಹಿರಿಯ ಕಲಾವಿದ ತೆಕ್ಕಟ್ಟೆ ಆನಂದ ಮಾಸ್ತರ್  ಮರುದಿನದ ಮೇಳದ ಆಟಗಳ ಪರಿಚಯವನ್ನು ನಂತರ ಧನ್ಯವಾದ ಸಮರ್ಪಣೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದುದನ್ನು ಹಲವು ಸಲ ನೋಡಿದ್ದೇನೆ. ಅಂತ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯ ಕಲಾವಿದರಾಗಿದ್ದೂ ಅವರು ಭಾಗವತರ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಹಲವು ಸಲ ಸಂಜ್ಞೆಯಿಂದಲಾದರೂ ಕೇಳುವುದನ್ನು ನೋಡಿದ್ದೇನೆ.  

ಇವುಗಳೆಲ್ಲ ರಂಗದ ಮೇಲೆ ಭಾಗವತರ ಸ್ಥಾನದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ರಂಗವೆಂದರೆ ಅದು ಭಾಗವತ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಏನೇ ಆಗುವುದಿದ್ದರೂ ಅದು ಭಾಗವತನ ಅಂಗೀಕಾರದಿಂದಲೇ ನಡೆಯಬೇಕು. ದುರ್ದೈವ ಎಂದರೆ ಇದು ಆಗಾಗ ಉಲ್ಲಂಘಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಹಲವು ಹಿರಿಯ ಕಲಾವಿದರೂ ತಾಳಮದ್ದಲೆಯಲ್ಲಿ ಆಟಗಳಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಅತಿಕ್ರಮಿಸಿ ತಮ್ಮ ಹಿರಿಮೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕೆ ತೊಡಗಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಯಕ್ಷಗಾನ ಎಂಬುದು ಸಭ್ಯಕಲೆ. ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಇದಕ್ಕೊಂದು ಶಿಸ್ತು ಇದೆ. ಆದರೆ ಈಗ ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಗೌರವ ಇಲ್ಲ ಎನ್ನುವ ಸನ್ನಿವೇಶದಲ್ಲಿ ಇವುಗಳಿಗೆಲ್ಲ ಲೆಕ್ಕವೇ ಇಲ್ಲ ಎಂಬಂತಾಗಿದೆ. ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ನಡುವೆ ಖಾಸಗಿಯಾಗಿ ಅಥವಾ ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಏನಾದರೋಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಹೇಳುವುದಕ್ಕೆ ಇರುವುದು ತಪ್ಪೇನಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅಂತ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವತರ ಅನುಮತಿಯೊಂದಿಗೆ, ಯಾಕೆಂದರೆ ಮುಂದೆ ಏನು ನಡೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಭಾಗವತನಿಗೆ ಅರಿವಿರಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಅದು ಅವರ ಜವಾಬ್ದಾರಿ. ಆಗ ಒಂದೆರಡು ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡುವಾಗಲೂ ಪರಿಮಿತಿಯನ್ನು ಅರಿತಿರಬೇಕಾಗಿರುವುದು, ಮಾತನಾಡುವವರ ಜವಾಬ್ದಾರೆ. ಅಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಮಾತಿನ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿತ್ವಕ್ಕೆ ಯಾವುದೋ ಜನಾಂಗವನ್ನೋ ಧರ್ಮವನ್ನೋ ಹೊಲಿಸಿ ಅಥವಾ ನಿಂದಿಸಿ ಮಾತನಾಡುವುದು ನಿಯಮ ಬಾಹಿರ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಒಂದು ಕಲೆಗೆ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಸಭ್ಯತೆಗೆ ಅನುಸರಿಸಿಕೊಂಡು ಅದು ಸೂಕ್ತವಲ್ಲ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಆಕ್ಷೇಪಾರ್ಹ.  ಕೊನೆಗೆ ಯಾರೊ ಒಬ್ಬ ಮೈಕಿನ ಮುಂದೆ ಏನೋ ಒದರಿದರೂ ರಂಗದಲ್ಲಿದ್ದ ಭಾಗವತನೂ ಅದರ ಅನಾವಶ್ಯಕವಾಗಿ ಅದರ ಹೊಣೆ ಹೊರಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸಾಮಾನ್ಯ ಜ್ಞಾನದ ಅರಿವು ತಮ್ಮ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆ ಹಿರಿಮೆಯನ್ನು ಮೆರೆಸುವಾಗ ಇರಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. 

ವಿಪರ್ಯಾಸವೆಂದರೆ, ಈಗೀಗ ಇದೆಲ್ಲ ಅರಿತಿರುವ ಹಿರಿಯರೇ ಇದನ್ನೆಲ್ಲ ಅತಿಕ್ರಮಿಸುತ್ತಾರೆ. ವೈಯಕ್ತಿಕ ಘನತೆ ಎಂಬುದು ಯಕ್ಷಗಾನದ ಕಲೆಯ ಘನತೆಗಿಂತಲೂ ಮುಖ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಆಗಬಾರದು. ಆದರು ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಯರೋ ಹೇಳಿದ್ದರು,  ಮೇಳಗಳು ಉಳಿಯುತ್ತವೆ, ಕಲಾವಿದರು ಉಳಿಯುತ್ತಾರೆ ಆದರೆ ಯಕ್ಷಾಗಾನ ಕಲೆ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು.  ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಈ ಮಾತು ಪದೇ ಪದೇ ಸತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. 

    ಯಾಕೋ ಈ ಅನಿಸಿಕೆಗಳನ್ನು ವ್ಯಕ್ತ ಪಡಿಸಬೇಕು ಎನಿಸಿತು. ತಪ್ಪು ಒಪ್ಪು ಏನೇ ಇರಲಿ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ನಿಯಮ ಶಿಸ್ತು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಬೇಕು. 

ಯಕ್ಷಕೌಶಿಕ ಗೋವಿಂದಣ್ಣ

 

"ಅಪಸವ್ಯಗಳು ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಯಾಕೆ ಮನುಷ್ಯನ ಜೀವನ ಶೈಲಿಯಲ್ಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಬೇಕಾದದ್ದನ್ನು ಮಾತ್ರ  ಮನುಷ್ಯ ಎಲ್ಲಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ? ಅದು ಸಹಜ. "

ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಅಪಸವ್ಯಗಳೇ ಯಾಕೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ?  ಇದನ್ನು ಒಂದು ಸಲ ಶ್ರೀ ಸೂರಿಕುಮೇರಿ ಗೋವಿಂದಭಟ್ಟರಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದ್ದೆ. ಅತೀವ ಅಭಿಮಾನ ಸ್ನೇಹ ಆದರಗಳನ್ನು ನನಗೆ ಅವರಲ್ಲಿದ್ದ ಕಾರಣ ಭೇಟಿಯಾದಾಗ ಕೇಳಿದ್ದೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಬಹಳ ಸಹಜವಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಆತಂಕವಿಲ್ಲದೆ ಈ ರೀತಿ  ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಕೊಟ್ಟದ್ದು ಅವರ ಸರಳ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ಪ್ರತೀಕವಾಗಿ  ಕಂಡಿತ್ತು.  ನಿಜಕ್ಕಾದರೆ ನನಗೆ ಈ ಉತ್ತರ ಅಷ್ಟು ಸರಿ ಎಂದೆನಿಸಲಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಅದು ಕೇವಲ ಅವರ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗೆ ಕೇಳಿದ ಪ್ರಶ್ನೆಯಾಗಿತ್ತು. 

ಗೋವಿಂದ ಭಟ್ಟರು ಇರುವುದೇ ಹಾಗೆ. ಅಭಿಪ್ರಾಯ ವೆತ್ಯಾಸ ಏನೇ ಇರಲಿ, ಅವರ ಸ್ನೇಹ ಆದರಕ್ಕೆ ಅವರ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕತೆಗೆ ಅದು ತೊಡಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಭಿಪ್ರಾಯ ವೆತ್ಯಾಸ ಇದ್ದವರಷ್ಟೇ ಆತಂಕ ಪಡಬೇಕು. ಅವರು ಎಂದಿನ ಹಾಗೆ ಸಹಜ ಸಾಮನ್ಯವಾಗಿ ಇರಬಲ್ಲರು ಅದು  ಗೋವಿಂದ ಭಟ್ಟರಲ್ಲಿ ನಾನು ಗಮನಿಸಿದ ವಿಶೇಷತೆ. ಹಾಗೆ  ನೋಡಿದರೆ ಅವರಿತ್ತ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ನನಗೂ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ವೆತ್ಯಾಸವಿತ್ತು. ಅದು ಅವರಿಗೆ ಅರಿವಿದ್ದರೂ ಒಳಗಿನ ಅಂತರಂಗದ ವ್ಯವಹಾರಕ್ಕೆ ಅದೆಂದೂ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಲಿಲ್ಲ.ಯಾವುದನ್ನು ಆಯಾಯ ಕ್ರಮದಲ್ಲೇ ಅವಲೋಕಿಸಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುವ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕತೆ ಇಷ್ಟವಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ.ಎಷ್ಟು ವಿಮರ್ಶೆ ಟೀಕೆಗೆ ಎರವಾದರೂ ಸ್ಥಿತ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಕಳೆದು ಕೊಳ್ಳದ ಸೌಮ್ಯತೆ ಇಲ್ಲಿದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ನನ್ನಂತಹ ಸಾಮನ್ಯನೂ ಇವರನ್ನು‌ ಪ್ರಶ್ನಿಸಬಲ್ಲ. ಗೋವಿಂದಣ್ಣ ಕೇವಲ ಕಲಾವಿದನಾಗಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಒಬ್ಬ ಸ್ಥಿತ ಪ್ರಜ್ಞ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ಪ್ರತೀಕವಾಗಿ ನನಗೆ ಕಂಡರು.  ಸೂರಿಕುಮೇರಿ ಗೋವಿಂದ ಭಟ್ಟರು ಅಗಲಿದ ವಾರ್ತೆ ಕೇಳಿದಾಗ ಮೊದಲಿಗೆ ಬಂದ ಸ್ಮರಣೆ ಇದು. 

ಹಿಂದೆ ನನ್ನ ತಂದೆಯವರ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿದನಂತರ ತೀವ್ರ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ  ನನ್ನ ಮನೆಗೆ ಬಂದು ಶುಭಹಾರೈಸಿದ ಆ ದಿನದಿಂದ ತೊಡಗಿ ಆಗಾಗ ಆತ್ಮೀಯವಾಗಿ ಕರೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು.‌ವಿಶೇಷವೆಂದರೆ ಪ್ರತಿ ಬಾರಿ ಕರೆದಾಗಲೂ ತಮ್ಮ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಅವರು ಒಪ್ಪಿಸುವ ರೀತಿಯೇ ಗೌರವ ಪೂರ್ಣ. ತಮ್ಮ ಪೂರ್ಣ ಹೆಸರನ್ನು ಸೌಮ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳುವಾಗ ನಾನು ಬಹಳ ಕುಬ್ಜನಾಗಿ ಬಿಡುತ್ತಿದ್ದೆ. ನನಗೆ ಅವರ ಸರಳತೆ ಸೌಮ್ಯ ಮಾತು ಅತ್ಯಂತ ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿ ಕಂಡಿತ್ತು.  ಇನ್ನು ಅದು ನೆನಪು ಮಾತ್ರ. ಮನೆಗೆ ಬಂದಾಗ ಅವರಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುವಾಗ ನಾನು ಹೇಳಿದೆ ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಸ್ಥಳ ಮೇಳದ ಮಹಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಪ್ರಸಂಗದ ಒಡ್ಡೋಲಗದ  ಕೌಶಿಕ ಮಹಾರಾಜನ ಪಾತ್ರದಿಂದ ತೊಡಗಿ ಶಂತನು ಸ್ವರ್ಗಾರೋಹಣದ ವರೆಗಿನ ಅವರ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಪಾತ್ರ ನೋಡಿದ್ದು ಈಗಲೂ ರೋಮಾಂಚನ ತರುತ್ತದೆ. ಅಷ್ಟೊಂಡು ಚೈತನ್ಯ ಆ ಕೃಶ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿ ಉದ್ಭವವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅಚ್ಚರಿಯಾಗಿತ್ತು. ಆನಂತರ ಒಂದು ದಿನ ಅವರು ಅದೇ ವೇಶವನ್ನುಎಲ್ಲೋ ಮಾಡಿದ್ದರು. ಅದನ್ನುಖುದ್ದಾಗಿ ಕಂಡ ಒಬ್ಬ ಮಿತ್ರ ಗೋವಿಂದಣ್ಣನ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ ಪಾತ್ರ ವಿಜ್ರಂಭಿಸಿದ್ದನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದ. ಬಹುಶಃ ನನ್ನ ಮಾತುಗಳ ಪ್ರೇರಣೆಯಾಗಿದೇಯೇನೋ ಎಂದು ಆಗ ಅನಿಸಿತ್ತು. ಆನಂತರ ಅವರ ಬಗ್ಗೆ ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿ "ಯಕ್ಷಕೌಶಿಕ"  ಅಂತ ಅವರನ್ನು ಕರೆದಿದ್ದೆ, ಈಗ ಅದೇ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ಹಲವು ಕಡೆ ಕರೆದಿರುವುದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಅದೇ ಬಿರುದು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದ್ದು ಒಂದು ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವಾಗಿತ್ತು.  ಪದ್ಯಾಣ ಎಂಬ ಪದ ಪದಯಾನ ಎಂದು ನಾನು ಕರೆದು ಅದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದಂತೆ ಯಕ್ಷ ಕೌಶಿಕ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಕೂಡ ಬಳಕೆಯಾಗಿದ್ದು ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವಾಗಿದೆ. 

  ತೀವ್ರ ಬಡತನದಲ್ಲಿ ಹೊಟ್ಟೆಯ ಹಸಿವು ಯಕ್ಷಗಾನದತ್ತ ಸೆಳೆಯಿತು. ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಹೋರಾಟದ ಬದುಕು ಅವರದಾಗಿತ್ತು. ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನು ಬಯಸಿ ಅವರು ಬಂದದ್ದಲ್ಲಎಂದು ಅವರು ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆಯಿಂದ  ಹೇಳಿದರೂ  ಯಕ್ಷಗಾನ ಮಾತ್ರ ಅವರನ್ನು ಬಿಡಲಿಲ್ಲ. ಯಾವುದೋ ಕಾರಣಕ್ಕೆ  ಒಂದು ಸಲ ಯಕ್ಷಗಾನವೇ ಬೇಡ ಅಂತ ನೀಳವಾದ ಶಿಖೆಯನ್ನು ಕಳೆದು ಎಲ್ಲವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದರೂ ಯಕ್ಷಗಾನ ಅವರನ್ನು ಮತ್ತೆ ತೆಕ್ಕೆ ಎಳೆದು ತಂದಿತ್ತು.  ಹೀಗೆ ಬೇಡದೇ ಇದ್ದ ಯಕ್ಷಗಾನ ಅವರನ್ನು ಮತ್ತೂ ಮತ್ತೂ ಕರೆದು ಅವರ ಆವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ಸಾರಿದ್ದು ಒಂದು ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ. 

ಸಮಗ್ರ ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನು ತೆಗೆದು ಕೊಂಡರೆ ಅವರು ಮಾಡದ ಪಾತ್ರಗಳಿಲ್ಲ. ಅದರಂತೆ ನಿಜ ಜೀವನದಲ್ಲೂ ಅವರೇ ಹೇಳುವಂತೆ ಪುರೋಹಿತನಾಗಿ ಪಾಜಕವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿ ಹಲವು ವೇಷಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿದ ಅಪ್ರತಿಮ ಸಾಹಸಿ. ಜೀವನ ಎಂದರೆ ಜಯಿಸಿ  ಬದುಕುವುದಕ್ಕಿರುವ ಅವಕಾಶ. ಅದು ಯಾವ ಬಗೆಯಲ್ಲಾದರೂ ಸರಿ.  ರಂಗದ ಮೇಲೆ ಅವರ ಪಾತ್ರ ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಭಾವ ದಟ್ಟವಾಗಿದೆ.  ಎಲ್ಲವನ್ನೂಮುಕ್ತವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುವ ಗೋವಿಂದಣ್ಣ ಬದುಕನ್ನು ಸಾಹಸಮಯವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿಗೆದ್ದವರು. ಅವರ ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯಕ್ಕೆ ಇದೇ ಕಾರಣ. ಶಿಸ್ತು ಬದ್ದ ಜೀವನ, ಯಾರಿಗೂ ತಲೆಬಾಗದ ಧೀಮಂತ ನಿಲುವು ಎಲ್ಲವೂ ಅವರು ನಿರ್ವುಹಿಸುವ ರಾಜವೇಶದಂತೆ ಘನ ಗಂಭೀರ. ಅಂತಹ ಗೋವಿಂದಣ್ಣ ಇನ್ನಿಲ್ಲ.  ಯಕ್ಷಗಾನ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚು ಆತ್ಮೀಯರಾಗಿ ಹಿತೈಷಿಯಾಗಿ ಇದ್ದವರು ಗೋವಿಂದ ಭಟ್ಟರು. ಆಟವಾಗುವಲ್ಲಿ ಚೌಕಿಗೆ ಹೋದರೆ ಬಾ ರಾಜ ಅಂತ ಹತ್ತಿರ ಕರೆದು ಬಣ್ಣದ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯ ಮೇಲೆ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿ ಉಭಯ ಕುಶಲ ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸರಳತೆ ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿರವಾದ ಅನುಭವವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿತ್ತು. ಭೇಟಿಯಾದಾಗಲೆಲ್ಲ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತನಾಡಿದ್ದು ಬಹಳ ಕಡಿಮೆ. ಅವರ ವೇಷದ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳಿದರೆ ಅದನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಕೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಬಹುಶಃ ಅವುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೇಳಿ ಅವರಿಗೆ ಸಾಕು ಎಂದೆನಿಸಿರಬೇಕು. ಯಕ್ಷಗಾನದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತನಾಡುವುದೇ ಬಹಳ ಕಡಿಮೆ ಏನೋ ಅಂತ ಹಲವು ಸಲ ಅನ್ನಿಸಿದ್ದಿದೆ. ಸುಮಾರು ಅರುವತ್ತು ವರ್ಷಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಅಧಿಕ ರಂಗದಲ್ಲಿ ಕಳೆದ ಜೀವನಾನುಭವ ಇರಬೇಕು. ಎಲ್ಲದರ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಅಪರಿಮಿತ ತಿಳುವಳಿಕೆ ಮಾಗಿ ಮಾಗಿ ಅದರ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತನಾಡುವ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಕೊಡುವ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನೇ ಕಳೆದುಕೊಂಡಂತೆ ಅನ್ನಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಹಾಗಾಗಿಯೇ ಯಾರೇ ಸಂಘಟಕರು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಕರೆದಾಗ ಅವರು ಪ್ರಸಂಗವನ್ನಾಗಲೀ ಪಾತ್ರವನ್ನಾಗಲೀ ವಿಚಾರಿಸುವುದು ಬಹಳ ಕಡಿಮೆ. ಸಂಘಟಕರೇ ಗಂಭೀರರಾಗಿ ಹೀಗೆ ಹೀಗೆ ಅಂತ ವಿವರಿಸಿದರೂ ಅದನ್ನು ಗಂಭೀರವಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಸ್ವಭಾವವಲ್ಲ. ಪಾತ್ರ ಪ್ರಸಂಗದ ಬಗ್ಗೆ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋದಾಗ ಅಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದರೂ ಅವರು ಯಾವ ತಕರಾರು ಆತಂಕ ಮುಂದಿಟ್ಟವರಲ್ಲ. ಯಾವ ಪಾತ್ರವನ್ನೂ ಲೀಲಾಜಾಲವಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸಬಲ್ಲ ಚಾಣಾಕ್ಷತನವೇ ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. 

ಒಂದು ಬಾರಿ ಮಿತ್ರರಾದ ಕಜೆ ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯ ಭಟ್ಟರು ಕರೆ ಮಾಡಿ ಗೋವಿಂದ ಭಟ್ಟರನ್ನು ತಾಳಮದ್ದಲೆಗೆ ಕರೆಯಬೇಕು, ಯಾವ ಪ್ರಸಂಗವಾದೀತು ಅಂತ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಸಲಹೆ ಕೇಳಿದ್ದರು. ಆಗ ನಾನು ಹೇಳಿದೆ ಕೀಚಕ ವಧೆ ಮಾಡಿ ಅವರಿಂದ ಕೀಚಕನ ಪಾತ್ರ ನಿರ್ವಹಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿ. ಜತೆಗೆ ಸುಣ್ಣಂಬಳ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರ ಭಟ್ಟರು ಕೋಳ್ಯೂರು ಇದ್ದರೆ ಒಳ್ಳೆಯದು ಎಂದು ಸಲಹೆ ಹೇಳಿದ್ದೆ. ಹಾಗೆ ಆ ಸಲ ಸತೀ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಅಂತ ಅದೇ ಪ್ರಸಂಗ ಮಾಡಿದರು. ಗೋವಿಂದ ಭಟ್ಟರ ಕೀಚಕ ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಮೂಡಿ ಬಂತು. ಆಗ ಅವರನ್ನು ಕೇಳಿದೆ ನಿಮಗೆ ಕೀಚಕನ ಪಾತ್ರ ಆದೀತೋ ಅಂತ. ಆಗ ಅವರು ಹೇಳಿದರು ನಾನು ಪಾತ್ರ ಪ್ರಸಂಗದ ಬಗ್ಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಯೋಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಬಂದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಆದೀತು ನನಗೆ ಅಭ್ಯಂತರವಿಲ್ಲ ಅಂತ ನಿರಾಳವಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದರು. ಗೋವಿಂದ ಭಟ್ಟರ ರಂಗದ ನಿರ್ವಣೆಯ ಚಾಣಾಕ್ಷತನವದು. 

ಅವರ ಆತ್ಮೀಯ ಒಡನಾಟ, ಅಕ್ಕರೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನೋಡಿದ ನನಗೆ ಯಾಕೋ . ಕುಟುಂಬದ ಹಿರಿಯರೊಬ್ಬರು ಅಗಲಿದಂತೆ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಅನುಭವ. ನಾನೂ ಎಂದಲ್ಲ, ನನ್ನಂತೆ ಅಪಾರ ಅಭಿಮಾನಿಗಳು ಇದ್ದಾರೆ. ಹಲವರಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದರೂ..ಅವರುಚಿಕ್ಕಪ್ಪ ಮಾವ ಅಜ್ಜ ಹೀಗೆ ತಮ್ಮ ಸಂಭಂಧಗಳ ಕುರಿತು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಯಕ್ಷಗಾನ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಯಕ್ಷಗಾನವಲ್ಲದೇ ಇತರ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲೂ ವಿಶಾಲವಾಗಿ ಬೆಳೆದ ವಟವೃಕ್ಷ ಧರೆಗುರುಳಿದೆ. ಇನ್ನು ಅದರ ನೆರಳಿನ ಕಲ್ಪನೆಯಲ್ಲಿ ಕಳೆಯಬೇಕು. ಗೋವಿಂದ ಭಟ್ಟರು ಇನ್ನಿಲ್ಲ ಎಂದರೆ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಒಂದು ಅಂಗವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಅನುಭವ.  ಅವರ ಆತ್ಮೀಯ ಅಕ್ಕರೆಯ ಮಾತು ಈಗಲೂ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅದರ ಆಳವನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದು ಕಷ್ಟ. ಅಗಲಿದ ಆತ್ಮಕ್ಕೆ ಭಗವಂತನು ಸದ್ಗತಿಯನ್ನು ಕರುಣಿಸಲಿ. 

ಯಕ್ಷ ವಟವೃಕ್ಷ

ಮೊನ್ನೆ ಹಳೆಯ ಮಿತ್ರರೊಬ್ಬರು ಸಿಕ್ಕಿದರು. ಯಕ್ಷಗಾನದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾ ಈಗ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಚಟುವಟಿಕೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ ಅಂತ ಕೇಳಿದರು. ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಇರಲಿ ನಾನು ಚರ್ಚೆ ಬೇಡ ಅಂತ ಪುರುಸೊತ್ತಿಲ್ಲ ಅಂತ ಮಾತು ಜಾರಿಸಿಬಿಡುತ್ತೇನೆ. ಆದರೆ ಅವರು ಹಾಗೆ ಜಾರಿಸುವ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಕೇಳಿರಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ನಾನು ಹೇಳಿದೆ. ಸಮಯ ಬಹಳ ಅಮೂಲ್ಯವಾಗಿ ಹೋಗಿದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ. 

ಅಭಿರುಚಿಗಳು ಕಾಲಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಬದಲಾಗಿಬಿಡುತ್ತವೆ. ಶೈಶವಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಬಯಸಿದ್ದು ಯೌವನಕ್ಕೆ ಬೇಡ. ಯೌವನದಲ್ಲಿದ್ದದ್ದು ವೃದ್ದಾಪ್ಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಹೀನವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಯಕ್ಷಗಾನ ಇದಕ್ಕೆ ಪರಿಮಿತಿಗೊಳಿಸುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಯಾಕೆಂದರೆ ಅಂದಿನಿಂದ ಇಂದಿನವರೆಗೂ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಬದಲಾಗದ ಅಭಿರುಚಿ ಎಂದಿದ್ದರೆ ಅದು ಯಕ್ಷಗಾನ ಮಾತ್ರ. ಮೊದಲೆಲ್ಲ ಕನ್ನಡ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೆ. ಕ್ರಮೇಣ ಹಿಂದಿ ಸಿನಿಮಾ ಆನಂತರ ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಸಿನಿಮಾ ಮಂಗಳೂರಿನ ಚಿತ್ರಾ ಟಾಕೀಸಿನಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಸಿನಿಮಾ ನೋಡುವ ಹುಚ್ಚು ಎಷ್ಟಿತ್ತೆಂದರೆ ಅದೂ ರಾತ್ರಿಯ ಎರಡನೆ ಪ್ರದರ್ಶನ ಮುಗಿಸಿ ನಡುರಾತ್ರಿ ಹನ್ನೆರಡರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ನಿರ್ಮಾನುಷ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಸೈಕಲ್ ತುಳಿದು ಬರುತ್ತಿದ್ದೆ. ಅದೊಂದು ಆಸಕ್ತಿ. ಆನಂತರ ಅದೂ ಬದಲಾಗಿ ಮಲಯಾಳಂ ಸಿನಿಮಾದತ್ತ ಆಕರ್ಷಿತನಾಗಿ , ಅದರ ನೈಜತೆಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಮಾರು ಹೋಗಿ ಈಗ ಅದೇ ಅಭಿರುಚಿಯಾಗಿ ಬೆಳೆದಿದೆ. ಆದರೆ ಯಕ್ಷಗಾನ...ಹಾಗೆ ಆಗಲಿಲ್ಲ. ಪೂಜ್ಯ ಭಾಗವತೋತ್ತಮ ದಿವಗಂತ ಬಲಿಪ ನಾರಾಯಣ ಭಾಗವತರ ಪದದಂತೆ . ಅದು ಬದಲಾಗಲೇ ಇಲ್ಲ. ಬಹುಶಃ ಬದಲಾಗಬೇಕಿತ್ತು. ಅದೇಕೋ ಅದು ಹಾಗೆ ಉಳಿದು ಕೊಂಡಿತ್ತು. ಹಾಗಾಗಿ ನಾನು ಮಿತ್ರರಿಗೆ ಹೇಳಿದೆ ಈಗ ಯಕ್ಷಗಾನ ಈಗ ವಿಶಾಲವಾಗಿ ಬೆಳೆದಿದೆ. ಎಷ್ಟು ಬೆಳೆದಿದೆ ಎಂದರೆ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಗ್ರಾಮಾಂತರದ ದೊಡ್ಡ ಆಲದ ಮರದಂತೆ. ನೋಡಲು ಎರಡು ಕಣ್ಣು ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ.  ವಿಪರ್ಯಾಸವೆಂದರೆ ದೊಡ್ಡಾಲದ ಮರ ನೋಡಿದವರಿಗೆ ಅರಿವಾಗಬಹುದು. ಆ ಮರದ ಮೂಲ ಮರ ಎಂದೋ ಸತ್ತು ಹೋಗಿದೆ. ಅದರ ಬಿಳಲುಗಳು ನೆಲಕ್ಕೆ ಊರಿ ಈಗ ಅದೇ ದೊಡ್ಡ ಮರದಂತಹ ಭ್ರಮೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ.  ಹೆಚ್ಚು ಕಡಿಮೆ ಯಕ್ಷಗಾನವೂ ಅದೇ ರೀತಿ. 

ಮೊದಲಿನ ಹಾಗೆ ಅಲ್ಲ. ಈಗ ಯಕ್ಷಗಾನ ಬಹಳ ವಿಶಾಲವಾಗಿದೆ. ಮೊದಲು ಒಂದೆರಡು ಮೇಳಗಳು(ಡೇರೆ ಮೇಳ ಅಲ್ಲ) ಅದರಲ್ಲಿ ಒಂದಿಷ್ಟು ಕಲಾವಿದರು. ಈಗ ಐದು ಆರು ಮೇಳಗಳು ಒಂದೇ ಕಡೆಯಿಂದ ಹೊರಡುತ್ತಿವೆ. ಪ್ರತೀ ಊರಲ್ಲಿಯೂ ಹಲವಾರು ಸಂಘಗಳು ಇವೆ.  ಮೊದಲು ಕೇವಲ ಪುರುಷರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತ ಅಂತ ಇದ್ದದ್ದು ಈಗ ಮಹಿಳೆಯರೂ ಸಮ ಸಮ ಎನ್ನಿಸುವಷ್ಟರ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಇದೆ. ಮೊದಲು ನಮ್ಮ ಕರಾವಳಿ ಬಿಟ್ಟು ಇದರ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿದವರು ಕಡಿಮೆ. ಈಗ ಸೀನಿಮಾ ಟೀವಿ ಯೊಳಗೂ ಯಕ್ಷಗಾನ ಹೊಕ್ಕು ದೀಂಗಿಣ ಹಾಕುತ್ತವೆ. ವೆತ್ಯಾಸ ಇಷ್ಟೆ....ಮೊದಲು ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕಾಗಿ ಕಲಾವಿದರು ಇದ್ದರು. ಈಗ ಕಲಾವಿದರಿಗಾಗಿ ಯಕ್ಷಗಾನ. ಹಲವಾರು ಭಾಗವತರು ಇದ್ದಾರೆ, ಆದರೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹಾಡುತ್ತಾರೆ. ಜನಪ್ರಿಯತೆ ಎಲ್ಲವೂ ಇದೆ. ಆದರೆ...ನನಗೋ ನಿಮಗೋ ಅಥವಾ ಇನ್ನಾರಿಗಾದರೋ ಹಾಡು ಅಂತ ಹೇಳಿದರೆ ಹಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅಂದರೆ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನಿಗೆ ಹೇಗೆ ಬೇಕೋ ಹಾಗೆ. ಅಥವಾ ಎದುರು ಕುಣಿಯುವ ವೇಷದಾರಿಗೂ ಬೇಕಾದಂತೆ ಆತ ಹೇಳಿದಂತೆ ಹಾಡುತ್ತಾರೆ. ಆಕ್ಷೇಪ ಎನೂ ಅಲ್ಲ. ಆದರೆ ತೀರ ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಯೋಚಿಸುವಾಗ ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕಾಗಿ ಹಾಡುವವರು ಎಷ್ಟು ಜನ ಇರಬಹುದು?  ಮೊನ್ನೆ ವಿದ್ವಾಂಸ ರಾಘವ ನಂಬಿಯಾರರ ಲೇಖನ ಓದುವಾಗ ಈ ಭಾವನೆ ಬಂದು ಬಿಟ್ಟಿತು.  ಅವರ ಕಾಳಜಿಯನ್ನು ಹತ್ತಿರದಿಂದ ಬಲ್ಲೆ. ವೈಯಕ್ತಿಕವಾಗಿ ಅವರ ಸಂಪರ್ಕದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದೇನೆ. 

ನಾನು ಒಂದು ಸಲ ಬಲಿಪ್ಪರಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುವಾಗ ಕೇಳಿದ್ದೆ, ನೀವು ಕಲಾವಿದರು ಹೇಳಿ ಯಾವುದಾದರು ಪದ ವೆತ್ಯಾಸ ಮಾಡಿದ್ದು ಉಂಟೋ ಅಂತ. ಅಂದರೆ ಒಂದು ಪದ ಹೀಗೆ ಹಾಡಬೇಕು ಅಂತ ಒಬ್ಬರು ಹೇಳಿದರೆ ಹಾಗೆ.,  ಅವರು ಹೇಳಿದರು ಹಾಗೆ ಹೇಳಿದರೆ ಅದು ಯಕ್ಷಗಾನ ಹೇಗಾದೀತು? ತಾತ್ಪರ್ಯ ಇಷ್ಟೆ ಕೇವಲ ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕಾಗಿ ಹಾಡುವಾಗ ಉಳಿದೆಲ್ಲವೂ ಗೌಣವಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಸಂಗೀತಗಾರ ಮೈದುಂಬಿ ಹಾಡುವಾಗ ಆತನಿಗೆ ಬೇರೆಯಾವುದೂ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲವಂತೆ ಹಾಗೆ. ಆ ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ನೋಡುವಾಗ ಬಲಿಪ್ಪರು ಯಾರೋ ಚಪ್ಪಾಳೆ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾರೆ, ಅಥವಾ  ಆ ಪದ ಬೇಡ ಅದು ಹೀಗೆ ಹಾಡಿ ಅಂತ ವೇಷಧಾರಿ ಹೇಳಿದ ಹಾಗೆ ಬಲಿಪ್ಪರು ಹಾಡಲೇ ಇಲ್ಲ. ಬಲಿಪ್ಪರು ಅಂತ ಅಲ್ಲ ಅಗರಿ ಮುಂತಾದ ಹಳೆ ತಲೆಮಾರಿನವರು ಎಂದಿಗೂ ತಮ್ಮ ನಿಲುವನ್ನು ಬದಲಿಸಿಲ್ಲ. ಅವರಿಗೆ ಯಕ್ಷಗಾನ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಆಗಲಿಲ್ಲ.  ಬಲಿಪ್ಪರು ಹಾಗೆ ಅವರು ಎಂದಿಗೂ ಯಾರನ್ನೋ ಮೆಚ್ಚಿಸುವುದಕ್ಕೆ, ಯಾರೋ ಹೇಳಿದ್ದಕ್ಕೆ ರಂಗದಲ್ಲಿ ಪದ ಹೇಳಿದ್ದು ಇರಲಾರದು. ಎಲ್ಲೋ ಗಾನ ವೈಭವದಲ್ಲಿ ಹಾಡಿರಬಹುದು. ಗಾನ ವೈಭವ ಅದು ಅಧಿಕೃತ ಯಕ್ಷಗಾನವೇ ಅಲ್ಲ. ಬಲಿಪ್ಪರಿಗೂ ಗಾನವೈಭವದಲ್ಲಿ ಹಾಡು ಜೋಡಿಸುವಾಗ ಒಂದು ಸಲ ಕೇಳಿದೆ ಈ ಪದ ಈ ರಾಗದಲ್ಲಿ ಹಾಡಬಹುದೇ ಅಂತ. ಶಾಂತ ಸ್ವಭಾವದ ಬಲಿಪ್ಪರೂ ರೇಗಿ ಬಿಟ್ಟರು...ಯಕ್ಷಗಾನ ಪದ ಇರುವುದು ರಾಗದಲ್ಲಿ ಹಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಅಲ್ಲ.  ನನ್ನ ಅಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಅವರು ತೋರಿಸಿದ ರೀತಿ ಅದು. ಹಾಗಾಗಿಯೆ ನಾನು ಹೇಳುವುದು ಬಾಲ್ಯದಿಂದ ಇಂದಿನ ವರೆಗೂ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಅಭಿರುಚಿ ಬದಲಾಗಿಲ್ಲ. ಈಗ ಯಕ್ಷಗಾನ ಸುಶ್ರಾವ್ಯ ರಾಗ ಸಂಗೀತಮಯವಾಗಿದೆ.  ಮೊದಲು ಲಘು ಸಂಗೀತ , ಸಿನಿಮಾ ಹಾಡು ಕೇಳುವ ನನ್ನ ಸಂಗೀತ ಪ್ರೀತಿ ಈಗ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಎನ್ನುವಂತೆ ಬದಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಯಕ್ಷಗಾನ ಬದಲಾಗದೇ ಇದ್ದದ್ದು ಯಕ್ಷಗಾನದಿಂದ ದೂರ ಉಳಿಯುವಂತೆ ಮಾಡಿದೆ. 

ಬಲಿಪ ಮತ್ತು ಅಗರಿ ಶೈಲಿ ನಾನು ಈಗಲಂತೂ ನನ್ನ ಸಂಗ್ರಹದಿಂದ ಕೆದಕಿ ಕೆದಕಿ ಕೊನೆಗೆ ಕೈ ಹಾಕುವುದು ಈ ಶೈಲಿಗೆ ಮಾತ್ರ. ಅದೇಕೋ ಸಂಗೀತ ಮಯ ಹಾಡುಗಾರಿಕಯಲ್ಲಿ ಆ ಪಕ್ವತೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದಕ್ಕೆ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಒಪ್ಪುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಹಲವರಿಗೆ ಇದು ಆಕ್ಷೇಪ ಅನ್ನಿಸಬಹುದು. ಆದರೂ ನನ್ನ ಅಭಿರುಚಿ ನನ್ನ ಸ್ವಂತ ಆಸ್ತಿ. ಮೊನ್ನೆ ಹೀಗೆ ಬಲಿಪ್ಪಜ್ಜನ ಯಕ್ಷ ಬದುಕಿನ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಪದ ಮತ್ತು ಅರ್ಧ ಶತಮಾನದ ನಂತರದ ಅವರ ಪದ ಕೇಳಿದೆ, ಎಲ್ಲೋ ಕಂಠದ ವಯಸ್ಸಿನ ವೆತ್ಯಾಸ ವಷ್ಟೇ ಇತ್ತು. ಆ ಪದಗಳು ಶಿಲಾ ಮೂರ್ತಿಯಂತೆ ಯಾವ ವರ್ಷಧಾರೆಗೂ ಅದು ಬದಲಾಗಿಲ್ಲ.ಹಾಗೇ ಇತ್ತು. ಈಗ ಯಕ್ಷಗಾನ ಹಾಗಿಲ್ಲ. ಸಣ್ಣ ತುಂತುರು ಮಳೆಗೂ ಅದು ಬದಲಾಗಿ ಹೋಗಿದೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಹೋಗುತ್ತಾ ಇದೆ. ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಬೇರು ಬಿಟ್ಟ ಅಲದ ಮರ ಕೂಡ ವಯಸ್ಸಾದ ನಂತರ ಮಗುಚಿ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಅದರ ಪಳೆಯುಳಿಕೆಗಳೂ ಅದರ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಅಷ್ಟೋ ಇಷ್ಟೋ ಹೇಳಬಹುದು. ಆದರೆ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ದೊಡ್ಡ ಆಲದ ಮರದಂತೆ ಯಕ್ಷಗಾನ ಪಳೆಯುಳಿಕೆಯನ್ನೂ ಉಳಿಸಿದೆ ಅಂತ ಅನಿಸುವುದಿಲ್ಲ. 

ಈಗ ವಸ್ತು ನಿಷ್ಠ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳೂ ಸಹ ಬೆಲೆ ಬಾಳುವ ವಸ್ತುಗಳಾಗಿ ಅಭಾವವನ್ನು ಉಂಟು ಮಾಡಿದೆ. ಯಾಕೆಂದರೆ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಕೊರತೆ. ಮೊನ್ನೆ ಸಾಮಾಜಿಕ ತಾಣದಲ್ಲಿ ಒಂದು ವೀಡಿಯೋ ನೋಡಿದೆ. ಯಾವುದೋ ಸಿನಿಮಾ ಥಿಯೇಟರ್ ಹೊರಗೆ ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿ ಸಿನಿಮಾ ಚೆನ್ನಾಗಿಲ್ಲ. ನಟನೆ ಚೆನ್ನಾಗಿಲ್ಲ ಅಂತ ಹೇಳಿದ. ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಅಂಧ ಅಭಿಮಾನಿಗಳು ಆತನನ್ನು ಹಿಗ್ಗಾ ಮುಗ್ಗ ತರಾಟೆಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು. ಈಗೀಗ ಈ ಅಭಿಮಾನಿಗಳೂ ಅಭಿಮಾನಕ್ಕೆ ವೇತನ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಸಂಬಳಕ್ಕೆ ಒಂದಷ್ಟು ದುಡಿಮೆ ಸಲ್ಲಿಸಿ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರಕ್ಕೆ ಸವಾಲೆಸೆದು ಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ದುಡ್ಡುಕೊಟ್ಟು ಅಮೂಲ್ಯ ಸಮಯವನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿ ಸಿನಿಮಾ ನೋಡಿ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಹೇಳಿದರೆ ಆ ಹಕ್ಕು ಉಂಟು ಅಂತ ಯಾರೂ ಯೋಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ತಮ್ಮ ಹಕ್ಕು ಪ್ರತಿಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಉಳಿದವರ ನಿಜವಾದ ಹಕ್ಕನ್ನು ಧ್ವಂಸ ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಅನ್ನದ ಹಕ್ಕು, ಬದುಕಿನ ಹಕ್ಕಿನ ನಡುವೆ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಹಕ್ಕು ಎಂದೋ ಕಳೆದು ಹೋಗಿದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಎಂದೋ ಕಳೆದು ಹೋಗಿದೆ. ಈಗ ಆಕ್ಷೇಪ ಅಥವಾ ಅನಿಸಿಕೆ ಹೇಳಬೇಕೆಂಬ ತೆವಲು ಇದ್ದರೆ  ತೆರೆಯ ಹಿಂದೆ ಆ ನಟ ಎಲ್ಲಿದ್ದಾನೋ ಹೇಗಿದ್ದಾನೋ ಅಂತ ಹುಡುಕಿ ಆತನ ಕಿವಿಯಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೂ ಕೇಳದಂತೆ ರಹಸ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳಬಹುದು. ಅದೂ ಆತನಿಗೆ ಕೇಳುವ ವ್ಯವಧಾನ ಇದ್ದರೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಈಗ ಇದು ಒಳ್ಳೆಯದುಂಟು  ಅಂತ ಹೇಳುವುದಕ್ಕಷ್ಟೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಸೀಮಿತಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆ ಹೇಳುವುದಕ್ಕೆ ಯಾವ ಪುರಾವೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸಬೇಕಿಲ್ಲ. ಅದರಿಂದ ಯಾರಿಗೂ ಘಾಸಿಯೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕೆ ಒಂದಷ್ಟು ಆತ್ಮವೆಂಚನೆ ಖರ್ಚು ಮಾಡಿದರೆ ಸಾಕು. ಅದರೂ  ಒಳ್ಳೆಯದುಂಟು ಅಂತ ಹೇಳದಿದ್ದರೆ ಅದು ಒಳ್ಳೆಯದಿಲ್ಲ...ಎಂಬ ಪರೋಕ್ಷ ಸಂದೇಶ ಅರ್ಥವಾಗುವರಿಗಷ್ಟೇ ಅರ್ಥವಾದೀತು. ಹಾಗಾಗಿ ಒಳ್ಳೆಯದಿಲ್ಲ ಅಂತ ಎಂಬ ಪದ, ಶಬ್ದ ಕೋಶದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಅದನ್ನು ಹೆಕ್ಕಿ ತೆಗೆವ ಸಾಹಸ ಮಾಡಬಾರದು. 

ಈಗ ಹರಕೆಯ ಮೇಳಗಳೂ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಅದು ಎಷ್ಟಿದ್ದರೂ ಹರಕೆಯ ಮೇಳಗಳು. ಒಂದಿಷ್ಟು ಅದೇ ಆಸರೆ ಅಂತ ಹೇಳುವುದಕ್ಕಷ್ಟೆ ಸಾಧ್ಯ. ಸರಕಾರಿ ಬಸ್ಸುಗಳು ಸಮಯಕ್ಕೆ ಬಂದರೆ ಅದೇ ಭಾಗ್ಯ ಎನ್ನುವ ಹಾಗೆ. ಹೇಳುವುದಕ್ಕೆ ಒಂದು ಸಮಯ ಅಂತ ಇರುತ್ತದೆ. ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಹಾಡುವ ಆಡುವ ಕಲಾವಿದರು ಎಷ್ಟಿದ್ದಾರೆ ಅಂತ ಯೋಚಿಸುವ ಹಾಗೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ಯಾಕೆಂದರೆ ಬಲಿಪ್ಪರ ಭಾಗವತಿಕೆಯನ್ನು ಸುಮಾರು ಐವತ್ತು ವರ್ಷದಷ್ಟುಅನುಭವಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಅವರು ಎಂದಿಗೂ ವೈಯಕ್ತಿಕವಾಗಿ ಹಾಡಲಿಲ್ಲ. ಯಾರಿಗೋ ಬೇಕಾಗಿ ಪದ ಹೇಳಿದ ನೆನಪಿಲ್ಲ. ಕೇವಲ ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಅವರ ಪದ. ಈಗ ಹೇಳಿ ಎಷ್ಟು ಜನ ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಪದ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.? 

ಭಗ್ನಾವಶೇಷ

                 ನನ್ನ ಕುಂದಾಪುರದ  ಸಂಬಂಧೀ  ಮಿತ್ರರೊಬ್ಬರು  ಪುತ್ತೂರಿನ ಬಳಿ ಒಂದು  ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಮದುವೆಗೆ ಹೋಗಿದ್ದರು. ಇದು ಬಹಳ ಹಳೆಯ ಕಥೆ.  ಹೋದವರು ನನಗೆ ಸಿಕ್ಕಿದಾಗ ಹೇಳಿದರು ನಿಮ್ಮ ಕಡೆ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು ರೀತಿ ರಿವಾಜುಗಳು ಹಲವಾರು ಇನ್ನೂ ಹಾಗೆ ಉಳಿದಿವೆ.  ಅವರ ಅಭಿಪ್ರಾಯದ ಗಂಭೀರತೆ ನನಗೆ ಆಗ ಅರಿವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಕುಂದಾಪುರದ ಬಳಿಯ  ಒಂದು  ಮದುವೆಗೆ ಹೋಗಿದ್ದೆ. ಆಗ  ಅವರು ಹೇಳಿದ ಮಾತು ಬಹಳ ಸತ್ಯ ಅಂತ ಕಂಡಿತು.  ನಾನು  ಮದುವೆಗೆ ಹೋಗುವಾಗ  ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ಹತ್ತಿರದ ವೇಳೆಯಾಗಿತ್ತು. ಇನ್ನೇನು ಊಟ ಆರಂಭವಾಗುವುದರಲ್ಲಿತ್ತು. ಸಾಕಷ್ಟು ಸಂಖ್ಯೆಯ ಜನರೂ ಇದ್ದರು. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ನಮ್ಮಗಳ  ಮದುವೆ ಮನೆಯಲ್ಲಿ  ಮೊದಲು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಒಂದು ಬದಿಯಲ್ಲಿ ಹಸ್ತೋದಕ ಕೊಡುವ ಕ್ರಮ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದೊಂದು ಸಂಪ್ರದಾಯ. ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಅದು ಕಂಡು ಬಾರದೆ ಅಲ್ಲಿನ ಹಿರಿಯರು ಹತ್ತಿರ ಬಂದಾಗ ...ಹಸ್ತೋದಕ ಆಯ್ತಾ  ಅಂತ ಸುಮ್ಮನೇ ಕೇಳಿದಾಗ ಅವರಿಗೆ ಒಂದಷ್ಟು ಪೆಚ್ಚಾಯಿತು. ನಾನು ಕೇಳಿದ್ದು ಅಧಿಕ ಪ್ರಸಂಗ ಅಂತ ನನಗನ್ನಿಸಿತು. ಕೇಳುವ ಅವಶ್ಯಕತೆಯೇ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೂ..ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ನಾನು ಇಂತಹ ಮದುವೆಗೆ ಅದೂ ಊರಲ್ಲಿ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಸಂಪ್ರದಾಯದಂತೆ ಸಾವಧಾನವಾಗಿ ಊಟ ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಬಯಸುವವ. ಹಾಗಾಗಿ ಸುಮ್ಮನೇ ಕೇಳಿಬಿಟ್ಟೆ. ಅವರಿಗೆ ಏನನ್ನಿಸಿತೋ ಅಂತ ಆಮೇಲೆ ಕೇಳಬಾರದಿತ್ತು ಅಂತ ಅನಿಸಿತು. ಆದರೆ ಅವರು ಅದನ್ನೇನೂ ಗಂಭೀರವಾಗಿಸದೇ ನನ್ನನ್ನು ಮದುವೆ ಮನೆಯವರ ಬಳಿಗೆ ಕರೆದು ಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ಹಸ್ತೋದಕಕ್ಕೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಿದರು. ಅಷ್ಟಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಹಾಗೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ಯಾವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೂ ಬರಲಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಗೆ ಅಡುಗೆಯ ಭಟ್ಟರ ಜತೆಗೆ ಪರಿಚಾರಕರಾಗಿದ್ದ ಒಬ್ಬರನ್ನು ಕರೆದು ನನಗೆ ಮತ್ತು ಅವರಿಗೆ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಮಣೆ ಹಾಕಿ ಬಾಳೆ ಎಲೆ ಹಾಕಿ ಊಟಕ್ಕೆ ಸಿದ್ದತೆ ಮಾಡಿ ...ಇಬ್ಬರಿಗೆ ಹಸ್ತೋದಕ ಕೊಟ್ಟು ಊಟ ಬಡಿಸಿದರು. ದಾನವಾಗಿ ವಸ್ತ್ರ ವನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟು ಜತೆಗೆ ದಕ್ಷಿಣೆಯನ್ನು ಕೈಗೆ ಇಟ್ಟರು.  ಕೊನೆಗೆ ಒಬ್ಬರು ಹೇಳಿದರು ಇಲ್ಲೆಲ್ಲ...ಇದೆಲ್ಲ ಕಾಣೆಯಾಗಿದೆ ಅಂತ ಒಬ್ಬರು ಹೇಳಿದರು. 

ಈ ಘಟನೆ ಹೀಗೆ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ನೆನಪಿಗೆ ಬಂತು,  ಎಂದರೆ ಇದೇ ಬಗೆಯ ಮಾತು ಬಹಳ ಹಿಂದೆ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಬಗ್ಗೆ ಮಿತ್ರರೊಬ್ಬರು ಹೇಳಿದರು ನೀವೆಲ್ಲ ಸ್ವಲ್ಪ ಭಾಗ್ಯವಂತರು, ನಿಮ್ಮ ತೆಂಕಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನ ಅದರಲ್ಲೂ ತೆಂಕು ತಿಟ್ಟು ಇನ್ನೂ ಹಲವಾರು ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳನ್ನು ಹಾಗೆ ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಹೆಚ್ಚು ಅವಿಷ್ಕಾರ ಅಗಲಿಲ್ಲ.  ಅವಿಷ್ಕಾರ ಎನ್ನುವುದಕಿಂತ ಹಾಳಾಗಲಿಲ್ಲ ಎಂದರೆ ಸರಿ. ಇದೆಲ್ಲ ಅವರ ವೈಯಕ್ತಿ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿತ್ತು. ಯಾಕೆಂದರೆ ಊರು ಬಿಟ್ಟನಂತರ ಯಕ್ಷಗಾನ ನೋಡುವುದು ಅಪರೂಪ ಅದರಲ್ಲೂ ಬಡಗು ತಿಟ್ಟು ಅದೂ ಮೇಳದ ಆಟಗಳನ್ನು ನೋಡುವ ಅವಕಾಶವೇ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ. ಹಾಗಾಗಿ ಅವರ ಮಾತಿಗೆ ಸ್ವ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಹೇಳುವುದಕ್ಕೆ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಇದೇ ರೀತಿ ಬಡಗಿನ ಹಿರಿಯ ಕಲಾವಿದರೊಬ್ಬರು ಕೂಡ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದರು. ಈಗಲೂ ಇದರ ಬಗ್ಗೆ ನನ್ನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಶೂನ್ಯ. ಆದರೆ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಉಯಾಲೆ ಭಗ್ನದ ವಿವಾದ ಕಣ್ಣೆದುರು ಬಂದಾಗ ಈ ಎಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳು ನೆನಪಿಗೆ ಬಂದವು. 

ಉಯ್ಯಾಲೆ ಕುಸಿದ ಘಟನೆ ನಿಜಕ್ಕೂ ಖೇದನೀಯ ಘಟನೆ. ಅದರ ನಂತರ ಘಟನೆಯನ್ನು ಆಕ್ಷೇಪಿಸಿ ಹಲವಾರು ಕಲಾವಿದರು ಪ್ರೇಕ್ಷಕರೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಪರಿಧಿಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಆಕ್ಷೇಪ ಸಹಜವಾಗಿ ಕೊಡುತ್ತಾ ಹೋದರು. ಆಕ್ಷೇಪಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವರು ಯಕ್ಷಗಾನ ಅವಿಷ್ಕಾರಗಳಿಂದ ಕೆಟ್ಟು ಹೋಗಿದೆ. ಹಳೆಯ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಪರಂಪರೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಯಾರಿಗೂ ಗೌರವ ವಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಈ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ಪರಿಶುದ್ದ ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಾಣೆಯಾಗಿದೆ. ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಆಭಾಸಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ ಅವುಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಕೈ ಬಿಡಬೇಕು ಹೀಗೆ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಪರಂಪರೆ ಉಳಿಯಬೇಕು ಎನ್ನುವಂತಹ ಮಾತುಗಳು ಕೇಳಿ ಬಂದವು. ನಿಜಕ್ಕೂ ಇದು ಗೌರವದ ಪ್ರತಿಕ್ರೆಯೆಗಳು ಎನ್ನುವುದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ. 

ಆದರೆ ಹೀಗೆ ಈಗಿನ ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಆಭಾಸಗಳನ್ನು ಕಳೆದರೆ ಮೊದಲಿಗೆ ದೇವಿ ಮಹಾತ್ಮೆ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನೇ ದೂರ ಇಡಬೇಕಾದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬರಬಹುದು. ಯಾಕೆಂದರೆ ಈ ಪ್ರಸಂಗ ಯಕ್ಷಗಾನದಿಂದ ದೂರಾಗಿ ಬಹಳ ವರ್ಷಗಳೇ ಕಳೆದು ಹೋಗಿದೆ. ಈಗ ಈ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರೂ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಅಂಶ ಇದೆ ಎಂದನ್ನಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇನ್ನು ಬಿಡಬೇಕಾಗಿರುವುದು ಏನು ಅಂತ ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಗದೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಮೊದಲಿಗೆ ಈ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಗುಣ ಇದೆ ಅಂತ ಅಚ್ಚರಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಕೇವಲ ಭಕ್ತಿ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಇದನ್ನು ಕಾಣುವಾಗ ಇದು ಕೇವಲ ಹರಕೆಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ನನ್ನ ಅಜ್ಜ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು ದೇವಿ ಮಹಾತ್ಮೆ  ಪ್ರಸಂಗದ ಆಟಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದು ಒಂದೇ ಭೂತಕೋಲಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದು ಒಂದೇ... ಅವರು ವಿಡಂಬನೆಗಾಗಿ ಹೇಳಿದರೂ ಸಹ ಅದು ವಾಸ್ತವದ ಸತ್ಯ. ನಿಜಕ್ಕೂ ಏನಿದೆ ಈ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ? ಆರಂಭದಿಂದ ಅಂತ್ಯದವರೆಗೂ ಬರೀ ಗದ್ದಲವಲ್ಲದೇ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ. ಸರಿಯಾಗಿ ಕುಣಿಯದಿದ್ದರೂ, ಮಾತನಾಡಲೂ ತಿಳಿಯದಿದ್ದರೂ ಈ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ವೇಷ ಮಾಡಬಹುದು. ಆಟ ರೈಸುವುದಕ್ಕೆ ಚೆಂಡೆ ಮದ್ದಲೆ ಬೇಕೆಂದೇನು ಇಲ್ಲ...ಬ್ಯಾಂಡ್ ವಾದ್ಯ ಘರ್ನಾಲು ಇರುವಾಗ ಹೇಗೋ ಒಬ್ಬರು ಇದ್ದರೂ, ದೇವಿಯ ಮಹಿಮೆಯೋ ಏನೋ ಈ ಪ್ರಸಂಗಕ್ಕೆ ಯಾವ ಬಾಧಕವೂ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗಾಗಿ ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿ ಬದಲಾವಣೆ ತಂದರೆ ಈ ಹರಕೆಗಾಗಿ ಅಡುವ ದೇವಿ ಮಹಾತ್ಮೆ ಕ್ಷೇತ್ರ ಮಹಾತ್ಮೆ ಪ್ರಸಂಗಗಳನ್ನು ದೂರವಿಡಬೇಕಾಗಿ ಬರಬಹುದು.  ಹೀಗೆ ಯಕ್ಷಗಾನದಿಂದ ದೂರಾಗಿ ಕೇವಲ ಸರ್ಕಸ್ ಮತ್ರ ಆಗಿರುವಾಗ ಈ ಬಗೆಯ ಅವಗಢಗಳು ಸಹಜ. ಅದು ಇಂದು ನಿನ್ನೆಯದಲ್ಲ ...ಇಂತಹದ್ದು ಎಷ್ಟೋ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದಾಗ ಒಂದು ಸಲ ವಿವಾದವಾಗಿ ಆನಂತರ ಮರೆತು ಹೋದರೂ ಯಾವಾಗಲಾದರೂ ಒಮ್ಮೆ ಸ್ವಾರಸ್ಯದ ವಿಷಯಕ್ಕೆ ಈ ಘಟನೆ ವಸ್ತುವಾಗುತ್ತದೆ. 

ಉಯ್ಯಾಲೆ ಭಗ್ನವಾದಾಗ ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಅವಮಾನ ಅಂತ ಕೂಗು ಎಬ್ಬಿಸಿದವರೇ ಅಧಿಕ. ಯಕ್ಷಗಾನವೇ ಇಲ್ಲದ ಮೇಲೆ ಅಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಹೆಸರಿಗೆ ಅವಮಾನ ಮೆತ್ತಿಸುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ. ಒಂದು ದೈವಾರಾಧನೆ, ಮತ್ತುನಂಬಿಕೆಗೆ ಅವಮಾನವಾಯಿತು ಸತ್ಯ. ಯಕ್ಷಗಾನದ ಬಗ್ಗೆ ಈ ಕಾಳಜಿ ಇದ್ದರೆ ಈ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿದವರು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಯೋಚಿಸುವುದು ಉತ್ತಮ...ಈ ಘಟನೆ ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಎಷ್ಟು ಉತ್ತಮ ಅಂಶಗಳು ಉಳಿದುಕೊಂಡಿದೆ? ಅದಕ್ಕೆ ಎಷ್ಟು ನಾವು ಜವಾಬ್ದಾರರಾಗಿದ್ದೇವೆ. ಹಿಮ್ಮೇಳದಿಂದ ತೊಡಗಿ ಮುಮ್ಮೆಳದವರೆಗೂ ಅವಿಷ್ಕಾರಗಳಿಗೆ ಯಾರು ಹೇಗೆಲ್ಲ ದೇಣಿಗೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಯೋಚಿಸಬೇಕು. ಪರಂಪರೆ ಯಕ್ಷಗಾನ ...ಎಂದು ಹುಯಿಲೆಬ್ಬಿಸುವ ಮೊದಲು ಇದರ ಪರಿಚಯ ಎಷ್ಟರ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಇದೆ. ಪರಿಚಯ ಇದ್ದವರಿಗೆ ಯಾವ ರೀತಿಯ ಗೌರವ ಸಲ್ಲಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ...ಹೀಗೆ ಯೋಚಿಸಬೇಕಾದ ವಿಷಯಗಳು ಸಾಕಷ್ಟು ಇದೆ. ಇಲ್ಲವಾದರೆ ... ಈ ಘಟನೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಗಂಭೀರವಾಗುವ ಅವಕಾಶವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಅರ್ಹತೆಯೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ನನಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಯಾಲೆಯಿಂದ ಕುಸಿದ ಕಲಾವಿದನ ಬಗ್ಗೆ ಅನುಕಂಪವಾಗುತ್ತದೆ. ತುಂಬಿದ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಆದ ಘಟನೆ, ದೇಹಕ್ಕೆ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಆದ ಪರಿಣಾಮ ಹೇಗಿರಬಹುದು? ಈತನಿಗೆ ಅಲ್ಲೇ ಶಿಕ್ಷೆ ಸಿಕ್ಕಿದೆ ಅಂತ ಅಂದುಕೊಂಡರೂ ಕೇವಲ ಶಿಕ್ಷೆ ಈ ಒಬ್ಬನಿಗೆ ಸಿಕ್ಕಿದ್ದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಸರಿಯಾಗಬಹುದೇ ....ಯೋಚಿಸಿದರೆ ಖಂಡಿತ ಇಲ್ಲ. ಈ ಒಂದು ಘಟನೆಗೆ ಕೇವಲ ಈತ ಮಾತ್ರ ಕಾರಣ ಅಲ್ಲ. ಈತ ಕೇವಲ ನಿಮಿತ್ತ ಮಾತ್ರ. ಹಾಗಾಗಿ ಇದರ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುವುದಕ್ಕೆ ಹಲವಿದ್ದರೂ ಹೇಳದೇ ಮೌನವಾಗಬೇಕು. ಎಲ್ಲ ಅವಕಾಶಗಳು ಕಳೆದು ಹೋಗಿದೆ ಎಂದರೆ ಸೂಕ್ತ. 

ಇದು ಕೇವಲ ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ಇದಕ್ಕೆ ಆಕ್ಷೇಪಗಳು ಇದ್ದರೂ ಇರಬಹುದು. ಆದರೆ ಆ ಬಗ್ಗೆ ನಾನಂತೂ ಗಂಭೀರವಾಗುವವನಲ್ಲ. 

ಅನಾವಶ್ಯಕ ವಿಷಯಗಳು

   

   ಬದಲಾವಣೆ ಎಂಬುದು ಜಗದ ನಿಯಮ. ಆದರೆ ಅದರ ಪರಿಣಾಮದ ಫಲಾಫಲಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಯೋಚಿಸುವಾಗ , ಇಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯ ತೋರಿ ಬರುವಾಗ ಅದು ವಿವಾದವಾಗುತ್ತದೆ. ಬದಲಾವಣೆ ಬೇಕೋ ಬೇಡವೋ ಅದಕ್ಕೆ ಅದು ಕಾಯುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಅದು ಸಂಭವಿಸಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ವಿವಾದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿ ಅದು ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. 

    ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಸಿನಿಮಾ ನಟನಟಿಯರು ಬರುವುದು ಹೊಸತೇನಲ್ಲ. ಅವರು ಅಂತ ಅಲ್ಲ...ಅನ್ಯರೂ ಬರುತ್ತಾರೆ. ವಿಪರ್ಯಾಸವೆಂದರೆ ಅದು ಸುದ್ದಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ನಟನಟಿಯರು ಬಂದಾಗ ಯಾಕೆ ಸುದ್ದಿಯಾಗುತ್ತದೆ? ಯಾಕೆಂದರೆ ಅದು ಸಂಭವಿಸುವುದು ಸುದ್ದಿಗಾಗಿ. ಹಾಗಾಗಿ ಅದಕ್ಕೆ ಉದಾಸೀನವೇ ಸೂಕ್ತ ಪರಿಹಾರ. 

     ಹಿಂದೆ ಹಲವು ನಟನಟಿಯರು ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ಅವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆಯೋ ಇಲ್ಲವೊ ಆದರೆ ಬಂದಾಗ ಬಿಳಿಯಾನೆಯ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ.  ಕರಿಯಾನೆಯೇ ನೋಡಿದವರಿಗೆ ಬಿಳಿಯಾನೆ ಎನ್ನುವಾಗ ಒಂದಷ್ಟು ವಿಶೇಷವಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಡಂಬನೆ ಎಂದರೆ ಕರಿಯಾನೆಯನ್ನೇ ಬಿಳಿಯಾನೆ ಅಂತ ಹೇಳುವಾಗ ಮೂರ್ಖತನದ ಅನುಮಾನ ಮಾತ್ರ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

    ಅನೆಗೆ ಸಲ್ಲುವ ಮಹತ್ವದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ಇರುವುದಕ್ಕೆ ಬೆಲೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿ ಅಥವಾ ಇಲ್ಲದಾಗುವುದು ಆತಂಕದ ವಿಷಯವಾಗುತ್ತದೆ.  ಆಗ ಇದು ಬೇಕಾ ಬೇಡವಾ ಅಂತ ಚರ್ಚೆಯಾಗುತ್ತದೆ. 

   ಹಿಂದೆ ಮಲಯಾಳಂ ಸಿನಿಮಾ ಒಂದರಲ್ಲಿ ಆಗಿನ ಪ್ರಸಿದ್ದ ನಟಿ ಶ್ರೀದೇವಿ ನಟಿಸುವುದು ಸುದ್ದಿಯಾಗಿತ್ತು. ಸುದ್ದಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಅದು ಚರ್ಚೆಗೂ ಕಾರಣವಾಗಿತ್ತು. ಕಾರಣ ಇಷ್ಟೇ, ಮಲಯಾಳಂ ಸಿನಿಮ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಡಿಮೆ ಬಜೆಟ್ ನ ಸಿನಿಮಾಗಳು. ಆಗ ಒಂದು ಸಿನಿಮಾದ ಒಟ್ಟು ಖರ್ಚಿಗಿಂತ ಆಧಿಕ ಈ ನಟಿಯ ಸಂಭಾವನೆಯಾದರೆ ಅಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ವಾಡಿಕೆಯ ನಟಿಯರಿಗೆ ಹೇಗಾಗಬೇಡ? ಹಾಗಾಗಿ ಈ ಆಡಂಬರದಲ್ಲಿ ಲೆಕ್ಕ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವವರು ಸಾಮನ್ಯರು. ಪಾಪ ಅವರ ಪಾಡು ತಮ್ಮ ಮಟ್ಟ ಮೇಲಾಯಿತೋ ಇಲ್ಲ ಮೇಲಿನವರದ್ದು ಕೆಳಗಾಯಿತೋ ಎಂಬ ಜಿಜ್ಜಾಸೆಯಲ್ಲಿ ಉಳಿದುಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಆಗ ಇದೆಲ್ಲ ಅವಶ್ಯಕತೆ ಉಂಟಾ ಅಂತ ಚರ್ಚೆಯಾಗುವುದು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ. 

    ಒಬ್ಬ ಸಿನಿಮಾದವರನ್ನು ಕರೆಯುವ ಬದಲಾಗಿ ಅದೇ ಹಣದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿಯ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಒಂದು ಮೇಳದ ಹಿರಿಯ ಉತ್ತಮ ಅಗ್ರ ಪಂಕ್ತಿಯ ಕಲಾವಿದರನ್ನು ಹಾಕಿದರೆ ಉತ್ತಮವಲ್ಲವೇ? ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಹಾಗೇ ಹೂವಿಗಿಂತಲೂ ಹೂವಿನ ಬುಟ್ಟಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಬೆಲೆ ತೆರಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. 

ಹಲವು ಸಲ ಬೆಂಗಳೂರಿಂದ ಮಂಗಳೂರಿಗೆ ಇರುವ ರೈಲಿನ ಟಿಕೇಟ್ ಬೆಲೆಗಿಂತಲೂ ರೈಲು ಇಳಿದು ಮನೆಗೆ ಹೋಗುವ ಆಟೊದ ಬಾಡಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುತ್ತದೆ.

        ಬದಲಾವಣೆ ಬೇಕು. ಆದರೆ ಅದು ಅವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ಮೀರಬಾರದು, ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಅದು ಸೂಕ್ತವಾಗಿ ಎಲ್ಲದಕ್ಕೂ ಗೌರವವನ್ನು ತರಬೇಕು. ಮೂಲ ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೇ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ ಅಂತ ಕೇಳಿದರೆ ಏನುಂಟು? ಏನೂ ಇಲ್ಲ. ಬಂದವರಿಗೆ ತಂದವರಿಗೆ ಒಂದು ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆ ಒಂದಷ್ಟು ಸ್ವಾರ್ಥ ಬಿಟ್ಟು ಮತ್ತೆ ಯಾವ ಪುರುಷಾರ್ಥವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.ಇದು ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೂ ಏನೂ ಹೊಸತಲ್ಲ. ಈ ಚರ್ಚೆ ವಿವಾದವೂ ಹೊಸತಲ್ಲ. ಸಂಭವ ನಿರಂತರ. ಹಾಗಾಗಿ ಇದು ನಿಸ್ಸಾರ ವಿಷಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅರುವತ್ತರ ವಿಶ್ವವ್ಯಾಪಿ ವಿಶ್ವಣ್ಣ

         ಅರುವತ್ತು ಎಂದರೆ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಘಟ್ಟ. ಲೆಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುವಾಗ ಐವತ್ತರ ನಂತರ ಮತ್ತು ಹತ್ತು. ಐವತ್ತು ಬದುಕಿನ ಅರ್ಧವನ್ನು ಹೇಳಿದರೆ ಅರುವತ್ತು ಮತ್ತೆ ಉತ್ತರಾರ್ಧವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಅದುವರೆಗೆ ಮನುಷ್ಯ ತನಗಾಗಿ ಬದುಕಿದರೆ ಆನಂತರದ ಬದುಕು ಅವನದ್ದಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಬದುಕಿನ ಬಹಳಷ್ಟು ಅಂಶ ಪರಾಧೀನವಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ದೇಹ ಮನಸ್ಸು ಚಿಂತನೆ ಎಲ್ಲವೂ ಪರಾಧೀನ. ಮತ್ತೊಬ್ಬರಿಗೆ ಅದು ಮೀಸಲು. ಯಕ್ಷಗಾನದ ಓರ್ವ ಮೇಧಾವಿ  ಕಲಾವಿದ ಶ್ರೀ ಸುಣ್ಣಂಬಳ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರ ಭಟ್ಟರ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಹೇಳುವುದಾದರೆ ಇದು ಐವತ್ತರಿಂದ ನಂತರ ಅಂತ ಹೇಳುವುದಕ್ಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಯಕ್ಷಗಾನದ ಕಲೆಗಾಗಿ ತನ್ನದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಮೀಸಲೆಂಬಂತೆ ಬೆಳೆದು ನಿಂತವರು. 

ಒಂದು ಸಲ ಕೃಷ್ಣ ಸಂಧಾನದ ವಿದುರನ ಪಾತ್ರದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ನಾನು ಭಕ್ತಿ ಪರವಶನಾಗಿ ಹೋಗಿದ್ದೆ. ಮೃಣ್ಮಯನಾದ ಮನುಷ್ಯ ಮಾತ್ರದವನು ಚಿನ್ಮಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಕಾಣುವ ಪಾತ್ರವದು. ಮಂದವಾಗಿ ತೊಡಗುವ ಸುಣ್ಣಂಬಳ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆ ಅದು ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಮನಸ್ಸಿನಾಳಕ್ಕೆ ಇಳಿದು ಬಿಟ್ಟು ಮನಸ್ಸು ಲೌಕಿಕ ಬದುಕಿನಿಂದ ಅಲೌಕಿಕತೆಗೆ ಜಾರಿಬಿಟ್ಟಿತು. 

ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ತಾಳಮದ್ದಲೆಯ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆ ಅದು ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿಷಯಾಧಾರಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಪಾತ್ರ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೇ ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತುತವಾಗುವ ವಿಷಯಗಳು ಸಂಘರ್ಷಗಳು ಆ ಪಾತ್ರದ ವ್ಯಕ್ತಿ ಚಿತ್ರಣವನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ. ಅದು ಪರಿಪೂರ್ಣ ಕಥೆಯಾಗಬೇಕೆಂದೇನೂ ಇಲ್ಲ. ಆ ಪಾತ್ರಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತ. ಸುಣ್ಣಂಬಳ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆ ಈ ಚೌಕಟ್ಟಿನಲ್ಲೇ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುವುದು ಯಕ್ಷಗಾನದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿಬಿಡುತದೆ. ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಇರಲಿ, ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಅದು ಹೀಗೆ.  ಯಕ್ಷಗಾನದ ಶಿಸ್ತುಬದ್ದ ಪರಿಮಿತಿಯಲ್ಲೇ ಇವರ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆ ಮೆರೆಯುವ ಪರಿ ಅದು. ಅವರ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯ ಯಾವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲೂ ಅವರು ವಿಚಲಿತರಾಗದೇ ಸಲೀಸಾಗಿ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಿಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆ ಇಷ್ಟು ಸರಳವೇ ಅಂತ ಹಲವು ಸಲ ಅನಿಸಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅದು ಪ್ರಖ್ಯಾತ ಗಾಯಕ ಹಾಡುವಾಗ ನಾವು ಜತೆಗೆ ಹಾಡಿದಂತೆ...ಗಾಯಕನ ಗಾಯನ ನಿಂತೊಡನೆ ನಮ್ಮದು ಏನೂ ಅಲ್ಲದ ಶೂನ್ಯತೆ ಆವರಿಸಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಅದು ಅಷ್ಟು ಸರಳವಲ್ಲ ಎಂದು ಅರಿವಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾಕೆಂದರೆ ಇವರ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯ ಶೈಲಿ ಸುಲಭ ಅಂತ ಕಂಡರೂ ಅಲ್ಲಿ ಬರುವ ವಿಷಯಗಳು ಚಿಂತನೆಗಳು ಅದು ಮಂಡನೆಯಾಗುವ ರೀತಿ ಎಲ್ಲವೂ ಬಹಳ ಕಠಿಣ. ಸುಲಭವಾಗಿ ಸರಳವಾಗಿ ಅರ್ಥವಾಗುವ ವಿಚಾರಗಳು ಅರ್ಥ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಸರಳ. ಒಬ್ಬ ಉತ್ತಮ ಅಧ್ಯಾಪಕ ಕಠಿಣವಾದ ಪಾಠವನ್ನು ಸರಳವಾಗಿ ಅರ್ಥೈಸುವಂತೆ. 

ನಮ್ಮ ಕಾಲಯುಗದಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸೆಳೆತವಿತ್ತು. ಅದೊಂದು ವಿಚಿತ್ರ ಆಕರ್ಷಣೆ. ಯಾಕೆಂದರೆ ಆಗ ಇದ್ದ ಅರ್ಥಧಾರಿಗಳು. ಸಾಮಗ ಶೇಣಿ ಪೆರ್ಲ ಹೀಗೆ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರದೂ ಒಂದೊಂದು ವಿಧ. ಈ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯೇ ಸೆಳೆತ.  ಈ ಎಲ್ಲಾ ಸೆಳೆತವನ್ನೂ ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಸಮರ್ಥವಾಗಿ ಮೈಗೂಡಿಸಿಕೊಂಡವರು ಸುಣ್ಣಂಬಳರು. ಅವರ ಹಾಗೋ ಇವರ ಹಾಗೋ ಅಂತ ಅನುಮಾನ ಬಂದರೂ ಇದು ಅದಲ್ಲ ಇದೊಂದು ಬೇರೆ ಸಮನ್ವಯದ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆ, ಇದು ಸುಣ್ಣಂಬಳರ ಶೈಲಿ ಅಂತ ಅನ್ನಿಸುತ್ತದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಧಾಳಿ ಪ್ರತಿಧಾಳಿ ಕಾಲೆಳೆಯುವುದು, ದಮನ ಮಾಡುವುದು ಎಲ್ಲವೂ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದು ಪಾತ್ರಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಸುಣ್ಣಂಬಳರು ಆಕ್ರಮಣವಿಲ್ಲ, ಧಾಳಿ ಪ್ರತಿಧಾಳಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಯೋಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಮತ್ತೊಬ್ಬರನ್ನು ಸೋಲಿಸಲೇ ಬೇಕೆಂಬ ಛಲವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಇವರದ್ದು ಒಂದು ರೀತಿಯ ಗೆಲುವಿನ ಹಾದಿ. ಯಾಕೆಂದರೆ ಅದು ಯಕ್ಷಗಾನದ ಚೌಕಟ್ಟನ್ನೂ ಪಾತ್ರದ ಸಂದರ್ಭದ ಔಚಿತ್ಯವನ್ನು ಎಂದೂ ಮೀರದ ಶಿಸ್ತು ಬದ್ದ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆ.  ಮತ್ತೊಬ್ಬರನ್ನು ಸೋಲಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ತಾನು ಸೋಲುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದರ ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಮಾತ್ರ ಅಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೊಬ್ಬರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ಗೆಲ್ಲುವುದಕ್ಕಿಂತಲೂ ತಾನು ಸೋಲದೆ ಇರುವುದು ದೊಡ್ಡಗುಣ. ಮುಂದೆ ಹೋಗುವವನ್ನು ಹಿಂದೆ ಹಾಕುವ ಧಾವಂತ ಇದ್ದರೆ ಹೇಗೇ ಆಗಲಿ ಆತ ಹಿಂದೆ ಬಿದ್ದರೆ ಸಾಕು ಎಂಬ ಹವಣಿಕೆ ಇರುತ್ತದೆ. ನಾವು ಮುಂದೆ ಹೋಗುವುದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಆತನ ಹಾದಿಗೆ ತಡೆ ಒಡ್ಡಿದರೆ ಸಾಕು.  ಹಾಗಾಗಿ ಇವರ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆ ಅದು ನಿಂತಲ್ಲಿಯೇ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ.

ಹಲವರಿಗೆ ಹಲವು ವಿಧದಲ್ಲಿ ಸುಣ್ಣಂಬಳರು ಇಷ್ಟವಾಗಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ರಂಗ ವೇರಿದರೆ ಎಲ್ಲೀಯೂ ಶಿಸ್ತನ್ನು ಮೀರುವುದಿಲ್ಲ. ತೀರಾ ಲೌಕಿಕ ಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಇಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಪಾತ್ರದ ಔಚಿತ್ಯ ಮೀರಿದ ಸಂದರ್ಭಗಳೇ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ತಾಳ ಮದ್ದಲೆ ಇವರು ನೆಟ್ಟಗೆ ಕುಳಿತು ಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಆ ಒಂದು ಭಂಗಿ ಸಾಕು ಎದುರಿಗಿದ್ದವರನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ರಸಿಕತನದ ಪಾತ್ರವರಲಿ, ಹಾಸ್ಯವಿರಲಿ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಮೀರಿದ ಅತಿಗಂಭೀರವಿರಲಿ, ರುದ್ರ ಕ್ರೌರ್ಯ ಏನೂ ಇರಲಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಏಕಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಬಿತ್ತರಿಸುವ ಇವರ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣವೂ ಅನುಭವಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಉದ್ಯುಕ್ತವಾದಂತೆ ನಮ್ಮನ್ನು ಎಲ್ಲೂ ಬಿಟ್ಟುಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ. ನನಗೆ ಇವರ ಗಂಭೀರ ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆ ಬಹಳ ಇಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಮಯ ಸನ್ನಿವೇಷದಲ್ಲಿ, ಕರ್ಣ, ಮಯೂರ ಧ್ವಜ, ವಿದುರ, ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ ಇಂತಹ ಪಾತ್ರಗಳು ಮನಸ್ಸಿನ ಭಾರವನ್ನು ಅಧಿಕವಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಅವರ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯ ಶೈಲಿಯಲ್ಲೂ ಅದ್ಭುತ ಆಕರ್ಷಣೆ ಇದೆ.  ಯಕ್ಷಗಾನದ ದಂತ ಕಥೆ ಶ್ರೀ ಶೇಣಿಯವರ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆ ಕೇಳುವಾಗ, ಅಲ್ಲಿರುವ ಸ್ವರಭಾರ, ಏರಿಳಿತ ಬಹಳ ಆಕರ್ಷಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಬಹುಶಃ ಶೇಣಿಯವರ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆ ಇಷ್ಟವಾಗುವುದು ಆ ಸ್ವರ ಭಾರಕ್ಕೆ, ಜತೆಗೆ ಅಲ್ಲಿರುವ ವಿಚಾರಗಳಿಗೆ. ಶೇಣಿಯವರ ಆಸ್ತಿ ಎಂದರೆ ಆ ಸ್ವರ ಭಾರ. ವಿಷಯಗಳು ಹೇಗೆ ಇರಲಿ ಅದು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ನಾಟಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಆ ಶೈಲಿಯಿಂದ. ಬಹುಶಃ ಈ ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳು ಆ ಸ್ವರಭಾರ ಸುಣ್ಣಂಬಳರ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಯೆಥೇಚ್ಚವಾಗಿದೆ. ಎರುವ ಇಳಿಯುವ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ನಾಟಿಕೊಳ್ಳುವ ಅವರ ಸ್ವರಭಾರ ಒಂದು ಆಸ್ತಿಯಾದರೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಇವರು ಉಪಯೋಗಿಸುವ ಶಬ್ದಗಳು.  ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹಾಗೆ ಹೇಳಿದರೆ ಸರಿ...ಯಾವುದೋ ಒಂದು ಶಬ್ದದ ಬದಲು ಈ ಶಬ್ದವನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿದರೆ ಹೇಗೆ ಎಂದು ನಾವು ಕಲ್ಪಿಸಿದರೂ..ಇಲ್ಲ ಅದಕ್ಕೆ ಅದುವೇ ಸರಿ , ಅವರು ಉಪಯೋಗಿಸುವ ಶಬ್ದಗಳಿಗೆ ಪರ್ಯಾಯ ಯಾವ ಶಬ್ದವೂ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳದೆ ಅವರ ಪ್ರಯೋಗಕ್ಕೆ ಮಾರು ಹೋಗಲೇ ಬೇಕು.  ಅಯಾಚಿತವಾಗಿ ಅದನ್ನು ಇವರು ಹೇಗೆ ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಅಚ್ಚರಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಬರೆದಿಟ್ಟ ಸಂಭಾಷಣೆಯಂತೆ, ಸುಂದರ ಕಾವ್ಯದಂತೆ ಆ ಶಬ್ದಗಳನ್ನು ಬದಲಿಸಿಬಿಡುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. 

ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಒಬ್ಬ ಕಲಾವಿದ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಗೆ ಬರುವಾಗ ಅವರಂತೆ ಇವರು ಅಂತ ಉತ್ತರದಾಯಿತ್ವವನ್ನು ನಾವೇ ಹೇರಿ ಬಿಟ್ಟು ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಸುತ್ತೇವೆ. ಎಲ್ಲೋ ಆರಂಭವಾದ ರೇಖೆ ಅಲ್ಲಿಂದ ಮತ್ತೆ ಮುಂದುವರೆಸಿದ ಹಾಗೆ ಇವರನ್ನು ಶೇಣಿಯವರಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದ್ದು ಇದೆ. ಆದರೆ ಒಬ್ಬೊರನ್ನು ಒಬ್ಬರಿಗೆ ಹೋಲಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಅವರ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು. ಇವರ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆ ಎಲ್ಲಿಂದಲೋ ಆರಂಭವಾದ ರೇಖೆಯಲ್ಲ. ಆ ರೇಖೆಯನ್ನು ಇವರೇ ಎಳೆದು ತಂದಿದ್ದಾರೆ. ಇನ್ನು ಯಾರು ಇದನ್ನು ಮುಂದೆ ಎಳೆಯುತ್ತಾರೋ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಎಳೆಯುವುದು ಅನುಸರಿಸುವುದು ಅಷ್ಟು ಸುಲಭವಲ್ಲ. ಅದು ಸುಣ್ಣಂಬಳವಿಶ್ವೇಶ್ವರ ಭಟ್ಟರ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯತೆ. 

ಬದುಕಿನ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪ್ರಶ್ನೆ ಏಳುತ್ತದೆ. ಆರು ಹತ್ತುವರು ಈ ಬದುಕೆಂಬ ಪರ್ವತವನ್ನು. ಆರು ಹತ್ತುವ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಅರುವತ್ತು ಆಗುವಾಗ ಉತ್ತರ ಸಿಗುತ್ತದೆ.  ಶ್ರೀಯುತರಿಗೆ ಅರುವತ್ತರ ಸಂಭ್ರಮದ ಶುಭ ಹಾರೈಕೆಗಳು. ವಿಶ್ವೇಶ್ವರ ಭಟ್ಟರು ವಿಶ್ವವ್ಯಾಪಿಯಾಗಲಿ. 

ಬದಲಾವಣೆಯ ಪಾಠ

  ಇಪ್ಪತ್ತು  ಇಪ್ಪತ್ತೈದು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಒಂದು ಸಿನಿಮಾಕ್ಕೆ  ಹೋಗಬೇಕೆಂದರೆ ಎರಡು ವಾರದ ಸಿದ್ಧತೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದೆವು. ಅದಕ್ಕೆ ಸಮಯ ಹೊಂದಿಸಿ ಕೆಲಸದ ಒತ್ತಡ ಎಲ್ಲ ಮುಗಿಸಿ ಮನೆ ಮಂದಿಯ ಎಲ್ಲರ ಸಮಯ ಹೊಂದಿಸಿ ಒಂದು ಸಿನಿಮಾಕ್ಕೆ ಕುಟುಂಬ ಸಹಿತ ಹೋಗುವುದು, ಬರುವಾಗ ಹೋಟೆಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಮಸಾಲೆ ದೋಸೆ ತಿಂದು ಮನೆಗೆ ಬರುವುವುದೆಂದರೆ ಅದೊಂದು ಸಂಭ್ರಮ. ಆನಂತರ ಒಂದೆರಡುವಾರ ನೋಡಿದ ಸಿನಿಮಾದ ಪರಿಣಾಮ ಹಾಗೇ ಇದ್ದುಬಿಡುತ್ತಿತ್ತು. ಸಿನಿಮಾದ ಕುರಿತು ಚರ್ಚೆ.   ಹೀಗೆ ಒಂದು ಸಿನಿಮಾ ವೀಕ್ಷಣೆ ಎಂದರೆ ಅದೊಂದು ಸಂಭವ...  ಆದರೆ ಈಗ?   ಹಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಈಗಿನ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಹೇಳಿದರೆ ಅಚ್ಚರಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ನಮ್ಮದು ಮೂರ್ಖತನವಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಸಿನಿಮಾದ ಬಗ್ಗೆ ಹಾಗೆ ಸಂಭವಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಏನುಂಟು?

ಇನ್ನು ನಮ್ಮೂರಲ್ಲಿನ ಯಕ್ಷಗಾನ ಬಯಲಾಟದ ವಿಷಯ ಇನ್ನಷ್ಟು ರೋಚಕ. ಸಿನಿಮಾದಂತೆ ಒಂದು ಹೊತ್ತಿನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವಲ್ಲ. ರಾತ್ರಿ ಯಿಂದ ಬೆಳಗಿನ ತನಕದ ಒಂದು ಬಿಡು ಬೀಸಿನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ.  ಒಂದೆರಡು ತಿಂಗಳ ಮೊದಲೆ  ಊರ ಹೋಟೆಲ್ ಅಂಗಡಿಗಳ ಬಾಗಿಲಿಗೆ ಆಟದ ನೋಟೀಸು ಅಂಟಿಸಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಆಗಲೇ ದಿನ ಲೆಕ್ಕ ಹಾಕಿ ಆಟಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ರೂಪು ರೇಷೆ ಸಿದ್ದವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಣವಿಲ್ಲದವರೇ ಹೆಚ್ಚಿರುವುದರಿಂದ ಖರ್ಚು ಹಿಡಿದಿಟ್ಟು ಹಣ ಉಳಿಸುವುದಕ್ಕೆ ತೊಡಗುತ್ತೇವೆ. ಚಿಲ್ಲರೆ ಖರ್ಚಾದರೂ ಹಾಗೆ ಕೂಡಿಡುವುದು ಒಂದು ಸಂಭ್ರಮ. ಯಕ್ಷಗಾನದ ಹುಚ್ಚು....ಸಿನಿಮಾದ ಹುಚ್ಚಿಗಿಂತಲೂ ದೊಡ್ಡ ಹುಚ್ಚು. ಅದು ದೀರ್ಘ ಅವಧಿಯ ನಶೆ. 

ಆಗಿನ ಯಕ್ಷಗಾನ ಬಯಲಾಟಗಳು ಹಾಗಿತ್ತೋ ಅಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಸಿಗುವ ಮನರಂಜನೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿತ್ತೋ ಅಂತ ಹೇಳುವುದು ಕಷ್ಟವಾದರೂ....ಆಗಿನ ಯಕ್ಷಗಾನ ಬಯಲಾಟದ ಉತ್ಕೃಷ್ಟತೆಯನ್ನು ತಳ್ಳಿಹಾಕುವ ಹಾಗಿಲ್ಲ. ಒಂದಿಷ್ಟು ಕಣ್ಣೆವೆ ಮುಚ್ಚಿದರೂ ಎಲ್ಲಿ ಆಟದ ಅನುಭವ ಕಳೆದು ಹೋಗುತ್ತದೋ ಎಂಬ ಆತಂಕದಲ್ಲಿ ನಿದ್ದೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿ ಕುಳಿತು ಮರುದಿನಕ್ಕೆ ನಿದ್ದೆಯನ್ನು ಕೂಡಿಸಿಟ್ಟು ,  ಮರುದಿನ ಅದನ್ನು ದಿನವಿಡಿ ವ್ಯಯಿಸುವ ಮಜವೇ ಬೇರೆ. 

ಕ್ರಮೇಣ... ಈಗ ಬಾರದ ನಿದ್ದೆ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲದ ಕೆಲಸ ನೆನಪಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಅಂತೂ ಯಕ್ಷಗಾನ ಅಲ್ಲವಾ ಅಂತ ಹೋದರೂ..... ಬುಡವನ್ನೂ  ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ ತುದಿಯೂ ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ...ಸಿಕ್ಕಿದ ಸ್ನೇಹಿತರೊಂದಿಗೆ ಪಟ್ಟಾಂಗ ಹೊಡೆದು ಹೊರಗೆ ಸಿಕ್ಕಿದ ಚಟ್ಟಂಬಡೆ ಚಹ ಸವಿಯುವುದರಲ್ಲೇ ಅರ್ಧ ಆಟ ಕಳೆದುಬಿಡುತ್ತದೆ. 

ಕಾಲಕ್ಷೇಪಕ್ಕೆ ಅಂದರೆ ಸಮಯ ಕಳೆಯಲು ಮನರಂಜನೆ ಅಂತಾದರೂ  ಮೊದಲು ಸಮಯಾವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಆಟಕ್ಕೆ ಮತ್ತೆ ಸಿನಿಮಾ ನೋಡಲು ಹೋಗುವುದಿತ್ತು. ಈಗ ಸಮಯ ಇದ್ದರೂ ಹೋಗುವ ಮನಸ್ಸಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಕಾರಣಗಳು ಹಲವಿರಬಹುದು. ಕೈಯ ಬೆರಳ ತುದಿಯಲ್ಲೇ ಬೇಕಾದಷ್ಟು ಮನರಂಜನೆಯ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಅಭಿರುಚಿಗಳಿರುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು ಒಂದಾದರೆ ಈಗ ಮೊದಲಿನ ಉತ್ಕೃಷ್ಟತೆ ಇಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಅಷ್ಟೇ ಮುಖ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. 

ಪರಿವರ್ತನೆ ಜಗದ ನಿಯಮ. ಇದು ಜಗತ್ತು ಪರಿವರ್ತಿಸುತ್ತಿದೆಯೋ ಇಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯ ಸ್ವತಃ ಪರಿವರ್ತಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೊ ಇಲ್ಲಾ ಇದು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಹಜ ಧರ್ಮವೋ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯಾಗಿಯೇ ಉಳಿದಿದೆ. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವೋ ಎನೋ ನಾವು ನಮ್ಮ ಜನಾಂಗ ಅಂದರೆ ಈಗ ನಲ್ವತ್ತರಿಂದ  ಮೇಲಿನ ವಯೋಮಾನದವರು ಅಗಾಧವಾದ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ  ಕಂಡು ಹೋಗಿದ್ದೇವೆ. ಜಗತ್ತು ಬದಲಾದಂತೆ ಅದಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡು ಹಲವಾರು ಬದಲಾವಣೆಗಳಾಗಿವೆ. ಮೊದಲು ಪತ್ರ ಬರೆದು ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗೆ ತಿಂಗಳವರೆಗೆ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದವರು ಇಂದು ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಕ್ಷಣ ಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಬದಲಾವಣೆ ಮನರಂಜನೆ ಮತ್ತು ಹವ್ಯಾಸಗಳಲ್ಲಿಯೂ ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಬೀರಿ ಜನರ ಅಭಿರುಚಿಯನ್ನೇ ಬದಲಾಯಿಸಿದೆ. ಮೊದಲು ಆಟದಲ್ಲಿ ವೇಷ ಹಾಕಿ ದಿನ ಕಳೆದು ಅದು ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬಂದು , ಆ ಪತ್ರಿಕೆ ಕಲಾವಿದನ ಕೈಗೆ ಸಿಗುವಾಗ, ಅಥವಾ ಯಾರೋ ಹೇಳುವಾಗ ಆತನಿಗೆ ಮಾಡಿದ ಪಾತ್ರವನ್ನು ನೆನಪಿಸುವ ಅಗತ್ಯ ಇರುತ್ತಿತ್ತು. ಈಗ ಹಾಗಿಲ್ಲ. ಪಾತ್ರ ಮಾಡಿ ವೇದಿಕೆಯಿಂದ ಕೆಳಗಿಳಿಯಬೇಕಾದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಸಿಕ್ಕಿಬಿಡುತ್ತದೆ. 

ಸಿನಿಮಾ ವೀಕ್ಷಣೆ ಇರಲಿ ಟಿ ವಿ ವೀಕ್ಷಣೆ ಇರಲಿ ಈಗ ಬಹಳ ಸಂಕೀರ್ಣವಾಗಿದೆ. ಮನೆಯಲ್ಲೇ ಟೀವಿ ಹಾಕಿ ಕೇಬಲ್ ಸಿಕ್ಕಿಸಿ  ವಿದ್ಯುತ್ ಇದ್ರೆ ಮಾತ್ರ ನೋಡುವ ಕಾಲ ಕಳೆದಾಗಿದೆ. ಎಲ್ಲಿ ಬೇಕೆಂದರಲ್ಲಿ ಇವುಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ನೋಡುವ ಅವಕಾಶಗಳಿವೆ. ಇದರಿಂದ ಈಗ ಉತ್ಕೃಷ್ಟತೆ ಎಂಬುದು ಅಷ್ಟು ಸುಲಭ ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಲಾವಿದರೂ ಬಹಳ ಎಚ್ಚರದಿಂದ ಇರಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯ ಘಂಟೆ ಬಹಳ ಹಿಂದೆಯೇ ಮೊಳಗಿತ್ತು, ಆದರೆ ಸಿನಿಮಾರಂಗ ಅದರಲ್ಲೂ ಕನ್ನಡ ಸಿನಿಮಾರಂಗವಾಗಲೀ ,ನಮ್ಮ  ಯಕ್ಷಗಾನ ರಂಗವಾಗಲೀ  ಅದನ್ನು ಗಂಭೀರವಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ.  ಈಗ ನೋಡಬಹುದು, ಹಲವು ಸಿನಿಮಾ ಮಂದಿರಗಳು ಮುಚ್ಚುತ್ತಿವೆ. ಮೊದಲಿನಂತೆ ಸಿನಿಮಾಗಳು ತಯಾರಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ವ್ಯಾಪಾರವನ್ನೇ ಗುರಿಯಾಗಿಸಿಕೊಂಡ ನಿರ್ಮಾಪಕರು ಇದಕ್ಕೆ ಭಂಡವಾಳ ಹೂಡುವುದಕ್ಕೆ, ಅಥವಾ ಸಾಲ ಕೊಡುವವರು ಸಾಲ ಕೊಡುವುದಕ್ಕೆ ಹಿಂಜರಿಯುತ್ತಾರೆ. ಕಾರಣ ಇಷ್ಟೆ ಉತ್ಕೃಷ್ಟತೆಯ ಕೊರತೆ. ಉತ್ತಮ ಸಿನಿಮಾಗಳು ಇಲ್ಲ. ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ತಾರಾಮೌಲ್ಯ ಇದ್ದ ತಾರೆಗಳ ಹೆಸರೆ ಮರೆತು ಹೋಗುವಷ್ಟು ಅವರ ಸಿನಿಮಾ ವಿರಳವಾಗಿ ಹೋಗಿದೆ. ಸಿನಿಮಾಮಂದಿರದ  ಮುಂದೆ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಕಟೌಟ್ ನಿಲ್ಲಿಸುವುದು ಅಪರೂಪವಾಗಿದೆ. ಜನರಿಗೆ ಪ್ರಜ್ಞೆ  ಬಂದಿದೆ. ಬೇರೆ ಭಾಷೆಯ ವೈವಿಧ್ಯ ಮಯ ಸಿನಿಮಾಗಳು ಭಾಷೆ ತಿಳಿಯದೇ ಇದ್ದರೂ ನೋಡುವ ಅವಕಾಶಗಳಿವೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಈ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯ ಘಂಟೆಯ ಸದ್ದನ್ನು ಮೊದಲು ಕೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ಈಗ ಅದು ಕಠೋರವಾಗಿ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬಂದಿದೆ. ಕೋವಿಡ್ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಿನಿಮಾರಂಗ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಾಗ  ಸಿನಿಮಾ ತಂತ್ರಜ್ಞರು ಕಲಾವಿದರು ಹೊಟ್ಟೆ ಪಾಡು ಎಂದು ಹುಯಿಲಿಟ್ಟದ್ದನ್ನು ಕಂಡಿರಬಹುದು. ಆದರೆ ಈಗ ಕೋವಿಡ್ ಅಲ್ಲದೇ ಇದ್ದರೂ ಹೊಟ್ಟೆಪಾಡಿನ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತನಾಡುವ ಧೈರ್ಯ ಯಾವ ಕಲಾವಿದನಿಗೂ ಇಲ್ಲ. ಯಾಕೆಂದರೆ ಕಲೆಗೆ ಮಾಡಿದ ಅಪಚಾರ ಅದನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವ ಹಂತ ಬಂದಿದೆ. ಆಗ ಹೊಟ್ಟೆ ಪಾಡು ಏನು ಮಾಡೋಣ ಅಂತ  ಕಲಾರಂಗವನ್ನು ಭಿಕ್ಷಾ ಪಾತ್ರೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡವರು ಈಗ ಅಕ್ಷರಶಃ ಭಿಕ್ಷಾ ಪಾತ್ರೆಯನ್ನು ಕೈಗೆ ಎತ್ತಿಕೊಳ್ಳುವ ಸ್ಥಿತಿ ಬಂದಿದೆ. ಸಿನಿಮಾ ರಂಗ ಮುಚ್ಚುಕುರಿತು ಚಿಂತನೆ ನಡೆದಿದೆ. 

ಯಕ್ಷಗಾನವೂ ಸಿನಿಮಾ ಕ್ಕಿಂತ ಏನೂ ಭಿನ್ನವಾಗಿಲ್ಲ. ಹೊಟ್ಟೆ ಪಾಡು ಅಂತ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ರಾಜಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಅಪಸವ್ಯಗಳನ್ನೇ ಸವ್ಯಗಳಾಗಿಸಿ ಕಲೆ ಭಿಕ್ಷೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನೇ ಮರೆತು ವರ್ತಿಸಿದವರು ಈಗ ಪಾಠ ಕಲಿಯುತ್ತಿದ್ದಾರೋ ಇಲ್ಲವೋ ಅಂತೂ ಆ ಹಂತಕ್ಕೆ ಬಂದು ತಲುಪಿದ್ದಾರೆ.  ಹೇಗಿತ್ತು ಯಕ್ಷಗಾನ ಅಂತ ಕೇಳಿದರೆ ಪಾಪ ಹೊಟ್ಟೆ ಪಾಡು....ಎಂದು ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಸುಮ್ಮನಾಗಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ.  ಮೊದಲು ಬಸ್ ಸ್ಟಾಂಡ್ ನಲ್ಲಿ ಬಸ್ ನಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ ಕುಳಿತಾಗ  ಭಿಕ್ಷುಕರು ಯಾವುದೋ ಹಾಡನ್ನು ವಿಕಾರವಾಗಿ ಹಾಡುತ್ತಾ ಕೈ ಒಡ್ಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಈಗಲೂ ಇರಬಹುದು. ಅವರ ಹಾಡಿಗೆ ವ್ಯಾಕರಣ ಇಲ್ಲ, ಆ ಸಂಗೀತಕ್ಕೆ ಶ್ರುತಿಯೂ ಬೇಡ ತಾಳವೂ ಬೇಡ. ಹಾಗೆಲ್ಲ ಇದ್ದರೂ ಯಾರೂ ಅದನ್ನು ವಿಚಾರಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ, ಹತ್ತಿರ ಬಂದು ಹಾಡು ಹೇಳಿದರೆ ಅದನ್ನು ಕೇಳಿಸುವ ಮನಸ್ಸೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗೇ ಭಿಕ್ಷೆ ಹಾಕಿ ಬಿಡುತ್ತಿದ್ದರು.  ಇಷ್ಟಾದರೂ  ನಾನು ಗಂಟಲು ಹರಿದು ಚಿಲ್ಲರೆ ಸಂಪಾದಿಸಿದ್ದೇನೆ  ಎಂದು  ಭಿಕ್ಷುಕ ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದ.  ಭಿಕ್ಷುಕನಿಗೆ ಯಾವ ಪರಿಮಿತಿಯೂ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ನಾಗರೀಕ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಪರಿಮಿತಿಗಳು ಇದ್ದರೂ ಸಹ ಕಲಾವಿದ  ಹೊಟ್ಟೆ ಪಾಡಿಗೆ ಅಂತ ಕಲೆಯನ್ನು ಭಿಕ್ಷುಕನಿಗಿಂತಲೂ ದೊಡ್ಡ ಭಿಕ್ಷಾಪಾತ್ರೆಯನ್ನಾಗಿ  ಮಾಡಿಬಿಟ್ಟ.  ಇದನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ಆತ್ಮಾಭಿಮಾನ ಎದುರಾಗಬಹುದು. ಆದರೆ ವಾಸ್ತವ ಹಾಗೇ ಇದೆ. ಮೊದಲು ಕಲಾವಿದ ಔದಾಸಿನ್ಯ ಮೆರೆದರೆ ಈಗ ಸರದಿ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನದ್ದು. ಯಾಕೆಂದರೆ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನಿಗೆ ಹಲವಾರು ಅವಕಾಶಗಳಿದ್ದರೆ...ಕಲಾವಿದನಿಗೆ ಇದ್ದ ಒಂದು ಅವಕಾಶವೂ ಮುಚ್ಚುವ ಹಂತ ತಲುಪಿದೆ. 

ಮೊದಲು ಆಟದ ಟಿಕೇಟ್ ಯಾವುದೋ ಹೋಟೇಲಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟರೂ ಖರ್ಚಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಿತ್ತು.  ಆಟದ ನೋಟೀಸು ಹಿಡಿದು ಬಂದರೆ ಕೆಲವು ಕಡೆ ಅದಕ್ಕೊಂದು ಗೌರವ ಇರುತ್ತಿತ್ತು. ನೋಟೀಸನ್ನು ಸಾದ್ಯಂತವಾಗಿ ಓದಿ ಅದರ ಬಗ್ಗೆ ಚರ್ಚಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.   ಹಾಗೆ ದುಡ್ದುಕೊಟ್ಟರೂ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಕ್ಕೆ ತಪ್ಪದೇ ಹೋಗಿಬಿಡುತ್ತಿದ್ದರು.  ಈಗ ಯಾರೋ ಒಬ್ಬ ನೋಟೀಸು ಹಿಡಿದು ವಂತಿಗೆಗೆ ಬರುತ್ತಾನೆ ಎಂದರೆ ಕಣ್ಣು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಕೈಗೆ ನೋಟಿಸೂ ಕೊಟ್ಟರೂ ಅದನ್ನು ಓದದೇ   ಕೈಗೆ ಒಂದಷ್ಟು ದುಡ್ಡು ಎಸೆದು ಸುಮ್ಮನಿದ್ದು ಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ನೋಟಿಸು ಕೊಟ್ಟಾಗ ನಮಗೆ ಬರುವುದಕ್ಕೆ ಸಮಯ ಇಲ್ಲಾ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಒಳ್ಳೆದಾಗಲೀ ಎಂದು ಮುಖ ಸ್ತುತಿಗೆ ಹೇಳಿ ಬಂದದ್ದಕ್ಕೆ ಭಿಕ್ಷೆ ಕೊಟ್ಟು ಕಳುಹಿಸಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ. 

ಕಲಾವಿದರು ಸಭೆಯನ್ನು ಪ್ರೇಕ್ಷಕನನ್ನು ಆಳುವ ಕಾಲವಿತ್ತು. ಈಗ ಆ ಅಧಿಕಾರ ದಂಡ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನ ಕೈಯಲ್ಲಿದೆ. ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಅದು ಹಾಗೆಯೇ ಇರಬೇಕು. ಆದರೆ ಅದು ಕಲೆಯ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿಕೊಂಡು ಆಗಿರಬೇಕು. ಯೋಚಿಸಬೇಕು ಕ್ರಿಕೇಟ್ ನಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗಲೂ ಬ್ಯಾಟ್ಸ್ ಮನ್ ಹೆಚ್ಚು ಮುಂದೆ ಇರುತ್ತಾನೆ, ಬೌಲರ್ ಯಾವಾಗಲು ಒಂದಷ್ಟು ಹಿಂದೆ. ಆದರೆ ಯೋಚಿಸಿದರೆ, ಬ್ಯಾಟ್ಸ್ ಮನ್ ಗೆ  ಒಂದೇ ಬಾಲ್ ಸಾಕು ಔಟ್ ಆಗಿ ಪಂದ್ಯದಿಂದ ಹೊರಬೀಳಲು. ಅದೇ ಸಮಯ ಬೌಲರ್ ಗೆ ಕಡಿಮೆ ಎಂದರೆ ಆರು ಬಾಲ್ ಗಳ ಅವಕಾಶಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಬ್ಯಾಟ್ಸ್ ಮನ್ ಒಂದೇ ಬಾಲ್ ಗೆ ಹೊರನಡೆದರೆ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಬರುವುದು ಬೌಲರ್. ಹೀಗೆ ಅವಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟದ್ದು ಮುನ್ನೆಲೆಗೆ ಬಂದೇ ಬರುತ್ತದೆ. ಅದನ್ನೇ ಸಮಯ ಎನ್ನುವುದು. ಅದನ್ನೆ ಬದಲಾವಣೆ ಎನ್ನುವುದು. ಒಂದಿಷ್ಟಾದರೂ ತಾವು ಮಾಡುವ ವೃತ್ತಿಗೆ ವೃತ್ತಿ ಧರ್ಮ, ತಮಗೆ ಅನ್ನ ಹಾಕಿದ ಕೈಗೆ ಕೃತಜ್ಞತೆಯ ಭಾವ ಇರುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಈಗ ಹೀಗಾಗುತ್ತಿತ್ತೊ ಇಲ್ಲವೋ  ಆದರೆ ನಾವು ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವಾಗಿ ನ್ಯಾಯ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದೇವೆ ಎಂಬ ಆತ್ಮ ತೃಪ್ತಿಯಾದರೂ ಸ್ವಂತವಾಗಿ ಇರುತ್ತಿತ್ತು. ಈಗ ಅದಕ್ಕೂ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪ ಹಂತವೂ ಸ್ವಯಂಕೃತ ಅಪರಾಧದಿಂದ ಕಳೆದು ಹೋಗಿದೆ. 

ವಿಷಾದೋಕ್ತಿ

ಒಂದು ಕಡೆಯಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನವಾಗುವಾಗ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಊರಿನ ಹವ್ಯಾಸಿ ಕಲಾವಿದರನ್ನು ಜತೆಗೆ ವೇಷಭೂಷಣ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಬಂದವರಲ್ಲಿ ಆದಿನದ ಪ್ರಸಂಗದ ಬಗ್ಗೆ ಒಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಹೇಳುವ ಸಂದರ್ಭ ಬಂತು. ಕಾರಣ ಆದಿನದ ಪ್ರಸಂಗ ಬೇಡರಕಣ್ಣಪ್ಪ. ಅವರ ಜತೆ ಆತ್ಮೀಯ ಸಲುಗೆ ಇತ್ತು. ಅವರಲ್ಲಿ  ನಿಮಗೆ ಬೇರೆ ಪ್ರಸಂಗ ಸಿಗಲಿಲ್ಲವಾ ಎಂದು ಕೇಳಿದೆ. ಅವರು ನಗುತ್ತಾ ಹೇಳಿದರು ಇವರು ಕೊಡುವ ಎರಡು ಸಾವಿರಕ್ಕೆ ನಾನು ತಡ್ಪೆ (ಗೆರಸೆ) ಕಿರೀಟ ತರುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಾ ಮಾರಾಯ? ಅವರು ಹೇಳಿರುವುದು ವಾಸ್ತವ. ಕಡಿಮೆ ಖರ್ಚಿನಲ್ಲಿ ಅಂತ ಆಗುವಾಗ ಎಲ್ಲದರಲ್ಲೂ ಒಂದಷ್ಟು ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಯಕ್ಷಗಾನ ಆಗ ಕೇವಲ ಯಕ್ಷಗಾನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದು ಏನೆಲ್ಲವಾಗಿ ಬದಲಾಗಿ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗೆ ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಯಕ್ಷಗಾನ ಏನಿಲ್ಲದೆಯೂ ಆಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಇದು ಹಾಸ್ಯ ವಿಡಂಬನೆಗೆ ಹೇಳುವುದಾದರೂ ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿ ಇದು ವಿಷಾದ ಭಾವನೆಯನ್ನು ತಳೆಯುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. 

ಯಕ್ಷಗಾನ ಅದೆಷ್ಟು ಮಧುರವಾದ ಶಬ್ಧ? ಹೆಸರಿನಲ್ಲೇ ಅದರ ಮಾರ್ದವತೆ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬರುವ ರೀತಿ ಬಹುಶಃ ಯಾವ ಕಲೆಯ ಹೆಸರಲ್ಲಿಯೂ ಕಂಡುವರುವುದಿಲ್ಲ. ಆ ಮಾರ್ದವತೆಯ‌ ಮಿಡಿತ ಅದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿಕೊಂಡ ರೀತಿ ಅದರ ಸುಸಂಸ್ಕೃತ ಗುಣಗಳಿಂದ.  ಈ ಗುಣಗಳು ನಮ್ಮ ಕಣ್ಣಳತೆಯ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಆಗಿ ಹೋದ ಆವಿಷ್ಕಾರ. ಈಗ ಅದು ನಮ್ಮ ಕಣ್ಣೆದುರಿಗೇ ಕುಸಿಯುತ್ತಿರುವ ಅನುಭವ. ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನು ಉಸಿರಾಗಿ ಕಂಡ ಹಿರಿಯರ ಅನಿಸಿಕೆ ಇದು. ಯಾಕೆಂದರೆ ಇದೆಲ್ಲದಕ್ಕೂ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ನಿಂತವರು. ಈಗ ಇದು ಬೇಡ ಎಂದು ದೂರ ಉಳಿದರೂ ಅದು ಯಾವುದೋ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮೈಮೇಲೆ ‌ಬಿದ್ದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಕೊಡವಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗದ ಅಸಹಾಯಕತೆ.

ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೇ ಕಲೆ ಎಂದರೆ ಅದು ಯಕ್ಷಗಾನ ಎಂಬಂತೆ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿಯಾಗಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅಚ್ಚೊತ್ತಿರುವುದಕ್ಕೆ ಅದನ್ನು ಸರಳವಾಗಿ ಆಸ್ವಾದಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಇದು ಅತಿ ಸೂಕ್ತವಾಗಿತ್ತು.ಕಠಿಣವಾದ ಜ್ಞಾನದ ಅರಿವಿನ ಅವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲದ ಪಾಮರನೂ ಪಂಡಿತನೂ ಏಕರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅನುಭವಿಸ ಬಲ್ಲ ಗುಣ ಆ ಸೆಳೆತ ಅತಿಶಯವೇನೂ ಅಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅದೇ ವ್ಯಾಪಕತೆ ಅದಕ್ಕೆ ಈಗ ಮುಳುವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿದೆ.  ಯಕ್ಷಗಾನದ flexibility ಅದಕ್ಕೆ ಏನೂ ಸೇರಿಸಬಲ್ಲ ಆವಿಷ್ಕಾರವನ್ನು ತಂದಿದೆ.

        ನನಗೆ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಸರಳತೆ ಅರ್ಥವಿಸಿದ ಒಂದು ಬಗೆಯಾದರೆ ಅದರಲ್ಲಿನ ವಿಷಯ ಮೌಲ್ಯ ಅರಿವಾದ ನಂತರ ಅದು ಹವ್ಯಾಸವಾಯಿತು.‌ ಬರಿದೇ ಓರ್ವ ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನಿಗೂ ತುಂಬಿ ಕೊಡಬಲ್ಲ ಜ್ಞಾನ ಸಂಪತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಸಿಗುವಾಗ ಇದು ಕೇವಲ ಕಲೆ ಹವ್ಯಾಸಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಇದು ಅಧ್ಯಯನವಾಯಿತು.

        ಈಗ ನಮ್ಮ ಅರಿವು ಹೆಚ್ಚಾಯಿತೋ ಇಲ್ಲ ಭ್ರಮಾಧೀನರಾದೆವೋ ಸಂದೇಹ ಪಡುವಂತಾಗಿದೆ. ಯಕ್ಷಗಾನದ ಮೌಲ್ಯ ಕುಸಿಯುವಾಗ ಇನ್ನು ಇದರಲ್ಲಿ ಏನು ಉಳಿದಿದೆ ಎಂಬ ನಿರಾಸಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಭ್ರಮೆ ಕಳಚಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷದ ಟೊಂಗೆ ಕಳೆದು ಕೇವಲ ಕಂಬವಾದಂತೆ ಯಕ್ಷಗಾನ ನಿರ್ವಾಣವಾಗಿ  ಇನ್ನು ಎನಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಅಸಹಾಯಕತೆಯಲ್ಲಿ ಅಂಗಲಾಚುತ್ತದೆ. ಇನ್ನೂ ಏನಾದರೂ ಇದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದರೆ ಅದು ಕಸಿದು ತೇಗುವ ಮನೋಭಾವವಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾಕೆಂದರೆ ಈಗಿನ ಮನೋವೃತ್ತಿ ಅದೇ ಬಗೆಯಲ್ಲಿದೆ.

        ದಶಕಗಳ ಹಿಂದೆ ಅಂದರೆ ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ಯಕ್ಷಗಾನ ಕ್ರಮೇಣ ಹಾದಿ ಪಲ್ಲಟಗೊಂಡಂತೆ ಸಂಗೀತ ಅಳವಡಿಕೆಯಾಯಿತು.  ಯಕ್ಷಗಾನದ ಕುಣಿತ ಅದು ಪರಿವರ್ತಿತ ನೃತ್ಯವಾಗಿ ಬದಲಾಗಿ ಯಕ್ಷಗಾನ ಕೇವಲ ಹೊರಾವರಣದಲ್ಲಿ ಉಳಿದು  ಅದರ ಒಳಗೆ ಇನ್ನೇನೋ ನುಸುಳುವುದಕ್ಕೆ ತೊಡಗಿತು.‌ ಆದರೆ ಏನೋ ಕಳೆದು ಹೋದ ಅನುಭವ.‌

        ಸಂಗೀತ ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಲೆಯ ಆಸ್ವಾದನೆಯ ಹವ್ಯಾಸವಾದರೆ ಬೆವಣಿಗೆ ಒಂದು ರೀತಿಯ ಖಾಸಗೀ ಹವ್ಯಾಸ. ‌ಸಂಗೀತ ಹೀಗೆ ಕಿ‌ವಿಯಿಂದ ಹಾದು ಹೋದರೆ ಅದು ಗಾಢವಾದದ್ದು‌ ಮಿತ್ರ  ಸಿತ್ಲ ರಂಗನಾಥರ ಸಹವಾಸದಿಂದ, ಅದರಲ್ಲೂ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ ಹೇಗೆ ಆಸ್ವಾದಿಸಬೇಕು ಎಂಬುದು ಇವರ ಸಹವಾಸದಲ್ಲಿ ಅರಿವಾಯಿತು. ರಾಗ ತಾಳ ಲಯದ ಬಗ್ಗೆ ಅದ್ಭುತ ಎನಿಸುವ ಮಾಹಿತಿ ಇವರಲ್ಲಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿಂದ ನಂತರ  ಸಂಗೀತಾಸಕ್ತಿ ಹೊಸರೂಪ ತಳೆದರೆ, ಯಕ್ಷಗಾನ ಅದು ರಕ್ತಗತವಾಗಿ ಬಂದಂತೆ ಸಹಜ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನಾದರೂ ಯಕ್ಷಗಾನ ಹೇಗೆ ಆಸ್ವಾದಿಸಬೇಕು ಅದು ಏನು ಎಂದು ಸ್ಥೂಲವಾಗಿ ಅರಿವು ಒದಗಿ ಬಂದದ್ದು ವಿದ್ವಾಂಸ  ಡಾ ಶ್ರೀ ರಾಘವ ನಂಬಿಯಾರರ ಸಂಪರ್ಕದಿಂದ. ಅದನ್ನು ಹೇಗೆ ಕಾಣಬೇಕು ಹೇಗೆ ಅನುಭವಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಅರಿವಿಗೆ ಬಂತು. ಅದುವೆರೆಗೆ ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಏನೋ ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದೇವೆ ಎಂದು ಅನುಭವ ವೇದ್ಯವಾದರೂ ಅದು ಏನು ಎಂದು ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟವರು ಇವರು.

        ಗುರು...ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಎಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ತೋರಿಸಿದಂತೆ ಏನು ಕಳೆದು ಕೊಂಡಿದ್ದೇವೆ ಎಂದು ತೋರಿಸಿ ಕೊಡುವುದು ಸಹ ಗುರು ಸದೃಶ ಪ್ರಚೋದನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಪರಿಪೂರ್ಣವಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಖಾತರಿಯಾಗುವಾಗ ನಂತರ ಅಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಸಹಜವಾಗಿ ಇಳಿಮುಖವಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ. 

ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಇಷ್ಟವಾದವು ಎರಡು ಅಂಗ. ಒಂದು ಹಿಮ್ಮೇಳ, ಇನ್ನೊಂದು ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆ.ಅದರಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆ ಆಕರ್ಷಣೆಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡರೆ ಇನ್ನೊಂದು ಸಂಗೀತಮಯವಾಗಿ ಸತ್ವ ಹೀನವಾಗಿದೆ. ಸಂಗೀತ ಇಲ್ಲಿ ಅಸ್ವಾದಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ ಪರಿಶುದ್ಧ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಮೂಲದಲ್ಲೇ ಅನುಭವಿಸಬಹುದು. 

        ಭಗ್ನ ವಾದದ್ದು ಹೇಗೆ ಆರಾಧನೆಗೆ ಅರ್ಹವಲ್ಲವೋ,ಹಾಗೇ ಒಡೆದ ಕನ್ನಡಿಯಲ್ಲಿ ಮುಖಬಿಂಬ ನೋಡಬಾರದು. ಹಾಗಾಗಿ ಅಪೂರ್ಣ ಎಂದು ಅರಿವಾದಾಗ ಮನಸ್ಸಿನ ಅತೃಪ್ತಿ ವೈರಾಗ್ಯ ರೂಪ ತಳೆದು ಬಿಡುತ್ತದೆ.  ಭಗ್ನವಾದದ್ದನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುವುದೆಂದರೆ ಅದು ದಾರಿದ್ರ್ಯದ ಸಂಕೇತ. ಈಗಂತೂ ಅನಿವಾರ್ಯತೆ ಇಲ್ಲ. ಮುಂದೆ ಪರಿಪೂರ್ಣತೆಯಲ್ಲಿ ಅನುಭವಿಸುವ ಆಶಯ ಮಾತ್ರ ಸದ್ಯಕ್ಕೆ ಉಳಿದಿದೆ. ಈಗ ಯಕ್ಷಗಾನ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಅನಿವಾರ್ಯ ಸಂಗತಿಯಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸತ್ಯ.   ಯಕ್ಷಗಾನ ಈಗ ವಿಷಾದ ದರ್ಶನವಾಗುತ್ತದೆ. 

ಹೀಗೊಂದು ನಿಟ್ಟುಸಿರು

        ಬಲಿಪ್ಪರ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುವುದಕ್ಕೆ ನಾವುಗಳು ಎಷ್ಟು ಅರ್ಹರೋ ಎಂದು ಪ್ರತಿ ಸಲವೂ ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅವರ ಮೇಲಿಟ್ಟ ಅಭಿಮಾನ ಹಕ್ಕು ಸ್ಥಾಪಿಸಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಹಲವು ನೆನಪುಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಟ್ಟ ಮಹಾವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ. ಎಂಭತ್ತು ವರ್ಷವಾದರೂ ಅವರು ಮಗುವಿನಂತೆ ಜಗತ್ತನ್ನು ದಿಗ್ಭ್ರಮೆಯಿಂದ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು.  ನಮ್ಮ ಮನೆಗೆ ಬಂದಿದ್ದರು. ಆಗ ಸಣ್ಣ ಮಕ್ಕಳಂತೆ ಡಿಸ್ಕವರ್ ಚಾನಲ್ ಹಾಕಿಸಿ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಕಾರ್ಟೂನು ಕೂಡ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಜತೆಗೆ ಆಗ ಪುಟ್ಟಮಕ್ಕಳಾಗಿದ್ದ ನನ್ನ ತಮ್ಮನ ಮಕ್ಕಳು ಇರುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರಲ್ಲಿ ಅವರು ಮಾತನಾಡುವುದನ್ನು ಕೇಳಬೇಕು. ಗೊಗ್ಗರು ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ, ಅದು ಯಾಕೆ ಹಾಗೆ ಇದು ಯಾಕೆ ಹೀಗೆ ....ಮಕ್ಕಳೂ ನಗುತ್ತಾ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆತದ್ದು ಛೇ ವಯೋ ವೃದ್ಧ ಹೀಗೆಯೂ ಬೆರೆಯಬಹುದೇ. ವೃದ್ದರಾಗುವಾಗ ಒಂದು ಅಹಂಭಾವ ಇರುತ್ತದೆ. ಯಾಕೆಂದರೆ ನಾನೇ ಅದಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿ. ಅದರೆ ಅದೊಂದು ಇಲ್ಲದ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ. 

        ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಒಂದು ವಿಷಯ ತಿಳಿದು ಬರುತ್ತದೆ. ಯೋಗಿಯಾದವನು ಯಾರನ್ನೂ ವಿರೋಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಯೋಗಿನ್ನು ಕಂಡರೆ ಯಾರೂ ಭಯ ಪಡುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಬಲಿಪ್ಪರು ಈ ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವರು. ಹಾಗಾಗಿಯೇ ಅವರು ಅಷ್ಟು ಮುಗ್ಧರಾಗಿ ಸಾಧುವಾಗಿ ಬದುಕುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು. 

        ನಮ್ಮ ಮನೆಗೆ ಬಂದವರಿಗೆ ಒಂದು ಕೋಟು ಚಳಿಗೆ ಧರಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಕೊಳ್ಳುವ ಮನಸ್ಸಾಯಿತು. ಸರಿ ನಾನು ಕಾರಿನಲ್ಲಿ ಮಲ್ಲೇಶ್ವರಂ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋದೆ.  ಒಂದು ಖಾದೀ ಭವನದ  ಅಂಗಡಿಯಲ್ಲಿ ಅವರೇ ಹೋಗಿ ಖರೀದಿಸಿದರು. ಅದನ್ನು ಆನಂತರ ಪ್ರತೀ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಹೊರಗೆ ಹೋದಾಗ ಧರಿಸುವುದನ್ನು ಕಂಡಿರಬಹುದು. ಅದು ನನ್ನೆದುರೇ ಖರೀದಿಸಿದ ಕೋಟು. ಹಾಗೆ ಖರೀದಿಸಿ ಹೊರಬರುವಾಗ ನನಗೂ ಏನಾದರೂ ಬೇಕಾ ಎಂದು ಕೇಳಿದ್ದರು. ....ಹಾಗೆ ಬರಬೇಕಾದರೆ  ಚೆಡ್ವಾಂಕ ಕೆಶೆಲ್ಲಿ ಕಂಕಣ್ಣುನ್ನ. ಕರಾಡಭಾಷೆಯಲ್ಲೇ ನಾವು ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದದ್ದು. ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಏನಾದರು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಹೌದು ಅವರ ಮನೆ ಎಂದರೆ ಸಣ್ಣ ಶಾಲೆ ಇದ್ದ ಹಾಗೆ ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳು. ಸರಿ ಒಂದು ಬೇಕರಿ ಎದುರು ಕಾರ್ ನಿಲ್ಲಿಸಿದೆ ಅವರ ಮಗನೂ ಇದ್ದರು. ಬಹುಶಃ ಶಶಿ ಆಗಿರಬೇಕು. ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ತೊಟ್ಟೆ...ಐದು ಕಿಲೋ ಅಕ್ಕಿ ಹಿಡಿಯುವಂತಹ ದೊಡ್ಡ ತೊಟ್ಟೆ ಅದರಲ್ಲಿ ತುಂಬ ಬಿಸ್ಕತ್ತು ಸಿಹಿತಿಂಡಿ ಏನೇನೋ...ಅವರ ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಹೀಗೊಂದು ಅಜ್ಜ ಸಿಕ್ಕಿದ್ದಾರಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವನೆ.  ಸರಿ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿ ಊಟ ಮಾಡಿ ಅವರು ಹೊರಡುವಾಗ ಕೊಂಡು ತಂದ ಅಷ್ಟೂ ತಿಂಡಿಯ ತೊಟ್ಟೆ ನಮ್ಮ ಪುಟ್ಟ ಮಕಳ ಕೈಯಲ್ಲಿಟ್ಟು ನಿನಗೆ ಆಯ್ತಾ ಎಂದು ಹೇಳುವಾಗ ದಿಗ್ಭ್ರಮೆ ಗೊಂಡವನು ನಾನು. ಅದೇ ಮಗಳು ಈಗ ಕಾಲೇಜು ಹುಡುಗಿ. ಮೊನ್ನೆ ಬಲಿಪ್ಪರು ಅಗಲಿದಾಗ ನಾನು ಉತ್ತರ ಭಾರತ ಪ್ರವಾಸದಲ್ಲಿ ಅಲಹಾಬಾದ್ನ ಪ್ರಯಾಗದಲ್ಲಿದ್ದೆ. ಆದಿನ ರಾತ್ರಿ ಫೇಸ್ ಬುಕ್ ಅಲ್ಲ ಟಿವಿಯಲ್ಲಿ ಬಲಿಪ್ಪರ ನಿಧನದ ಸುದ್ದಿ ನೋಡಿ ಮುಂಜಾನೆ ಐದು ಘಂಟೆ ಮಗಳು ಫೋನ್ ಮಾಡಿದ್ದಳು. ದೊಡ್ಡಪ್ಪಾ ನಿಮಗೆ ತುಂಬ ನೋವಾಗಿರಬೇಕಲ್ಲ. ನನಗೆ ಕಣ್ಣೀರು ಬರ್ತ ಉಂಟು. ನಾನು ಬಿಕ್ಕಿ ಬಿಕ್ಕಿ ಅತ್ತು ಬಿಟ್ಟೆ. ಎಲ್ಲಿಯ ನಮ್ಮ ಹೆಣ್ಣುಮಗಳು? ಎಲ್ಲಿಯ ಬಲಿಪ್ಪಜ್ಜ?  ಮರುದಿನ ವಾರಣಾಶಿ ತಲುಪಿದ್ದೆ. ಇಲ್ಲಿಂದ ಕಾಶಿ ಯಾತ್ರೆ ಹೊರಡುವಾಗ ನಮಗೆ ಶ್ರೀಂಗೇರಿ ಜಗದ್ಗುರುಗಳು ಒಂದು ಆಶೀರ್ವಚನ ಸಂದೇಶ ಕಳುಹಿಸಿದ್ದರು. ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ತರ್ಪಣ ಬಿಡಲು ಅಸಾಧ್ಯವಾಗಿದ್ದವರು, ಗಂಗೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ಮೂರು ಸಲ ಅವರನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ತರ್ಪಣ ಬಿಡಿ. ಅದು ಧಾರಾಳವಾಗಿ ಸಾಕಾಗುತ್ತದೆ. ಪಿತೃ ಆತ್ಮಕ್ಕೆ ಶಾಂತಿ ಲಭ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ನಾನು ನನ್ನ ಅಪ್ಪನಿಗೆ ತರ್ಪಣ ಬಿಟ್ಟು ನಂತರ ಬಲಿಪ್ಪರನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ಅವರಿಗೂ ತರ್ಪಣ ಬಿಟ್ಟು ಬಿಟ್ಟೆ. 

        ನಾವು ನಮ್ಮ ಬಗ್ಗೆ ಹಲವು ದೂರುಗಳನ್ನು ನಿಂದನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿರಬಹುದು. ಅಥವಾ ಇನ್ನೇಲ್ಲೋ ಯಾರೋ ನಮ್ಮ ಬಗ್ಗೆ ನಿಂದನೆ ಹೇಳಿರಬಹುದು. ಬೈದಿರಬಹುದು. ಆದರೆ ಯಾರಾದರೂ ಬಲಿಪ್ಪರ ಬಗ್ಗೆ ವೈಯಕ್ತಿಕವಾಗಿ ನಿಂದನೆಯ ಮಾತು ಹೇಳಿದ ಉದಾಹರಣೆ ಸಿಗಲಾರದು. ಇದೊಂದು ಸಂಗತಿ ಸಾಕು ಅವರ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ. 

        ಅವರ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುವಾಗ ನಮ್ಮ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಸನ್ಮಾನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ  ನಮ್ಮ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಅದು ದೊಡ್ಡದು ನಮ್ಮ ಎಲ್ಲ ಮಿತ್ರರಿಗೂ ಅದು ಗೊತ್ತಿದೆ. ಅವರ ಮೇಲಿನ ಗೌರವ ಅಭಿಮಾನಕ್ಕೆ ಅವರು ಸಹಿ ಹಾಕಿ ಅಂಗೀಕಾರ ಒತ್ತಿದ್ದರು. ಯಾಕೆಂದರೆ ನಾವು ಮರೆಯದಿರುವುದು ಬಿಡಿ, ಆದರೆ ಅವರೆಂದೂ ಮರೆಯಲಿಲ್ಲ, ಅದು ನಾನು ಅವರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗುವಾಗಲೆಲ್ಲ ಅವರ ಕಣ್ಣು ಸಾರಿ ಹೇಳುತ್ತಿತ್ತು. ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಸೇವೆಗೂ ಕೃತಜ್ಞತೆ ಸಲ್ಲಿಸುವ ದೊಡ್ಡ ಹೃದಯ ಅವರದು. 

        ಒಂದೆರಡು ಸಲ ಅವರ ಮನೆಗೆ ಹೋಗಿದ್ದೆ. ಅದು ಭಾಗವತರ ಮನೆ ಎಂದು ಅನಿಸಲಿಲ್ಲ. ನಮ್ಮ ಅತ್ಮೀಯ ಬಂಧುವೊಬ್ಬರ ಮನೆ ಅಂತ ಅನಿಸಿತ್ತು. ಪಾಯಸದ ಊಟ ಅಕ್ಕರೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಕಿ, ಅವರ ಜತೆ ಕುಳಿತು ತಾಂಬೂಲ ಸವಿದ ನೆನಪು, ಹೋಗಲಿ ಹೊರಡುವಾಗ ಮನೆಯಲ್ಲೇ ಆದ ಎರಡು ಸೌತೆ ಮತ್ತೇನೋ ತರಕಾರಿ ತಂದು ಕೈಗೆ ಇತ್ತರು. ಅಲ್ಲಿ ಕ್ರಯ ಕೊಡ್ಬೇಡ್ವೋ ತೆಕ್ಕೊಂಡು ಹೋಗು.... ಆ ತರಕಾರಿ ತಿಂದು ಎಲ್ಲಿ ಹೋಯಿತೋ...ಆದರೆ ಆ ನೆನಪು ಇಂದಿಗೂ ತರಕಾರಿಯಂತೆ ಹಸಿರಾಗಿ ಇದೆ. 

        ಬಲಿಪ್ಪಜ್ಜ ಕುಳಿತಲ್ಲಿ ನಿಂತಲ್ಲಿ .....ಯಕ್ಷಗಾನದ ಜಪ ಮಾಡುವವರು. ಅವರಿದ್ದಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನದ ತನು ಗಂಧ ಹರಡದೇ ಇರುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಅವರ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿ ಪರಂಪರೆಯ  ಶಕ್ತಿ ಇದೆ. ಅವರ ಅಗಲಿಕೆ ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಶೂನ್ಯವನ್ನು ಸುತ್ತಿದೆ ಸತ್ಯ. ಇಂದು ಆ ಶೂನ್ಯತೆಯ ಅರಿವಿನ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಉಂಟಾಗಿ ಜಾಗೃತವಾಗಬೇಕು. ಅದು ಅವರಿಗೆ ಸಲ್ಲಿಸುವ ದೊಡ್ಡ ಗೌರವ. ಅವರೂ ದೂರಾದರೂ....ನನಗೂ ಈಗ ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿರವಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಯಾವ ಕಾರಣವೂ ಸಿಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ಯಾಕೆ ಎಂದು ಕೇಳಿದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರವಿಷ್ಟೆ....ಮನಸ್ಸು ಬಲಿಪ್ಪರನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಆ ಶೂನ್ಯ ಅದು ಶೂನ್ಯವಾಗಿ ಮತ್ತಷ್ಟು ವ್ಯಾಪಿಸಿದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. 

ಮಾರ್ನೆಮಿ ವೇಷವೂ ಯಕ್ಷಗಾನವೂ..

 ಮಾರ್ನೆಮಿ ವೇಷವೂ ಯಕ್ಷಗಾನವೂ..

            ಮಾರ್ನೆಮಿ(ಮಹಾನವಮಿ)ಗೆ ಯಕ್ಷಗಾನದ ವೇಷಹಾಕಿದವನ ವೇಷ ಕಳಚಿದ ವಿಷಯ ಓದಿ ಒಂದಷ್ಟು ಅನಿಸಿಕೆಗಳು ಬೇಡವೆಂದರೂ ನುಸುಳಿಬಿಟ್ಟಿತು. ವ್ಯಾಧಿಗೆ ಬರೇ ಲೇಪನ ಮಾತ್ರ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಆಂತರಿಕ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಅನಿವಾರ್ಯತೆ ಇದೆ. ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಅರ್ಥವಿಸುವ ಮನೋಭಾವ ಎಂದೋ ನಶಿಸಿ ಹೋಗಿದೆ. ಈಗ ಕೇವಲ ಹೊರಾವರಣವನ್ನು ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸುವುದನ್ನು ಮಾಡಿ ಒಂದಷ್ಟು ಬದ್ದತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಷ್ಟೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ. 

        ಊರಿಗೆ ನವರಾತ್ರಿ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹೋಗುವಾಗಲೆಲ್ಲ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಮೊದಲು ಬೀಳುವುದು ಬಗೆ ಬಗೆಯ ವೇಷಗಳು.  ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ವೇಷಗಳು ಮನೆ ಮನೆಗೆ ಬರುವಾಗ ಖುಷಿಯಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಎಲ್ಲ ಮನೆಗೆ ಬಂದು ನಮ್ಮ ಮನೆಗೆ ಬಾರದೇ ಇದ್ದರೆ ಯಾಕೋ ನಮಗೆ ಏನೋ ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಹಲವು ಸಲ ನಾವು ಬಡವರಾಗಿದ್ದುದರಿಂದಲೋ ಏನೋ, ಮನೆಗೆ ಬಂದರೂ ನಾವು ಸಾಕಷ್ಟು ಕೊಡಲಾಗದವರು ಎಂಬ ಭಾವನೆಯಿಂದಲೋ ಏನೋ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ, ವೇಷಗಳು ಹಾಗಿಂದ ಹಾಗೇ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದವು. ಆದರೆ ಮೊನ್ನೆ ನವರಾತ್ರಿಗೆ ಊರಿಗೆ ಹೋದಾಗ ಈ ವೇಷಗಳನ್ನು ಕಂಡಾಗ ಅವರು ಮನೆ ಮನೆಗೆ ಹೋಗಿ ಕುಣಿಯುವುದನ್ನು ಕಾಣುವಾಗ ಇದೊಂದು ಅನಿಷ್ಟ ಅಂತ ಭಾವನೆ ಬಂದು ಬಿಟ್ಟಿತು. ಅದರಲ್ಲಿ ಹುಲಿ ಕರಡಿ ವೇಷಗಳು ಒಂದು ಜಾನಪದೀಯ ಗಂಭೀರತೆ, ಮತ್ತು ಸಾಕಷ್ಟು ಪರಿಶ್ರಮ ಅಭ್ಯಾಸಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ ಒಂದು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪ್ರತಿನಿಧಿತ್ವ ತೊರಿಸಿದರೆ ಮಿಕ್ಕುಳಿದಂತೆ ವೇಷಗಳನ್ನು ಕಾಣುವಾಗ ಇದೊಂದು ಅನಿಷ್ಟ ಸಂಪ್ರದಾಯದಂತೆ ಭಾಸವಾಯಿತು. ಮೊದಲೆಲ್ಲ ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಹರಕೆ ಹೊತ್ತು ಒಂಭತ್ತು ದಿನ ವೇಷ ಹಾಕಿ ಸುತ್ತಾಡಿ ಭಿಕ್ಷಾಟನೆ ಮಾಡಿ ತಂದ ಭಿಕ್ಷೆಯನ್ನು ಊರ ದೇವಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹರಕೆ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಸಿ ವೇಷಕಳಚಿ ಮಾಡಿದ ಪಾಪವನ್ನು ಕಳಚಿದಂತೆ ಪರಿಶುದ್ದರಾಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಆ ಭಾವನೆ ಒಂದು ಪಾವಿತ್ರ್ಯತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಿದರೆ ಇಂದು ಇದು ಒಂದು ರೀತಿಯ ದಂಧೆಯೋ ಇನ್ನೇನೋ ಆಗಿ ಹೋಗಿದೆ. ಸುಡುವ ಬಿಸಿಲಿಗೆ ಆ ವೇಷಗಳನ್ನು ತೊಟ್ಟು ಮನೆ ಮನೆಗೆ ಹೋಗಿ ಭಿಕ್ಷಾಟನೆ ಮಾಡುವುದು ನಿಜಕ್ಕೂ ಅಸಹ್ಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ಮೊದಲು ಹರಕೆ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಹರಕೆ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಪ್ಪು ಮಸಿಯನ್ನು ಬಳಿದು ಒಂದು ಜಾತಿ ಸೂಚಕದ  ವೇಷವನ್ನು ತೊಟ್ಟು ತಿರುಗುವವರನ್ನು ಕಂಡಿದ್ದೆ. ರಾತ್ರಿ ಇವುಗಳನ್ನು ಕಂಡು ಭಯಭೀತರಾಗುತ್ತಿದ್ದೆವು. ಆನಂತರ ಸರಕಾರ ಅದನ್ನು ಸೂಕ್ತವಾಗಿ ನಿಷೇಧಿಸಿತ್ತು. ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಲ್ಲಿ ಉಳಿದವುಗಳನ್ನೂ (ಹುಲಿವೇಷವನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ) ನಿಷೇಧಿಸಿಬಿಡಬೇಕು. ಅದರಲ್ಲೂ ಆರಾಧಿಸುವ   ದೇವರ ವೇಷಗಳನ್ನು ರಾಮ ಈಶ್ವರ ಹನುಮಂತ ಹೀಗೆ ಹಾಕುವುದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಮದ್ಯಸೇವಿಸಿ ನಶೆಯಲ್ಲಿ ಅಸಭ್ಯತನವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿ ಎಲ್ಲೋ ಕುಡಿದು ಓಲಾಡುವುದನ್ನು ಕಾಣುವಾಗ ಇವೆಲ್ಲ ಒಂದು ಕೆಟ್ಟ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸಿದಂತೆ ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಶುದ್ದಿಕರಣ ಕೇವಲ ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಸಂಭಂಧಿಸಿ ಸೀಮಿತಗೊಂಡರೆ ಸಾಲದು. ಕರಾವಳಿಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗೆ ರೋಗಬಾಧೆಯಂತಿರುವ ಇವುಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ನಿಷೇಧಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಬೇಕು.  ಮೊದಲು ಅದಕ್ಕೊಂದು ದೈವೀ ಭಾವನೆ ಹರಕೆಯ ರೂಪವಿತ್ತು. ಈಗ ಅದು ಇದೆ ಎಂದು ಅನಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹಲವು ಕಡೆ ಇದು ಇನ್ನಿಲ್ಲದ ಅವಾಂತರಗಳಿಗೆ ಅಹಿತಕರ ಕೃತ್ಯಗಳಿಗೆ ಪ್ರಚೋದನೆ ಕೊಡುತ್ತದೆ. 

        ನವರಾತ್ರಿ ವೇಷಗಳು ಆರಾಧನೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿರಬೇಕು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದು ಇನಷ್ಟು ಸಾಂಕೇತಿಕವಾಗಿ ಆಚರಿಸುವಂತಾದರೆ ಒಂದು ಶುದ್ದ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ರಕ್ಷಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಂಕೇತಿಕವಾಗಿ ವೇಷತೊಟ್ಟು ಅಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಅಂಡಲೆಯದೆ ನೇರ ದೇವಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಹರಕೆ ಸಲ್ಲಿಸಿ ಶುಭ್ರರಾದರೆ ಅದು ದಿವ್ಯ ಅನುಭವದ ಜತೆಗೆ ಒಂದು ಸಭ್ಯತೆಯನ್ನೂ ಶಿಸ್ತನ್ನೂ ಕಾಪಾಡಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ. 

            ಈಗೀಗ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಯಕ್ಷಗಾನದವೇಷಗಳನ್ನು ತೊಟ್ಟು ಓಡಾಡುವುದು ಯಥೇಚ್ಛವಾಗಿ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಇನ್ನು ಕಂಠ ಮಟ್ಟ ಕುಡಿದು ಸಿಕ್ಕ ಸಿಕ್ಕ ಹಾಗೆ ವೇಷವನ್ನು ತೊಟ್ಟು ತಿರುಗಾಡಿ ಎಲ್ಲೆಂದರಲ್ಲಿ ಬೀಳುವುದು ಜನರಿಗೆ ಅಂಗಲಾಚಿ ತೊಂದರೆಯನ್ನು ಕೊಡುವಾಗ ಅಸಹ್ಯ ಭಾವನೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟು ಹಾಕುತ್ತದೆ. ಯಕ್ಷಗಾನ ಅದಕ್ಕೋಂದು ಮೌಲ್ಯವಿದೆ ಅದು ಯಕ್ಷಗಾನದ ವಲಯದಲ್ಲೇ ಕಳೆದು ಹೋಗುವುದು ನಿಜಕ್ಕೂ ಅಸಹನೀಯ.  ಯಕ್ಷಗಾನದ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುವಾಗ ಇನ್ನೂ ಒಂದೆರಡು ಅನಿಸಿಕೆಗಳು ಮತ್ತಷ್ಟೂ ಹೇಳಬೇಕೆನಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಬೀದಿಯಲ್ಲಿ ಯಾರೋ ಒಬ್ಬನ ವೇಷ ಕಳಚಿ ಔಷಧಿ ಹಚ್ಚಿದರೆ ಯಾವ ಕ್ರಾಂತಿಯೂ ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾಕೆಂದರೆ ರಂಗಸ್ಥಳದಲ್ಲೇ ಯಕ್ಷಗಾನ ಮೌಲ್ಯಗಳು ಕಳೆದು ಇನ್ನೇನು ಕಳೆಯುವುದಕ್ಕೆ ಇಲ್ಲ ಎನ್ನುವಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇಂದು ಯಕ್ಷಗಾನವಿದೆ. ಯಕ್ಷಗಾನ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಆಂತರಿಕ ವ್ಯಾಧಿಯಿಂದ ತತ್ತರಿಸುತ್ತದೆ. ಇನ್ನು ಇವುಗಳೆಲ್ಲ ಹೊರಗಿಂದ ಹಚ್ಚುವ ಮುಲಾಮು ಆದೀತೇ ಹೊರತು ಒಳಗೆ ಬ್ರಹತ್ತಾಗಿ ಬೆಳೆದ  ವೃಣ ವಾಸಿಯಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.  ಮೊದಲು ರಂಗಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಆಭಾಸಗಳನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಬೇಕು. ರಂಗಸ್ಥಳದ ಅಸಹ್ಯ ವೇಷಗಳನ್ನು ಕಳಚುವ ಮಹತ್ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು. ವಿಪರ್ಯಾಸವೆಂದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಯಾವ ಕಲಾವಿದರೂ ಧ್ವನಿ ಎತ್ತುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ರಸ್ತೆಯ ಬದಿಯ ಬಡಪಾಯಿ ಮೇಲೆ ಧಾಳಿ ಮಾಡಿ ಒಂದಷ್ಟು ಹೆಸರನ್ನು ಗಳಿಸಬಹುದು. ಅದರಿಂದ ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಕಳೆದು ಹೋದ ಗೌರವ ಲಭ್ಯವಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಹೀಗೆ ಯಕ್ಷಗಾನದ ವೇಷ ಹಾದಿ ಬೀದಿಯಲ್ಲಿ ಓಡಾ(ಲಾ)ಡುತ್ತಿರುವುದಕ್ಕೆ ಮೂಲತಃ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಕಲಾವಿದರೂ ಇಲ್ಲ ಅದಕ್ಕೆ ಸಂಭಂಧಿಸಿದವರೇ ಕಾರಣರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಯಕ್ಷಗಾನದ ಗಾಂಭೀರ್ಯತೆಯನ್ನು ಗೌರವವನ್ನು ಸ್ವತಃ ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಲಾವಿದರೆ ಮಾರಾಟಕ್ಕೆ ಇಟ್ಟರೆ ಅದರ ಬಗ್ಗೆ ಉಳಿದವರಿಗೆ ಭಯ ಭಕ್ತಿ ಗೌರವ ಹೇಗೆ ಪ್ರಚೋದನೆ ಗೊಳ್ಳಬಹುದು? ರಂಗದಲ್ಲಿ ಕಲಾವಿದರು ಕಳೆದು ಬೀಸಾಕಿದ್ದನ್ನು ಈವರು ಬೀದಿಯಲ್ಲಿ ತೊಟ್ಟು ಕಳೆಯುತ್ತಾರೆ. ನಿಜಕ್ಕಾದರೆ ಈಗ ಎರಡೂ ಕಡೆಯಲ್ಲಿ ಆಗುವುದು ಒಂದೇ. 

            ಯಕ್ಷಗಾನದ ಬಗ್ಗೆ ಒಂದಷ್ಟು ಕಾಳಜಿ ಇದ್ದರೆ ಈ ಶುದ್ದೀಕರಣ ಆಂತರಿಕವಾಗಿ ರಂಗಸ್ಥಳದಿಂದಲೇ ಆರಂಭವಾಗಲೀ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ನಾಶ ಮಾಡಿದವರಿಗೆ ಈ ಗಂಭೀರತೆ ಅರಿವಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಹಿಮ್ಮೇಳ ಮುಮ್ಮೇಳ ವನ್ನು ಕುಲಗೆಡಿಸಿ ಸಮಗ್ರ ಯಕ್ಷಗಾನವೇ ವೇಷ ಬದಲಿಸಿ ವಿರೂಪವಾಗಿ ಹೋಗಿದೆ. ಮೊದಲು ಹೊರಗಿನ ಗಾಯಾಕ್ಕೆ ಔಷಧಿ ಹಚ್ಚುವ ಬದಲು ಒಳಗಿನ ವ್ಯಾಧಿಗೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಾಗಬೇಕು. ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಭಕ್ತಿ ಗೌರವ ಸಲ್ಲಿಸುವಂತೆ ಯಕ್ಷಗಾನರಂಗವೇ ಬದ್ದತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಬೇಕು. ಇಲ್ಲವಾದರೇ ಹೀಗೆ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಘನತೆ ಬೀದಿಯಲ್ಲಿ ಚಿಲ್ಲರೆ ದುಡ್ಡಿಗೆ ಮಾರಾಟವಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ.

                ಈ ಲೇಖನ ಪೋಟೋ ಹಾಕಬೇಕೆಂದು ಯೋಚಿಸಿದ್ದೆ ಆದರೆ ತೆಗೆದ ಫೋಟೋಗಳು ಅಸಹ್ಯ ವೆನಿಸಿ ಅದನ್ನು ಹಾಕುವ ಯೋಗ್ಯತೆಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಬಿಟ್ಟಿದೆ ಅನ್ನಿಸಿತ್ತು. 

ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಹೊಟ್ಟೆ ಪಾಡು

ಕದ್ದ ಕಳ್ಳ ಸಿಕ್ಕಿ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ. ಆತ ಕದಿಯಬೇಕಾದ ಕಾರಣ ತಿಳಿದಾಗ ಹೊಟ್ಟೆ ಪಾಡು ಎಂದು ಮರುಕ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಕರುಣೆ ಮರುಕ ಆರ್ತತೆ ಇವುಗಳೆಲ್ಲ ಹಲವು ಸಲ ಮಾನವೀಯ ಮೌಲ್ಯಗಳ ತುಲನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಪಾಪ ಕಳ್ಳ ಹೊಟ್ಟೆ ಪಾಡಿಗೆ ಕದ್ದಿದ್ದಾನೆ ಎಂದುಕೊಂಡು ಮಾಲಿಕ ಕರುಣೆಯಿಂದ  ಹೊಟ್ಟೆಗೆ  ಒಂದಷ್ಟು ಆಹಾರವನ್ನು ನೀಡಿ ಕ್ಷಮಿಸಿ ಬಿಟ್ಟು ಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ದೂರು ಕೊಟ್ಟು ಶಿಕ್ಷಿಸುವುದು ಇರಲಿ, ಮೇಲೊಂದಿಷ್ಟು ಆಹಾರನೀಡುವ ಔದಾರ್ಯ ತೋರಿ ಮಾನವೀಯ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಸಾರುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಹೊಟ್ಟೆ ಪಾಡು ಎಂಬುದು ನಮ್ಮ ಅಂತಃ ಕರಣದ ಸಂವೇದನೆ. 

ಹೊಟ್ಟೆಪಾಡಿನ ಹಸಿವೆ ಎಲ್ಲ ಅಪರಾಧನವನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ದಾಸವರೇಣ್ಯರು ಹೇಳಿದಂತೆ ಹೊಟ್ಟೆಗಾಗಿ ಗೇಣು ಬಟ್ಟೆಗಾಗಿ, ಎಲ್ಲವೂ ಹೊಟ್ಟೆಗಾಗಿ. ಅನಿವಾರ್ಯತೆಯ ಅಂಕೆಯೊಳಗೆ ಯಾವುದೂ ಅಪರಾಧವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹಲವು ಸಲ ಜೀವಭಯಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹಸಿವಿನ ತುಡಿತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಹಸಿವಾಗಬೇಕು ನಂತರ ಹಸಿವು ಶಮನವಾಗಬೇಕು. ಇದು ಲೋಕದ ಜೀವನಚಕ್ರದ ಸಂಕೇತ. 

ಒಂದು ಯಕ್ಷಗಾನದ ವೀಡಿಯೋ ತುಣುಕು, ಆನಂತರ ಅದರ ಬಗೆಗಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಹಸಿವಿನ ಚಿಂತನೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿತು. ಮನುಷ್ಯನ ಎಲ್ಲ ಪ್ರವೃತ್ತಿಗಳೂ ಹೊಟ್ಟೆ ಹಸಿವಿನ ಕಾರಣಗಳನ್ನೇ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ಸಮಯಗಳ ಹಿಂದೆ ನಾವೊಂದಷ್ಟು ಸಮಾನ ಚಿಂತನೆಯ ಮಿತ್ರರು ಪರಸ್ಪರ ಯಕ್ಷಗಾನದ  ಬಗ್ಗೆ ಚಿಂತನೆಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದೆವು.   ನಾವು ಕೆಲವರಂತೂ ಅದನ್ನು ಜಾಲತಾಣದಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತ ಪಡಿಸುತ್ತಾ ಇದ್ದೆವು. ತಿಳಿದದ್ದು ತಿಳಿಯದೇ ಇದ್ದದ್ದು ಮತ್ತೆ ತಿಳಿಯಬೇಕಾದದ್ದು ಹೀಗೆ  ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಅನಿಸಿಕೆಗಳ ಹಂಚಿಕೆಯಾಗುತ್ತಿದ್ದವು. ಆವಾಗ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೂ  ಅವಸಾನದ ಒಂದು ಉತ್ತರ ಇರುತ್ತಿತ್ತು. ಅದೇ ಹೊಟ್ಟೆ ಪಾಡು. ದಕ್ಕು ನಿಷ್ಠೂರವಾಗಿ ನಾವು ಸಮರ್ಥನೆಗಳನ್ನು ಕೊಡಬಹುದಿತ್ತು.  ಅದರೆ ನಮಗೇಕೆ  ಎಂದುಕೊಂಡು ಔದಾಸಿನ್ಯವನ್ನು ತಾಳಿಕೊಂಡದ್ದೇ ಹೆಚ್ಚು. ಆದರೆ ಈಗ ಹೊಟ್ಟೆ ಪಾಡು  ಎಂದು ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿ  ನಾವು ಸಮರ್ಥಿಸುವಂತಾಗುತ್ತದೆ. 

ಯಕ್ಷಗಾನದ ವಿಚಾರಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಈಗ ಆಸಕ್ತಿ ಕುಂಠಿತವಾಗಿದೆ. ಹಲವು ಹಿರಿಯ ಕಲಾವಿದರ ಅನುಪಸ್ಥಿತಿ, ಹಲವರ ಅಗಲಿಕ ಒಂದು ಕಾರಣವಾದರೆ ಯಕ್ಷಗಾನ ಸತ್ವ ಹೀನವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಲವು ನವ ವಿನ್ಯಾಸದ ಉಡುಪುಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ನಾವು ನಮ್ಮ ಮೂಲ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಹೇಗೆ ಮರೆಮಾಚುತ್ತೇವೋ ಯಥಾ ರೀತಿ ಯಕ್ಷಗಾನವೂ ಅದೇ ಸ್ಥತಿಯನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿದೆ. ಹಲವು ಸಲ ಅಸಲಿಗೆ ಮೂಲ ರೂಪ ಇದಲ್ಲ ಎಂದು ನಾವುಗಳು ಕಂಡ ಅನುಭ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೆವು. ಆಗ ಬರತ್ತಿದ್ದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಉತ್ತರವೆಂದರೆ  ಹಸಿವು....ಹೊಟ್ಟೆಪಾಡು. ಒಂದು ಪ್ರದರ್ಶನದ ಬಗ್ಗೆ ಅಥವಾ ಒಬ್ಬ ಕಲಾವಿದನ ಬಗ್ಗೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಹೀಗಲ್ಲ ಅಂತ ಹೇಳಿದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ನಿಷ್ಠೂರವಾದ ಆಕ್ಷೇಪಗಳು ಎದುರಾಗುತ್ತಿದ್ದವು. ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಹೇಳಿದರೆ ಇದು ಸರಿಯಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿದರೆ ಹೊಟ್ಟೆಗೆ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ಸಮರ್ಥನೆಗಳು ಎದುರಾಗುತ್ತಿದ್ದವು. ನಮ್ಮ ದಾರಿದ್ರ್ಯ ಹೇಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅಚ್ಚರಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಸರಿಯಲ್ಲದೇ ಇದ್ದದ್ದನ್ನೂ ಒಪ್ಪಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಕಳ್ಳತನವೂ ಇನ್ನು ಏನೇನೋ ಅದು ಹೊಟ್ಟೆ ಹಸಿವಿನ ಎದುರು ಸಕ್ರಮವಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಪರ್ಯಾಸವೆಂದರೆ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಚಿಕ್ಕಮೇಳದ ಬಗೆಗೆ ಹರಿದು ಬರುವ ವಿಮರ್ಶೆಗಳಿಗೆ ಈ ಹಸಿವು ಹೊಟ್ಟೆಪಾಡಿನ ಮಾನದಂಡವೇ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಹಿರಿಯ ಕಲಾವಿದರನ್ನು ಅವರ ರಂಗದ ಮೇಲಿನ ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ಒಂದು ಸಲ ನಮ್ಮವರೊಬ್ಬರು ವಿಮರ್ಶಿಸಿದರು. ಇದು ಸರಿಯಲ್ಲ.  ಹೌದು ಸರಿಯಲ್ಲ ...ಎಂಬುದು ಸರಿ ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಖಾಸಗಿಯಾಗಿ ವೈಯಕ್ತಿಕವಾಗಿ ವ್ಯಕ್ತ ಪಡಿಸಬೇಕು. ಯಾಕೆಂದರೆ ಒಂದು ತೇಜೋವಧೆ...ಇನ್ನೊಂದು ಹೊಟ್ಟೆಪಾಡು. ಆಟದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ಸಿಗುವ ಸಂಬಳ ಒಂದು, ಆನಂತರ ಬಿಡುವಿಲ್ಲದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಸಂಭಾವನೆ ಬೇರೆ...ಬಡತನದ ಹಸಿವು ಬಾಧೆಯಾಗದೆ ಉಳಿದೀತೆ?  ಇಷ್ಟೆಲ್ಲ ಚಿಂತನೆಗಳು ಆ ಚಿಕ್ಕ ಮೇಳದ ಬಡಪಾಯಿಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈಗ ಅವರಿಗೂ ಒಂದು ನಿಯಮ ನಿಬಂಧನೆಗಳು ರೂಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದುವರೆಗೆ ಸಮಗ್ರ ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಅನಿವಾರ್ಯವಿಲ್ಲದ ನಿಯಮ ನಿಬಂಧನೆಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಈಗ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ಹೋಗಲಿ ಸಮಗ್ರ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಬಗ್ಗೆ ಒಂದು ಗಂಭೀರವಾದ ಚಿಂತನೆ ಅದಕ್ಕೊಂದು ಕಟ್ಟು ನಿಟ್ಟಿನ ನಿಯಮ ಸಾಧ್ಯವಾಗಬಹುದೇ?  ಹೊಟ್ಟೆಪಾಡಿನ ಸಮಸ್ಯೆ ಇಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡಬರುತ್ತದೆ. ಯಾಕೆಂದರೆ ಐವತ್ತರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನ ಪುನರ್ನಿರ್ಮಾಣಗಿ ಸಂಸ್ಕರಿಸಲ್ಪಡುವಾಗ ಅಲ್ಲಿಯೂ ನಿಯಮಗಳು ವಿಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವು. ಬಹುಶಃ ಅದರ ಬಗ್ಗೆ ಗಂಭೀರತೆ, ಆಗಿನ ಹಿರಿಯರ ಪರಿಶ್ರಮದ ಬಗ್ಗೆ ಒಂದಷ್ಟು ಗೌರವ ಇದ್ದರೆ ಈಗ ಚಿಕ್ಕ ಮೇಳಕ್ಕೆ ನಿಯಮ ಮಾಡುವ ಅನಿವಾರ್ಯತೆ ಒದಗಿ ಬರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಹಳೆಯ ನಿಯಮಗಳು ಬಹಳಷ್ಟು ಇವೆ. ಕಲವೆಲ್ಲ ಓದದೇ ಗೆದ್ದಲು ಹಿಡಿದಿರಬಹುದು. ಲವು ಓದಿ ಇದೆಲ್ಲ ಅಗಲಕ್ಕಿಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕೆಲ್ಲ ಅರ್ಥವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಬದಿಗೆ ಸರಿಸಿ ಈಗ ತುಕ್ಕು ಹಿಡಿದಿರಬಹುದು.

  ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ನಮ್ಮ ಎಲ್ಲ ಸಮಸ್ಯೆಗೂ ಶಿಕ್ಷಣದ ಅಭಾವವೇ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಈಗಂತೂ ಶಿಕ್ಷಣದ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು ಬಹುತೇಕ ನಾಶವಾಗಿದೆ. ಹಿರಿಯ ಕಲಾವಿದರು ಅಗಲಿದರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಭೀಷ್ಮನಂತೆ ಶರಶಯ್ಯೆಗೆ ಸರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಅವರ ಉಪದೇಶಕ್ಕೂ ಬೆಲೆ ಇಲ್ಲದಂತಾಗಿದೆ. ಒಂದಿಷ್ಟು ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಹೆಜ್ಜೆಗಳನ್ನು ಇಡುವಾಗ ಅವರಿಗೆ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನು ಕಲಿಸುವ ಬಯಕೆ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ತಮ್ಮ ಮಹಾನ್ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಜಗತ್ತಿಗೆ ಸಾರುವ ತವಕ. ಗುರು ಎಂದರೆ ಅಂತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ.ಸರ್ವ ಗುರು ತತ್ವವನ್ನೂ ರಂಗದಲ್ಲಿ ಸಾರುವ ನಮ್ಮ ರಂಗ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಗುರುವಿನ ಸ್ಥಿತಿ ಹೇಗಾಗಿದೆ ಎಂದರೆ...ತಾನು ಇಂಥವನ ಶಿಷ್ಯ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ನಿರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿ ಒಂದಷ್ಟು ಲಾಭವನ್ನು ಮಾಡುವುದಕ್ಕಷ್ಟೇ ಸೀಮಿತ. ಗುರು  ಉಪದೇಶ ಏನು? ಆ ಉಪದೇಶ ಎಷ್ಟು ಪಾಲಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ? ಇದೆಲ್ಲವೂ ಗೌಣ. ಈಗೀಗ ಗುರು ಸ್ಥಾನವೂ ಭ್ರಷ್ಟವಾದಂತೆ, ಒಂದಷ್ಟು ಕಲಿತಕೂಡಲೇ ಅದನ್ನು ಯಾರಿಗೆ ಉಪದೇಶ ಮಾಡಿ ಗುರುವಾಗಬಹುದು ಎಂಬುದು  ಆವರಿಗೆ ಮೊದಲು ಹುಟ್ಟುವ ಬಯಕೆ. ಗುರುವಿಗೆ ತಿಳಿಯದೇ ಇರುವುದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಇನ್ನೇನೋ ಉಪದೇಶವಾಗಿ ಯಕ್ಷಗಾನ ಎಂಬುದು ಮೂಲದಲ್ಲೇ ಒಸರು ಮಲಿನವಾಗುತ್ತದೆ. ಈಗ ಒಂದೊಂದು ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪರಂಪರೆ ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗುತ್ತದೆ.  ಇಲ್ಲಿಯೂ ಹಲವು ಸಲ ಮೂಲ ಕಾರಣವಾಗುವುದು ಅದೇ ಹೊಟ್ಟೆ ಪಾಡು. ಆದರೆ ಒಂದು ಹಸಿವಿನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರಿವಾಗಬೇಕಾದರೆ ಅದನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿ ತಿಳಿದಿರಬೇಕು. ಯಕ್ಷಗಾನವೂ ಅದೇ ರೀತಿ ಅದು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅರಿವಿಗೆ ಬರಬೇಕು. ಆದರೆ ಆ ಅನುಭವ ಮಾತ್ರ ಈಗ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಹಸಿವು ಏನು ಎಂದು ಹೇಳಬೇಕಾದರೆ ಅದರ ಅನುಭವ ಇರಬೇಕು. ಹುಟ್ಟಿದ ಪ್ರತೀ ಪ್ರಾಣಿಗೂ ಇದರ ಅನುಭವ ಮೊದಲಿಗೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಹೊಟ್ಟೆ ತುಂಬಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ಇಲ್ಲದಾಗ ನಿಜವಾಅ ಹಸಿವಿನ ಅನುಭವವಾಗುತದೆ. ಪುರಾಣದಲ್ಲೂ ವಿಶ್ವಾ ಮಿತ್ರ ನಾಯಿ ಮಾಂಸ ತಿಂದ ಕಥೆ ಇದೆ. ಅದು ಎಷ್ಟು ಸತ್ಯವೋ ಸುಳ್ಳೋ ಒತ್ತಟ್ಟಿಗಿರಲಿ. ಆದರೆ ಹಸಿವು ಎಲ್ಲದಕ್ಕೂ ಉತ್ತರವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ.  ಹಸಿವಿನ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುವುದಕ್ಕೆ  ಹಸಿವಿನ ಅನುಭವ ಹೇಗೆ ಇರಬೇಕೋ, ಹಸಿವಿನ ಅನುಭವದಂತೆ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುವುದಕ್ಕೂ ಅದರ ಅನುಭವ ಇರಲೇ ಬೇಕು. ಈಗ ಯಕ್ಷಗಾನ ಕೇಳುವಾಗ ನೋಡುವಾಗ ನಿಜವಾದ ಯಕ್ಷಾನುಭವ ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.  ಹಸಿವು ಹಸಿವಾಗಿಯೇ ಊಳಿಯುತ್ತದೆ. ಇದರ ನಡುವೆ ಯಾವುದೋ  ಒಂದು ಹಸಿವು ಶಮನವಾಗುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಹೊಟ್ಟೆ ಪಾಡು ಎಂದು ಸುಮ್ಮನಾಗುವುದೊಂದೇ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿದೆ.

ಯಕ್ಷಗಾನ  ಮೂಲ ರೂಪದ  ವೃಕ್ಷ ಎಂದೋ ಮರೆಯಾಗಿದೆ. ಅದರ ಬಿಳಲುಗಳು ಬೇರುಗಳು ಅದಕ್ಕೆ ಚಿಗುರಿದ  ಚಿಗುರುಗಳು ಯಾವುದೋ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಗೋಚರವಾಗುತ್ತಿದೆ. ಎಲ್ಲರೂ ಭ್ರಮಾಧೀನರಾಗಿ ಇದುವೇ ಪುರಾತನ ಮರ ಎಂದುಕೊಂಡು ಅದನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಾ ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ. 

 

 

.

 

ಪವಡಿಸಿದ ಭೀಷ್ಮ

  ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಭೀಷ್ಮನ ಕಥೆ ಯಾರಿಗೆ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ? ಒಂದು ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಾಭಾರತದ ಕಥಾನಾಯಕ ಇವನೇ  ಆದಿಯಿಂದ ಅಂತ್ಯದವರೆಗೆ ವಿಜ್ರಂಭಿಸುವ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ. ತನಗಾಗಿ ಎನೂ ಮಾಡದೆ ಚಂದ್ರವಂಶದ ಸಕಲ ಉತ್ಕರ್ಷಕ್ಜೂ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ಬಹು ದೀರ್ಘ ಜೀವನವನ್ನು  ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮೀಸಲಿಡುತ್ತಾನೆ. ಬಲು ದೀರ್ಘವಾದ ಜೀವನ ಯಾನ ಆತನಿಗೆ ಸದಾಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ತಂದರೂ ತನ್ನದೇ ಆದ ತಾತ್ವಿಕ ಹಾದಿಯನ್ನೇ ನಂಬಿ ಅದಲ್ಲದೇ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ ಎಂಬಂತೆ ಬದುಕುತ್ತಾನೆ. ಬದುಕು ಆತನಿಗೆ ವಾಸ್ತವದ ಸತ್ಯ ಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಒಡ್ಡಿದರೆ ಈತ ಅಚಲನಾದ. ಯಾರಿಗಾಗಿ ದುಡಿದ? ಯಾಕಾಗಿ ದುಡಿದ? ಅದರಲ್ಲಿ ಏನು ಪಡೆದ?  ತನ್ನದು ಎಂಬ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ, ಯಾರೂ ಅಳೆಯಲಾಗದ ಅಖಂಡ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ.  ತನ್ನವರಿಂದಲೇ ಟೀಕೆಗಳು ಎದುರಾದರೂ ಅದು ಸ್ತುತಿವಾಚಕದಂತೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ. ಬದುಕು ಆತನಿಗೆ ಕಲಿಸಿದಷ್ಟೂ ಬದುಕಿಗೆ ಆತ ಕಲಿಸಿದ. ಹೊಗಳುವವರನ್ನು ಹತ್ತಿರ ಕರೆಯಲಿಲ್ಲ. ಆಕ್ಷೇಪಿಸುವವರನ್ನು ದೂರ ತಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ಒಂದು ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಜತೆ.  ಹಾಭಾರತವನ್ನು ಸಮಗ್ರ  ಅವಲೋಕನ‌ಮಾಡಿದರೆ ಭೀಷ್ಮ‌ದೈತ್ಯಾಕಾರದಲ್ಲಿ ಭೀಷ್ಮನಾಗಿ ಮರೆದ.

  ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ  ಹಿರಿಯ ಅಜ್ಜ ಬಲಿಪರು ಭೀಷ್ಮನ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ತೋರಿದರೂ ಭೀಷ್ಮನಾಗಿ ಮರೆದದ್ದು ಮಾತ್ರ ಕಿರಿಯ ಬಲಿಪ್ಪರು. ಭಾರತದ ಭೀಷ್ಮರಂತೆ ಯಾರನ್ನೂ ಹತ್ತಿರಕ್ಕೆ ಕರೆಯದ ಯಾರನ್ನೂ ದೂರಕ್ಕೆ ತಳ್ಳದ ಬಲಿಪ್ಪರ ಸ್ಥಿತ ಪ್ರಜ್ಞೆ,  ಅದು ಅವರಿಗೆ ಮಾತ್ರವೇ ಸಲ್ಲುವ ನಿಲುವಾಗಿತ್ತು. ಅಜ್ನನೂ ಭೀಷ್ಮ ಮೊಮ್ಮಗನೂ ಭೀಷ್ಮ. ಒಂದರ್ಥದಲ್ಲಿ ಭಾಗವತ ವಂಶವೇ ಬೀಷ್ಮ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಕಟಿ ಬದ್ದವಾದಂತೆ. ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಅನಿವಾರ್ಯವಾದ ಭೀಷ್ಮ ಪದವಿ.

ಬಲಿಪ ನಾರಾಯಣ ಭಾಗವತರು...ಈ ಹೆಸರು ಎರಡೂ ಪೀಳಿಗೆಗೆ ಸಾಮ್ಯತೆಯಲ್ಲಿ ಯಾಕೆ ಒದಗಿಬಂತು ಎಂಬುದೇ ಅಚ್ಚರಿ. ಅಜ್ಜ ಎಳೆದ ಯಕ್ಷಗಾನ ಪರಂಪರೆಯ ಆ ರೇಖೆ ಮೊಮ್ಮಗನ ತನಕವೂ  ಬಂದು ರೇಖೆ  ಮತ್ತೂ‌ಬೆಳೆದು ಲಂಬಿಸಿತು. ಈ ರೇಖೆಯೇ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಬೆನ್ನೆಲುಬಾಗಿ ಬೆಳೆದದ್ದು ಇತಿಹಾಸ. ನಮ್ಮ ಹಿರಿಯರು ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನು ಅಜ್ಜ ಬಲಿಪರಿಂದ ಕಂಡರೆ ನಾವು  ಕಿರಿಯ  ಬಲಿಪರಿಂದ ಕಂಡೆವು. ಅಷ್ಟಕ್ಕೇ ನಿಲ್ಲದೆ ಅದು ಇಂದಿನ ತಲೆಮಾರಿನವರೆಗೂ ಮುಂದುವರಿದು, ಇದೀಗ ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು. ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಹಾಕಿದ ಬಂಡವಾಳ ಪುನಹ ಕೈ ಸೇರುವುದಿಲ್ಲ . ಕೇವಲ ಲಾಭ ಮಾತ್ರ ಕೈ ಸೇರಬಹುದು. ಬಂಡವಾಳ ಕೈ ಸೇರಿದರೆ ವ್ಯವಹಾರ ನಿಂತಂತೆ. ಲಾಭದ ನಿರೀಕ್ಷೆ ಮಾತ್ರ ಇರಬೇಕು. ಭರವಸೆ ಕಲ್ಪಿಸುವಂತಿಲ್ಲ. ವ್ಯವಹಾರ ಎಂದಾಗ ಇದೆಲ್ಲ ಸಾಮಾನ್ಯ. ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಹಾಕಿದ ಬಂಡವಾಳ ಹಿಂದೆ ತೆಗೆಯುವಂತಹ ಒಂದು ಸಂಕ್ರಮಣ ಸ್ಥಿತಿ. ಆದರೆ ಬಲಿಪ್ಪರು ಹಾಕಿದ ಭಂಡವಾಳ ಅದು ಇಂದಿಗೂ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಇದೆ. ಅದು ವ್ಯವಹಾರಕ್ಕೆ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುವಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಅಳಿವು ಉಳಿವು ನಿರ್ಧರಿಸಿದೆ. ಯಾಕೆಂದರೆ ಬಲಿಪ್ಪರು ತುಳಿದ ಹಾದಿ ಅದು ಯಕ್ಷಗಾನದ ಹಾದಿ. ಆ ಹಾದಿ ಯಕ್ಷಗಾನ್ದ ಪರಂಪರೆಯ ಹಾದಿ. 

ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಮುಗಿದ ಮೇಲೆ. ಧರ್ಮರಾಯ ಭೀಷ್ಮರ ಬಳಿಗೆ ಬರುತ್ತಾನೆ. ಭೀಷ್ಮರು ಯಾರು ಕೊಡದೆ ಇದ್ದ ಉಪದೇಶಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಅದು ಎಷ್ಟು ಮಟ್ಟಿಗೆ ಸಂಭವಿಸಿದೆ ಎಂದರೆ ಆತಂಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ತನಕವು ಯಕ್ಷಭೀಷ್ಮನಿಗೆ ಇದ್ದ ಚಿಂತೆ ಅದೊಂದೆ. ತನ್ನ ಮಗ ಇನ್ನಿಲ್ಲ ಎಂದಾಗ ಅವರು ಹೇಳಿಕೊಂಡ ಮನದಾಳದ ಮಾತು,  " ನನಗೆ ಗೊತ್ತಿರುವುದೆಲ್ಲಾ ಅವನಿಗೆ ಗೊತ್ತುಂಟು. ಆದರೆ ಈಗ ಅವನೇ ಇಲ್ಲ......" ಅವರ ಯಕ್ಷಗಾನದ  ಕಾಳಜಿಗೆ ಸಾಕ್ಷ್ಯವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ಸ್ಥಾನ ಇನ್ನು ಬರಿದಾಗಿಯೇ ಇದೆ ಎಂದು ಹಲವರ ಅನಿಸಿಕೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಗತಿಸಿ ಹೋದಾಗ ಹೇಳುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮತೊಂದು ಉಂಟು....ತುಂಬಲಾರದ ನಷ್ಟ. ಹಲವು ಸಲ ಇದರ ಅಂತರಾರ್ಥ ಏನೇ ಆಗಿರಲಿ,  ಬಲಿಪ್ಪರ ಅಗಲಿಕೆ ಈ ಮಾತಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚು ಪುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಯಾಕೆಂದರೆ ಅವರು ಬದುಕಿದ ಬದುಕು, ಸವೆಸಿದ ಹಾದಿ ಮಾಡಿದ ಸಾಧನೆ ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ಅವರು ಬದುಕಿದಾಗ ಬದುಕಿನ ಬಗ್ಗೆ ಯೊಚಿಸಲಿಲ್ಲ. ಸವೆಸಿದ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ತಿರುಗಿ ನೋಡಲಿಲ್ಲ.  ಸಾಧಿಸಿದಾಗ ಆ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಲೆಕ್ಕ ಹಾಕಲಿಲ್ಲ.  ಇದೆಲ್ಲವನ್ನು ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನೋಡಿದ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನೂ ಇಲ್ಲ ಎಂಬುದು ದೌರ್ಭಾಗ್ಯ. 

ಬಲಿಪ್ಪರಿಗೆ ಏನೆಲ್ಲ ಗೊತ್ತುಂಟು? ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ ಅಷ್ಟು ಸುಲಭ ಇಲ್ಲ. ಅದನ್ನು ಅವುಗಳನ್ನು ಅವಲೋಕಿಸಿದರೆ ಅಚ್ಚರಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಪ್ರಯತ್ನ ನಡೆದಾಗಲೆಲ್ಲ ಅದ್ಭುತವನ್ನೇ ತೆರೆದಿಡುವುದು ಬಲಿಪ್ಪರ ಜ್ಞಾನ ಸಂಪತ್ತು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಅವರು ಎಂದಿಗೂ ತನಗೆ ಗೊತ್ತುಂಟು ಎಂದು ತೋರಿಸಿದವರಲ್ಲ. ಆದರೆ ಯಕ್ಷಗಾನ ಅದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾ ಸಾಗಿತು.ಒಂದಿಷ್ಟು ತಿಳಿದರೆ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡವನ್ನೇ ತಿಳಿದವರಂತೆ ವರ್ತಿಸುವವರು ಇರುವಾಗ ಬಲಿಪ್ಪರ ಜ್ಞಾನ ಸದಾ ಎಲೆಯ ಮರೆಯಲ್ಲೇ ಹುದುಗಿರುತ್ತಿತ್ತು. ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಅದು ಬಹಿರಂಗವಾದರೂ ಆದರೆ ಅದು ಪರಿಪೂರ್ಣ ಎಂದು ಅನಿಸುವುದಿಲ್ಲ.   ಯಾಕೆಂದರೆ ಅವರಿಗೆ ಗೊತ್ತಿರುವುದು ಏನು ಎಂದು ಅವರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಗೊತ್ತು. ತಿಳಿಯುವವರ ಉತ್ಸಾಹಕ್ಕೆ ಅದು ಸದಾ ಸವಾಲಾಗಿಯೆ ಎದುರು ನಿಲ್ಲುತ್ತಿತ್ತು. ಹಾಗಾಗಿ ಇಂದು ಮಹಾಭಾರತದ ಯುಧಿಷ್ಠಿರ ಯಾರು ಎಂದರೆ ಉತ್ತರಿಸುವುದಕ್ಕೆ ತಡಕಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ತುಂಬಲಾರದ ನಷ್ಟ ಎಂದು ಹೇಳುವುದು ಸುಲಭ, ವಿಚಿತ್ರವೆಂದರೆ ನಷ್ಟದ ಅಂದಾಜು ಲೆಕ್ಕ ಹಾಕುವುದಕ್ಕೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಅಷ್ಟನ್ನೂ ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಬಿಟ್ಟಾಗಿದೆ. ಮೊದಲೇ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಯಕ್ಷಗಾನ ಇಂದು ಅಕ್ಷರಶಃ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದೆ ಎನ್ನುವಾಗ ವಿಷಾದ ಆವರಿಸುತ್ತದೆ. 

ಬಲಿಪ್ಪರ ಜತೆಗಿನ ನೆನಪುಗಳು ಇಂದು ಅವರು ಇಲ್ಲ ಎನ್ನುವುದನ್ನು ನಂಬುವುದಕ್ಕೆ ಅಸಾಧ್ಯವೆನಿಸುವಂತ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉಂಟು ಮಾಡಿದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಮನಸ್ಸು ತುಡಿಯುತ್ತಾ ಇತ್ತು ಒಂದು ಸಲ ಹೋಗಿಬಿಡೋಣ ಎಂದು. ಆ ನೆನಪುಗಳು ನೆನಪುಗಳಾಗಿಯೇ ಇರಲಿ...ಬಲಿಪ್ಪರು ನಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಇದ್ದಾರೆ ಎಂಬ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಅದು ತುಂಬಿಸುತ್ತದೆ. ಹೋದರೂ ಅಲ್ಲಿನ ನೆನಪುಗಳು ಇನ್ನಷ್ಟು ಕಾಡುವುದಕ್ಕಾರಂಭಿಸುತ್ತವೆ. ಅಗಲಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದಕ್ಕಿಂತ ಇದ್ದಾರೆ ಎಂದು ನಂಬುವುದೇ ಹಿತವಾಗುತ್ತದೆ. 

ಯಕ್ಷಗಾನ, ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಬೆರಗು ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೆ. ಆಗೆಲ್ಲ ಈಗಿನಂತೆ ರಂಗ ಪಾರದರ್ಶಕವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ರಂಗದಲ್ಲಿ ಏನು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೆವೋ ಅದು ನಿಜವೇನೋ ಎಂಬ ಮುಗ್ಧತೆ. ಅಥವಾ ಅದು ಹೆಚ್ಚು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುತ್ತಿತ್ತು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲೇ ಬಲಿಪ್ಪರು ಯಕ್ಷಗಾನದ ಭಾಗವತರಾಗಿರುವುದನ್ನು ರಂಗದಲ್ಲಿ ಕಂಡಿದ್ದೆ. ಮಂಗಳೂರಿನ ದೇರೇಬೈಲಿನ ನಮ್ಮ ಮನೆ ಆಸು ಪಾಸಿನಲ್ಲಿ ಕಟೀಲು ಮೇಳದ ಆಟವಾದರೆ ಹಗಲು ಅವರು ನಮ್ಮ ಮನೆಗೆ  ವಿಶ್ರಾಂತಿಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದರು. ಜತೆಯಲ್ಲಿ ಯಾರದರೊಬ್ಬ ಪುಟ್ಟ ಕಲಾವಿದರು ಇರುತ್ತಿದ್ದರು. ಬಲಿಪ್ಪರು ಹೆಚ್ಚು ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ನಮ್ಮ ಹಿರಿಯರಲ್ಲಿ ತುಸು ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರ ತಾಂಬೂಲ ಪೆಟ್ಟಿಗೆ ನಮಗಂತೂ ಸೋಜಿಗದ ವಿಷಯವಾಗಿತ್ತು. ಸಾಯಂಕಾಲ ಅದಕ್ಕೆ ಅಡಿಕೆ ಹೋಳು ಮಾಡಿ ಪೆಟ್ಟಿಗೆ ತುಂಬ ತುಂಬಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.  ಆ ಪುಟ್ಟ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಅದಕ್ಕೆ ಅಂತ ಒಂದು ಭಾಗ ಇರುತ್ತಿತ್ತು.  ಆ ಸಮಯದಲ್ಲೇ ಯಕ್ಷಗಾನ ಎಂದರೆ ಬಲಿಪ್ಪರು ಬಲಿಪ್ಪರು ಎಂದರೆ ಯಕ್ಷಗಾನ ಇದು ಅಚ್ಚೊತ್ತಿ ಈಗಲೂ ಅದೇ ಭಾವ. ಬಲಿಪ್ಪರು ಎಲ್ಲಿರುತ್ತಾರೋ ಅಲ್ಲೊಂದು ಯಕ್ಷಗಾನದ ಕಂಪನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೆ.

ನೋಡು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಹಲವು ಬದಲಾವಣೆಗೆಗಳು ಉಂಟಾಯಿತು. ಹಲವಾರು ಭಾಗವತರು ಬಂದರು. ಎಲ್ಲವೂ ಇಷ್ಟವಾದರೂ ಬಲಿಪ್ಪಜ್ಜನ ಪದ ಕೇಳುವಾಗ ಅದು ನೈಜ ಯಕ್ಷಗಾನ ಎಂಬಂತೆ ಭಾಸವಾಗತೊಡಗಿತ್ತು. ಅದೊಂದು ಕಾಲವಿತ್ತು. ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಕಾಳಿಂಗ ನಾವುಡರ ಯುಗ. ಬಹುಶಃ ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಕ್ರಾಂತಿ. ಎಲ್ಲಿ ನೋಡಿದರೂ ಅದೇ ಧ್ವನಿ ಅಬ್ಬರಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಎಲ್ಲರೂ ಬದಲಾದರು ಬಲಿಪ್ಪರು ಮಾತ್ರ ಬದಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಪರಂಪರೆಯ ಯಕ್ಷಗಾನ ಅವರನ್ನು ಬಿಟ್ಟಿಲ್ಲವೋ ಇಲ್ಲ ಅವರು ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನು ಬಿಡದೆ ಕುಳಿತರೋ ಅಂತೂ ನಿಜವಾದ ಪರಂಪರೆ ಅಲ್ಲಿ ಉಳಿದು ಬಿಟ್ಟಿತು. ಪ್ರವಾಹ ಬಂದು ಊರಿನ ಗುಡಿ ಮುಳುಗಿಯೇ ಬಿಟ್ಟಿತು ಎನ್ನುವಾಗ ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಕೊಚ್ಚಿ ಹೋಗದೇ ಆ ಗುಡಿ ಮತ್ತೆ ಹೊರಜಗತ್ತನ್ನು ನೋಡುವಂತೆ ಬಲಿಪ್ಪರ ಕಂಠ ಮೊಳಗಾತೊಡಗಿತು. ದಶಕಗಳು ಕಳೆದರು ಬದಲಾಗದ ಮಾಸದ ಪರಂಪರೆಯ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬಂತು. ಯಕ್ಷಗಾನ ಬದಲಾಯಿತು, ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಬದಲಾದ ಬಲಿಪ್ಪರು ಮಾತ್ರ ಅಚಲವಾಗಿ ನಿಂತುಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಅವರು ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಿಗಾಗಿ ಹಾಡಲಿಲ್ಲ. ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕಾಗಿ ಹಾಡಿದರು. ಕೋಗಿಲೆ ಯಾರು ಕೇಳಲಿ ಎಂದು ಹಾಡುವುದಿಲ್ಲ....ಅದು ಸ್ಫೂರ್ತಿಗೊಂಡು ಹಾಡುತ್ತದೆ. ಕೇಳಬೇಕಾದವನು ಮುಂಜಾನೆ ಎದ್ದು ಕಿವಿಗೊಡಬೇಕು. ಆಗಲೂ ಕೋಗಿಲೆ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಯಕಃಶ್ಚಿತ್ ಬಲಿಪ್ಪರು ಕೋಗಿಲೆಯಂತೆ, ಅವರೆಂದೂ ಎದುರಿಗೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳದ ಅದೃಶ್ಯ ಮೂರ್ತಿಯಾದರು.  ಅವಗಣನೆ ಅವರಿಗೆ ಅವಗಣನೆ ಎಂದೆನಿಸಲಿಲ್ಲ. ಪುರಸ್ಕಾರದ ಹಿಂದೆ ಅವರೆಂದೂ ಸರದಿ ನಿಲ್ಲಲಿಲ್ಲ. ದೇವರಿಗೊಬ್ಬರಿಗೆ ಅಥವಾ ಕಲಾ ಸರಸ್ವತಿಗೆ  ನಮಸ್ಕರಿಸಿದ್ದು ಬಿಟ್ಟರೆ ಅವರು ಯಾರಿಗೂ ತಲೆಬಾಗಿದ್ದು ನಾನು ನೋಡಲಿಲ್ಲ. ನಿಜ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಭಾಗವತರಾಗಿ, ಘನತೆ ಗಾಂಭೀರ್ಯದ  ಭಾಗವತ ಭೀಷ್ಮರಾಗಿ ಮೆರೆದು ಬಿಟ್ಟರು. 

ಅವರೊಂದಿಗೆ ನನ್ನ ಅದ್ವೀತೀಯ ಅವಸ್ಮರಣೀಯ ಅನುಭವ ಎಂದರೆ ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ನಾವು ಮಾಡಿದ ಸನ್ಮಾನ. ನಾವು ಮರೆಯುವಂತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಬಲಿಪ್ಪಜ್ಜನೂ ಅದನ್ನು ಮರೆಯಲಿಲ್ಲ. ಏನೂ ತಿಳಿಯದ ನಾವೂ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಮಾಡಿದೆವು. ನಾವೂ ದೊಡ್ಡ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಿದಂತೆ ಹಿರಿ ಹಿಗ್ಗಿದೆವು. ನಿಜಕ್ಕಾದರೆ ಅದರ ಹಿಂದಿನ ಶಕ್ತಿ ಕೇವಲ ಬಲಿಪ ನಾರಾಯಣ ಭಾಗವತ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಮಾತ್ರ. ನಿಜಕ್ಕಾದರೆ ಬೇರೆ ಯಾರ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಿಂತ ಬಲಿಪ್ಪರ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಮಾಡುವುದು ಸುಲಭ. ಸಹಕಲಾವಿದರ ಬಗ್ಗೆ ಯೋಚಿಸಬೇಕಿಲ್ಲ, ಜನ ಸೇರುವ ಆತಂಕವಿಲ್ಲ. ಯಾಕೆಂದರೆ ಬಲಿಪ್ಪಜ್ಜ ಎಂದು ಬದಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದೇ ಸರಳತೆ, ಅದೇ ಗಾಂಭೀರ್ಯ ಇನ್ನು ಹತ್ತು ಹಲವು ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳು ....ನಮ್ಮ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತವೆ. ಧನ ಸಂಗ್ರಹದಿಂದ ತೊಡಗಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಏರ್ಪಡಿಸುವ ತನಕವೂ ನಮ್ಮ ಶ್ರಮಕಿಂತಲೂ ಬಲವಾಗಿ ನಿಂತದ್ದು ಆ ನಾಮದ ಶಕ್ತಿ. ಅದೆಂತಹ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ?  ಯಶಸ್ಸಿನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಮುಗಿಸಿ ಅವರನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟ ಇರುಳು ನಾವಂತೂ ಸಂತೋಷದಲ್ಲಿ ನಿದ್ದೆ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಆದಿನ ಬಲಿಪ್ಪಜ್ಜನೂ ನಿದ್ದೆ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಬಲಿಪ್ಪಜ್ಜ ನಮ್ಮ ಮೇಲಿಟ್ಟ ಪ್ರೀತಿಯ ಸಂಕೇತ. ಅಜ್ಜ ಬಿಟ್ಟು ಹೋದ ನೆನಪುಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡದು. ಒಂದೆರಡು ಸಲ ಅವರು ನಮ್ಮ ಮನೆಗೆ ಬಂದಿದ್ದರು. ಒಂದೆರಡು ದಿನ ತಂಗಿದ್ದರು. ನಮ್ಮ ಮನೆಯ ಪುಟ್ಟ ಮಕ್ಕಳು ಅವರ ತೊಡೆ ಮೇಲೆ ಏರಿ ಕುಳಿತಿದ್ದವು. ಛೇ ಅದೆಂತಹ ಅಕ್ಕರೆ. ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಹಿರಿಯಜ್ಜ ಹೀಗಿದ್ದರೆ ಅದೆಷ್ಟು ಸುಂದರ? ಬತ್ತದ ನೆನಪುಗಳು ಹಲವು. ಈಗ ಅದಕ್ಕೆಲ್ಲ ಅಂಕಗಳನ್ನು ಕೊಡುವುದಷ್ಟೆ ಉಳಿದಿದೆ. 

ಅಜಾತ ಶತ್ರು, ಸನ್ಮನಸ್ಸು, ಸಹೃದಯತೆ , ಉದಾರ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಹೀಗೆ ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಉನ್ನತಿಗಳು ಏನೆಲ್ಲ ಇದೆಯೋ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನು ಅರಗಿಸಿಕೊಂಡ ಮಹಾ ವ್ಯಕ್ತಿ. ಯಕ್ಷಗಾನ ಬಿಟ್ಟರೆ ಬಲಿಪ್ಪರಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ನಾನು ಯಕ್ಷಗಾನವಲ್ಲದೇ ಬಲಿಪ್ಪರಲ್ಲಿ ಸಾಕಷ್ಟು ಕಂಡಿದ್ದೇನೆ. ಹೀಗೆ ಇರಲು ಸಾಧ್ಯವೇ ಅಂತ ಆಶ್ಚರ್ಯಪಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ. ಬಲಿಪ್ಪಜ್ಜ ಇನ್ನೂ ಇರಬೇಕಿತ್ತು ಅಂತ ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅದೂ ಅವರಿಗೆ ಒಂದು ಶಿಕ್ಷೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾಕೆಂದರೆ ಮಹಾ ಭಾರತದ ಭೀಷ್ಮನಂತೆ, ಅಂತಿಮದಿನಗಳು   ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಕರವಾಗಿ ಕಳೆಯುವಂತಾಯಿತು. ಮೆಚ್ಚಿನ ಮಡದಿ ಅಗಲಿಹೋದರೆ, ತನ್ನ ಸರ್ವಸ್ವವನ್ನು ಧಾರೆ ಎರೆದು ಬೆಳೆಸಿದ ಮಗನನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡರು. ಯಕ್ಷಗಾನದ ಭೀಷ್ಮ ಅಂತ ಯಾಕೆ ಕರೆದರೊ, ಭೀಷ್ಮನಂತೆ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದುರಂತಮಯ ಕ್ಷಣಗಳು ಎದುರಾದದ್ದು ವಿಪರ್ಯಾಸ. 

ಹಲವರು ಹಲವು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಬಹುದು. ಆ ಸ್ಮರಣೆ ಸಾರ್ಥಕವಾಗಬೇಕಾದರೆ, ಅವರು ಉಳಿಸಿ ಕಾಯ್ದಿಟ್ಟ ಪರಂಪರೆ ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಉಳಿಯಬೇಕು. ಎಷ್ಟು ಸಾಧ್ಯವೋ ಅಷ್ಟು. ಯಾಕೆಂದರೆ ಮೊನ್ನೆ ಮೊನ್ನೆಯ ತನಕವೂ ವಿಜ್ರಂಭಿಸಿದ ಆ ಪರಂಪರೆ ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೇನೂ ಉಳಿಯದೆ ಶುಷ್ಕವಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಯಾವ ಆಧುನೀಕತೆ, ಪರಿಷ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಮಾರು ಹೋಗದೇ ಆ ಪರಂಪರೆ ಯಥಾವತ್ ಉಳಿಯುವುಂತಾಗಬೇಕು. ಅದು ಅವರಿಗೆ ಆತ್ಮಾರ್ಥವಾಗಿ ಸಲ್ಲಿಸುವ ಶ್ರಧ್ಧಾಂಜಲಿ.