ಭಾಷ್ಪಾಂಜಲಿ ಸ್ಪಟಿಕವಾಗಲಿ

ತುಳಸೀ ಜಲಂಧರ ಎಂಬ ಪೌರಾಣಿಕ ಪ್ರಸಂಗ ಒಂದಿದೆ.  ಅಸುರರು ದೇವೇಂದ್ರನಿಗೆ ಹೆಂಡ ಕುಡಿಸಿ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಆಗ್ರಹಕ್ಕೆ ತುತ್ತಾಗುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ದೇವೆಂದ್ರನಿಗೆ ಅದು ದುರ್ವ್ಯಸನವಲ್ಲ.  ಆದರೆ ಅಸುರರ ಮಾಯೆಗೆ ಆತ ಪ್ರಚೋದಿತನಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಅದರ ವಶವರ್ತಿಯಾಗಿ ತನ್ನ ಯೋಗ್ಯತೇಯ ಜತೆಗೆ ಪರರ ಯೋಗ್ಯತೆಯನ್ನು ಮರೆತು ಬಿಡುತ್ತಾನೆ.  ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ರಾಕ್ಷಸೀ ಪ್ರವೃತ್ತಿಗಳ ಪ್ರಚೋದನೆಗೆ ಮನುಷ್ಯರೂ ಹೊರತಾಗಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಅಪ್ಪಟ ಸತ್ಯ.  ತಾನು ಕೆಡುವುದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಊರ ಕೆಡಿಸಿತು ಎಂಬ ಗಾದೆಯಂತೆ ಊರು ಕೆಡುತ್ತದೋ ಇಲ್ಲವೋ ಆದರೆ ನಶೆಯಲ್ಲಿ ಆತನ ಪಾಲಿಗೆ ಕೆಟ್ಟು ಹೋದ ಪರಿಸರ ಮತ್ತೆ ಸರಿಯಾಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ.

“ಅನುಭವ” ಮನುಷ್ಯ ಹುಟ್ಟಿದಕೂಡಲೆ ನೋಡುವಂತಹ ಮುಖವಿದು. ಅದೊಂದು ಪಾಠವಿದ್ದಂತೆ. ನಮ್ಮ ವರ್ತಮಾನದ ಘಟನೆಗಳೆಲ್ಲಾ ಸಮಯ ಜಾರಿದಂತೆ ಇತಿಹಾಸದ ಪುಟಗಳಿಗೆ ಸೇರಿಬಿಡುತ್ತವೆ. ಕಳೆದ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದೆಂದರೆ ಇತಿಹಾಸದ ಅಧ್ಯಯನ ಜತೆಯಲ್ಲಿ ಅದು ಭವಿಷ್ಯತ್ ಗೆ ಅನುಭವವೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅನುಭವದಿಂದ ಮನುಷ್ಯ ಪಾಠ ಕಲಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಹಲವುಘಟನೆಗಳು ಶ್ರುತ ಪಡಿಸುತ್ತಾ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರಲ್ಲೊಂದು ದುರ್ವ್ಯಸನ.  ಬದುಕಿನ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಹಿರಿದಾಗಿ ತೋರಿಸಿ, ಭ್ರಾಮಕ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಶಮನವನ್ನು ಮಾಡಿ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತೂ ದೊಡ್ಡದಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಕ್ಷಣಿಕ ಮುಕ್ತತೆಯನ್ನು ವ್ಯಸನ ಮುಖನಾಗುವುದು ಸಾಮಾನ್ಯ.

ದುರ್ವ್ಯಸನ ಇರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಅದನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುವ ಪರಿಸರವನ್ನು ಮೊದಲು ನಿಯಂತ್ರಿಸಬೇಕು. ಶರೀರಕ್ಕೆ ಗಾಯವಾದಾಗ ಆ ಗಾಯ ಶಮನವಾಗುವುದಕ್ಕೆ ರೋಗ ನಿರೋಧಕ ( ಆಂಟಿ ಬಯೋಟಿಕ್) ಔಷಧವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತೇವೆ. ಅದರ ಕೆಲಸ ಬ್ಯಾಕ್ಟೀರಿಯಾ ಸೋಂಕಿನಿಂದ ಬೇರೆ ರೋಗಗಳು ಬಾರದಿರುವಂತೆ ಕೇವಲ ತಡೆಯುವುದಷ್ಟೇ ಕೆಲಸ. ಶಮನ ಮಾಡುವುದಲ್ಲ.  ಅಷ್ಟರಲ್ಲೇ ಆ ಗಾಯ ಗುಣವಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಅಂದರೆ ರೋಗ ಶಮನವನ್ನು ಶರೀರವೇ ಹೊಂದಿದೆ ಎಂದಾಯಿತಲ್ಲ? ಹಾಗಾಗಿ  ಪರಿಸರವನ್ನು ಶುದ್ದವಾಗಿಸುವುದು ಇಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಪರಿಸರ ಕೆಟ್ಟು ಹೊದರೆ ಎಂತಹ ಆರೋಗ್ಯವಂತ ಜೀವವಾದರೂ ಜೀವಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಒಬ್ಬ ದುರ್ವ್ಯಸನ ಬಾಧಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದಾದರೆ ಪೂರ್ಣ  ಪರಿಸರ ಕೆಟ್ಟಿದೆ ಎಂದರ್ಥವಲ್ಲ. ಆತನ ಸುತ್ತಲು ಪರಿಸರ ಕೆಡದಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದದ್ದು ಮೊದಲ ಅನಿವಾರ್ಯತೆ. ಅಲ್ಲಿ ಮತ್ತಷ್ಟು ಪ್ರಯತ್ನ ಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಪರಿಸರವನ್ನು ಕೆಡಿಸಿ ದುರ್ವ್ಯಸನಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರಪಣೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದಾದಲ್ಲಿ ಅನುಭವದಿಂದ ಪಾಠ ಕಲಿಯಲಿಲ್ಲ ಎಂದೇ ಖೇದ ಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಹೇಳಬೇಕು.

ವ್ಯಸನ ಬಾಧೆ ಎಂಬುದು ಸರ್ವೇಸಾಮಾನ್ಯವಾದರೂ ಕಲಾವಿದನಿಗೆ ಇದು ಸ್ವಲ್ಪ ಗಣನೀಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇದೊಂದು ಅನಧಿಕೃತ ಪ್ರಕೃತಿ ನಿಯಮ. ಯಾಕೆಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಾಗುವ ವಿಪುಲ ಅವಕಾಶಗಳೊಂದಿಗೆ ಹಲವು ಸಮರ್ಥನೆಗಳೂ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ. ಹಲವು ಸಲ ಇದನ್ನು ಸ್ವಯಂಕೃತ ಅಪರಾಧವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದರೂ ಇಲ್ಲಿ ಪರಿಸರದ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ಅಲ್ಲಗಳೆಯುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಕಲೆ ಮತ್ತು ಕಲಾವಿದ ಎರಡೂ ಒಂದೇ ಮುಖಗಳಾಗಿ ಕಂಡಾಗ ಕಲಾವಿದ ಕಲೆಯ ಒಂದು ಅಂಗವೇ ಆಗಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಇದೊಂದು ಅವಿನಾಭಾವ ಸಂಬಂಧ.  ಕಲಾವಿದ ಕೆಡುವಾಗ ಕಲೆಯೂ ಕೆಟ್ಟಹಾಗೆ. ಕಲಾವಿದ ನೇಪಥ್ಯದಿಂದ ಸರಿದಾಗಲೂ ಕಲೆಯಿಂದ ದೂರಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂದು ಹೂವನ್ನು  ದೇವರ ಪ್ರಸಾದ ಎಂದು ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ  ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತೇವೆ. ಕಾರಣ ಅದು ದೇವರ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಪ್ರಸಾದವಾಗಿರುವುದು.  ಈ ಸಂಬಂಧದ ಗಂಭೀರತೆಯನ್ನು ಅರಿತಾಗ ಕಲೆ ಮತ್ತು ಕಲಾವಿದನ ಅನ್ವರ್ಥ ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದು.  ಕಲಾವಿದನ ಕಲಾ ಪ್ರವೃತ್ತಿಗೆ ನೈಪುಣ್ಯತೆಗೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುವಾಗ ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಕಲೆಯ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ಹೇಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೋ ಕಲಾವಿದನ ದೌರ್ಬಲ್ಯವನ್ನು  ಸತ್ಕರಿಸಿ ಹುರಿದುಂಬಿಸುವುದು ಕಲೆಗೆ ಅಪಚಾರವೆಸಗಿದಂತೆ. ಆದರೆ ಅಪ್ಪಟ ಕಲಾಭಿಮಾನ ಎಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವಾಗ ಇಂತಹ ಗಹನ ವಿಚಾರಗಳು ಯೋಚನೆಗೆ ಸಿಲುಕುವುದೇ ಇಲ್ಲ.  ದೀಪದಲ್ಲಿ ಎಣ್ಣೆ ಬತ್ತಿಹೋದಾಗ ತುಸು ನೀರು ಹಾಕಿದರೂ ದೀಪ ಮತ್ತಷ್ಟು ಹೊತ್ತು ಉರಿಯುತ್ತದೆ. ಹಾಕಿದ  ನೀರಿನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಎಣ್ಣೆಯನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಹಿಂಡಿ,  ಹೀರಿ ದೀಪ ಬೆಳಗುತ್ತದೆ. ನಮ್ಮ ಸ್ವಾರ್ಥ,  ದೀಪ ಒಂದಷ್ಟು ಉರಿದರೆ ಸಾಕು. ಮತ್ತೆ ಆರಿ ಹೋದರೂ ಪರವಾಗಿಲ್ಲ. ದೀಪವನ್ನು ಎಸೆದು ಬಿಡುವ ಮನೋಭಾವ ಇಂದು ಕಲಾವಿದನನ್ನು ದುರಂತದತ್ತ ಮುಖಮಾಡುವಂತೆ ಮಾಡಿದೆ.  ಹೀಗಿರುವಾಗ ಮಿಡಿವ ಕಂಬನಿಯ  ಹೃದಯದ ಭಾವನೆಗಳ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆಯನ್ನು ಗೇಲಿ ಮಾಡಿದಂತೆ ಅನ್ನಿಸುತ್ತದೆ.   

ಕಾಲ ಮಿತಿ ಯಕ್ಷಗಾನ ಇಂತಹ ಅನಪೇಕ್ಷಿತ ಸತ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಸೂಕ್ತ ಅವಕಾಶವನ್ನು ನೀಡಿದೆಯೋ ನಿರ್ಧರಿಸುವುದು ಕಷ್ಟ.  ಆದರೆ ಬೇಗನೇ ಮುಗಿಯುವ ಪ್ರದರ್ಶನ ಇದಕ್ಕಂತೂ ಕಾಲವನ್ನು ಒದಗಿಸಿದೆ ಎನ್ನಬಹುದು.  ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಅಂಗವಾಗಿ ಇದು ಬೆಳೆದು ಬಂದಿರುವುದು ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲೂ ಗೋಚರಿಸುವ ಅಪ್ಪಟ ಸತ್ಯ. ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಆಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ ಇದೊಂದು ರಹಸ್ಯ ಅಜೆಂಡಾ ಆಗಿರುವುದು ನಿಜಕ್ಕೂ ಕಳವಳಿಸಬೇಕು.    ಯಕ್ಷಗಾನ ಪ್ರಾಯೋಜಕರ ಹಣ ಇದಕ್ಕೂ ವಿನಿಯೋಗವಾಗುವುದು ಹಲವು ಸಲ ಪ್ರಾಯೋಜಕರಿಗೂ ಅರಿವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅರಿವಿದ್ದರೂ ಅವರಿಗೆ ಅಸಹಾಯಕತೆ ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.  ಯಕ್ಷಗಾನದ ಮೇಲಿನ ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ನೀಡಿದ ದೇಣಿಗೆ ಹೀಗೆ ದುರ್ವ್ಯಸನಗಳಿಗೆ  ದುರ್ವಿನಿಯೋಗ ವಾಗುವುದಿದ್ದರೆ ಕೊಟ್ಟವರಿಗೆ ಹೇಗಾಗಬೇಡ. ?  ಪೂಜೆಯಾದಮೇಲೆ ಸಮಾರಾಧನೆ ಸಹಜವೇ. ಆದರೆ ಸಮವಾಗಿ ಮಾಡುವ ಆರಾಧನೆ ಹೀಗೆ ದುರಂತ ಪ್ರಸಾದವನ್ನು ವಿತರಿಸಬಾರದು.

ಇಂತಹ ವಿಷವರ್ತುತಲದಿಂದ ಕಲಾವಿದರನ್ನು ಹೊರತರುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಕಲೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಮಾನವೀಯತೆಯಿಂದಲೂ ಶ್ಲಾಘನೀಯ. ಆದರೇನು ಮಾಡುವುದು?  ಈ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ಕೆಲವೇ ಕ್ಷಣದ ದೌರ್ಬಲ್ಯದ ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಸೋತುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಕುಂಬಾರನಿಗೆ ವರುಷ  ಎಂಬ ಗಾದೆ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಕಲೆಗಿಂತಲೂ ಕಲಾವಿದರನ್ನು ಅಭಿಮಾನಿಸುವ ಉತ್ಕಟ ಅಭಿಮಾನಿಗಳು ಮತ್ತವರ ಅಭಿಮಾನದ ಪ್ರಕಟನೆ.  ಕ್ಷಣವೊಂದರ ಮೋಜಿಗೆ ಎಲ್ಲವೂ ಬಲಿಯಾಗಿ ಪೂರ್ಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನೇ ಅಣಕಿಸಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ.  ಮನುಷ್ಯನ ಸಹಜ ಸ್ಥಿತಿ ಎಂದರೆ ಅದು ನಶೆಯೊಳಗಿನ ಲೋಕವಾದರೆ, ಆವಾಗ ಬಂದು ಬಳಗ ಸ್ನೇಹಿತರು ಹಿತೈಷಿಗಳು ಹೀಗೆ ಪರಿಸರವೇ ಅಸಹಜವಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ.  ಜೀವನ ಎಂಬುದು ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ವಿರುದ್ದವಾದ ಜೀವನವಾಗುತ್ತದೆ.  

ಪ್ರೀತಿ ಪಾತ್ರರು ಅಭಿಮಾನವೆತ್ತವರ ಬದುಕು ದುರಂತಮಯವಾದಾಗ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರ ಮನಸ್ಸು ಪರಿತಪಿಸುತ್ತದೆ. ಅದು ಪ್ರಾಮಾಣಿಕ ಮನಸ್ಸಿನ ಭಾವನೆ. ಭಾವನೆ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವಾದಾಗ ನಮ್ಮ ಕ್ರಿಯೆಯೂ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವಾಗಿರಬೇಡವೇ? ಭಾವನೆಗೆ ವಿರುದ್ದವಾದ ಕ್ರಿಯೆ ಎಂದರೆ ದುರಂತದ ಅರಿವಿದ್ದರೂ ಆದುರಂತದೆಡೆಗೆ ತಳ್ಳುವ ಕ್ರಿಯೆ ನಮ್ಮದಾದರೆ, ನಮ್ಮ ಭಾವನೆಯನ್ನು ನಾವೇ ಅಣಕಿಸಿದಂತೆ. ಅದಕ್ಕೆ ನಾವೇ ಅಪ್ರಾಮಾಣಿಕರಾದಂತೆ. ಹೀಗಿರುವಾಗ ಮಿಡಿಯುವ ಕಂಬನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವ ಶ್ರದ್ಧಾಂಜಲಿಗೆ ಅರ್ಥವಾದರೂ ಏನು?  ಕಾಯಾ ವಾಚಾ ಮನಸಾ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕರಾದಾಗ ಕಳೆದು ಅನುಭವಗಳು ಪಾಠವಾಗಿ ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತವೆ. ಆವಾಗ ಭಾಷ್ಪಾಂಜಲಿ ಸ್ಪಟಿಕದಂತೆ ತನ್ನೊಳಗೆ ಕೇವಲ ಭಾವನೆಯನ್ನಷ್ಟೆ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲವಾದರೆ ನಾವು ಸುರಿಸುವ ಭಾಷ್ಪಾಂಜಲಿ ಬಣ್ಣಗೆಟ್ಟು ಕಲುಷಿತವಾಗಿ ಅದು ತೋರಿಕೆಯ ವಂಚನೆಯಾದೀತೆ ಹೊರತು ಶ್ರದ್ಧಾಂಜಲಿಯಾಗದು. ಹಾಗಾಗಿ ಕಳೆದು ಹೋದದ್ದು ನಮ್ಮ ಅಸಹಾಯಕತೆ ಎಂದು ಸಾಂತ್ವನಿಸುತ್ತಾ ಮುಂದೆಯಾದರೂ ನಮ್ಮ ಪ್ರಚೋದನೆಗಳು ಅಭಿಮಾನದ ಕುರುಡು ನೋಟವಾಗದಿರಲಿ ಎಂದು ಹಾರೈಸುವ.

ಈ ಲೇಖನ ಈ ಅನಿಸಿಕೆಗಳು ಕೇವಲ ನನ್ನ ವೈಯಕ್ತಿಕ. ಯಾರನ್ನೂ  ನೋಯಿಸಲು ಬಯಸದ ವಿಷಾದನೀಯ ಮಾತುಗಳು. ಯಾವುದೇ ಬ್ಲಾಗಿನಿಂದ ಎರವಲು ಅಥವಾ ಕದ್ದು ಬರೆದು ನನ್ನ ಯೋಗ್ಯತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿ ಹೆಸರು ಗಳಿಸುವ ಆ ಯೋಗ್ಯತೆಯ ಅವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲಿರುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವ ಪ್ರತಿಯೋಂದು ಅನಿಸಿಕೆಗಳೂ ನನಗಷ್ಟೇ ಸೀಮಿತ. ಎಲ್ಲರ ಭಾವನೆ ಇದೇ ಆಗಿರಬೇಕೆಂದೇನು ಇಲ್ಲವಲ್ಲ. ಇವುಗಳನ್ನು ಓದುವಂತೆ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಹೇರುವ ಮನೋಭಾವ ಇಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದ ಅವಲೋಕನ ವ್ಯರ್ಥವೆಂದೇ ನನ್ನ ಭಾವನೆ.

ಅಭಿಮಾನಿ ಎಂಬ ಶತಮೂರ್ಖ.....( ವಿಷಾದದಿಂದ)

ಕಲೆ ಸಾಹಿತ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ದೈನಂದಿನ ಬದುಕಿನ ಭಾರವನ್ನು ಹಗುರವಾಗಿಸುವಂತಹ ಸಾಧನಗಳು. ನಿತ್ಯಬದುಕಿನ ಗೊಂದಲಗಳಿಂದ ದೂರಾಗಿ ಒಂದಿಷ್ಟು ನಾವು ನಾವಾಗಿಯೇ ಇರುವ ಎಂಬ ಭಾವದಲ್ಲಿ ಇವುಗಳು ಉಪಯೋಗಿಸುವಂತಿದ್ದರೆ ಅದು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇದರೊಂದಿಗೆ ಹಲವು ಬಗೆಯ ಸ್ವಾರ್ಥದ ವಿಭವಗಳು ಸೇರಿ ಕಲೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಳಿದವುಗಳೇ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಗಳಿಸುವಂತಹ ಪ್ರಮೇಯ ಬಂದಾಗ ಕಲಾಸ್ವಾದನೆ ಎಂಬುದು ಶತ ಮೂರ್ಖತನವಾಗುತ್ತದೆ.

ಹಸಿದ ನಾಯಿಗಳಿಗೆ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಪಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಅನ್ನವಿಟ್ಟರೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ಅದು ಶ್ರದ್ದೆಯಿಂದ ಅನ್ನವನ್ನೇ ತಿನ್ನುತ್ತದೆ. ಆನಂತರ ಆ ಪಾತ್ರೆಯೊಳಗೇ ಲಗ್ಗೆಯಿಟ್ಟು ಅನ್ನವನ್ನೆಲ್ಲ ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿ ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಬಹಳ ಖೇದದಿಂದ ಉದಾಹರಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ. ಹಸಿದಾಗ ಆಹಾರದ ಮೇಲೆ ಇರುವ ಗೌರವ ಹೊಟ್ಟೆತುಂಬಿದ ನಂತರ ಬರುವುದಿಲ್ಲ.

ಹಿಂದೊಮ್ಮೆ ಅಭಿಮಾನಂ ದಂತ ಭಗ್ನಂ  (ಅಭಿಮಾನಂ ದಂತ ಭಗ್ನಂ ಲೇಖನ) ಎಂಬ ಬರಹದಲ್ಲಿ ಇದೇ ಭಾವನೆಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ್ದೆ. ಅದೇ ರೀತಿಯ ಅಹಿತಕರ ಘಟನೆಯೊಂದಕ್ಕೆ ಯಕ್ಷಗಾನ ರಂಗಸ್ಥಳ ವೇದಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದಾಗ ಬಹಳ ಖೇದವಾಗುತ್ತದೆ. ಶ್ರದ್ದೆಯಿಂದ ಕಷ್ಟ ಪಟ್ಟು ಸೇರಿಸಿಟ್ಟ ಆಹಾರ ಚೆಲ್ಲಪಿಲ್ಲಿಯಾಗಿ ಆನಂತರ ಅದನ್ನೆ ಹೆಕ್ಕಿ ತಿನ್ನುವ ಪ್ರಮೇಯ ಬಾರದಿರಬಹುದೇ? ಇಬ್ಬರು ಪ್ರಬುದ್ಧ ಕಲಾವಿದರು ಯಾವುದೇ ವೈಯಕ್ತಿಕ ದ್ವೇಷಾಸೂಯೆ ಇಲ್ಲವಾದರೂ ಸ್ವಭಾವದೋಷದಿಂದ ರಂಗದ ಮೇಲೆ ಚರ್ಚೆಗಿಳಿದದ್ದು ವಿಚಿತ್ರವೇ ಸರಿ. ಯಕ್ಷಗಾನದ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನೂ ಮೀರಿ ತಮ್ಮ ವಿದ್ವತ್ತನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕಿಡುವುದು ಸಂದರ್ಭಾನುಸಾರ ಸರಿ ಎಂದು ತೋರಿದರೂ ಅಲ್ಲಿ ಅಭಾಸ ಉಂಟಾದಾಗ ಅದರ ಪರಿಣಾಮ ಏನಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು. ಕಲಾವಿದರೇನು ...ಹಾಳಾದರೆ ಒಂದು ಆಟ , ನಾಳೆ ಹೇಗಿದ್ದರೂ ಮತ್ತೊಂದು ಲಭ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.  ಹಾಗಾದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಮೂರ್ಖನಾಗುವುದು ಯಾರು? ಹೀಗೆ ಪದೇ ಪದೇ ಮೂರ್ಖನಾಗಿಯೂ ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಒಲವು ಮತ್ತೂ ಇರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ ಎಂದಾದರೆ ಆ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನ ಅಭಿಮಾನ ಮನೋಭಾವ ಇವರಿಗೆ ಅದೇಕೆ ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ?

ಒಂದು ಯಕ್ಷಗಾನ ಪ್ರದರ್ಶನ ಕೆಲವು ಕಾರಣಗಳಿಗೆ ಹಲವು ಸಲ ರಸಭಂಗ ಅನುಭವಿಸುವುದುಂಟು. ಮಧ್ಯೆ ಏರ್ಪಡಿಸುವ ಸಭಾಕಾರ್ಯಕ್ರಮಕ್ಕೋ, ಇನ್ನಿತರ ಪ್ರಕಟನೆಗೋ ಅಥವಾ ಅನಿರೀಕ್ಷಿತ ತೊಂದರೆಗಳಿಗೋ ಪ್ರದರ್ಶನ ಮಧ್ಯೆ ವಿರಾಮವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಆಗಲೂ ನಿಜವಾದ ಯಕ್ಷಗಾನ ರಸಿಕ ಒದಗುವ ರಸಭಂಗಕ್ಕೆ ತಳಮಳಿಸುವುದುಂಟು. ಆದರೂ ಮತ್ತೆ ಆರಂಭದ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಅದು ಸಹ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇದು...??? ವೈಯಕ್ತಿಕ ವಿಚಾರಕ್ಕೆ ಯಕ್ಷಗಾನ ರಂಗಸ್ಥಳವನ್ನು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ರಸ್ತೆಯಂತೆ ಬೇಕಾದಾಗ ಹತ್ತಿಳಿಯುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಾರಲ್ಲ? ಅದೇನು ಸಲುಗೆ  ? ಅದೇನು ಪ್ರೀತಿ ಇದು?  ಇದನ್ನು ಯಕ್ಷಗಾನ ಸೇವೆ ಎಂದರೆ ಅಮಾಯಕ ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಗಲ್ಲಕ್ಕೆ ಕೈ ಊರಿ ಸುಮ್ಮನಾಗಬೇಕಷ್ಟೆ.  ಹೊಟ್ಟೆತುಂಬಿದ ನಂತರ ಆಹಾರದ ಮೌಲ್ಯ ಅರಿವಿಗೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾಕೆಂದರೆ ಒಂದು ಸಲ ಹಲವರಲ್ಲಿ ಕೇಳಿ ನಮಗೆ ಇದರಿಂದಲೇ ಹೊಟ್ಟೆ ಹೊರೆಯುವ ಅಗತ್ಯ ಇಲ್ಲವೆಂಬ ಸಿದ್ಧ ಉತ್ತರ ಬರುತ್ತದೆ. ಆವಾಗ ಭಾವಿಸುತ್ತೇವೆ. ಛೇ ಎಂತಹ ಅಪ್ಪಟ ಯಕ್ಷಗಾನ ಅಭಿಮಾನವಿದು.  ಆದರೆ ಇಂತಹ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅದಾವುದೂ ನೆರವಿಗೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲವಲ್ಲ?  ಅದಕ್ಕೆ ಹೇಳುವುದು ಹೊಟ್ಟೆ ತುಂಬಿಬಿಟ್ಟಿದೆ ಎಂದು.  ಆದರೂ ಒಂದು ಅನಿಸಿಕೆ ಹೊಟ್ಟೆ ತುಂಬಿದ್ದರೆ ಹೀಗೆ ತಾತ್ಸಾರವನ್ನು ತಾಳುವ ಬದಲು ಬದಿಗೆ ಸರಿದು ನಿಂತರೆ ಮತ್ತೊಬ್ಬನ ಹಸಿವಾದರೂ ನೀಗಬಹುದು. ಇದನ್ನು ಹಸಿವಿಗೆ ಹೋಲಿಸುವುದೂ ಒಂದು ಪ್ರಮಾದ .

ಹಲವು ಸಲ ಇಂತಹ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಬಗ್ಗೆ ಅನಿಸಿಕೆ ಹೇಳುವಾಗ ನೋಡಿ ಹೇಳಬೇಕು ಎಂಬ ಸಾಮಾನ್ಯ ಆಕ್ಷೇಪ ಬರುವುದುಂಟು. ಇಂತಹುಗಳ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಇದೇ ರೀತಿ ಆಕ್ಷೇಪಿಸುವವರು ಇರಬಹುದು. ಆದರೆ ಒಂದು ದೂರದ ಊರಲ್ಲಿ ಅನಾಚಾರವೋ ಕಳ್ಳತನವೋ ನಡೆದಾಗ ನಾವು ಅದನ್ನು ನೋಡದೇ ಇದ್ದರೂ ನಮ್ಮ ಅನಿಸಿಕೆಗಳನ್ನು ಮನುಷ್ಯರಾಗಿ ಹೇಳಿಬಿಡುತ್ತೇವೆ.  ನೋಡದೇ ಇದ್ದವನು ಹೇಳುವುದಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ ಎನ್ನುವುದು ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಂಡಂತೆ. ಹೀಗೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಉದ್ದೇಶವಾದರೂ ಎನು?  ತಮ್ಮ ಕಷ್ಮಲವನ್ನು ಒರೆಸಿಕೊಳ್ಳುವ ತಂತ್ರವೇ ಅಲ್ಲ ಮುಚ್ಚಿಹಾಕುವ ಪ್ರಮೇಯವೇ?  ನೀರಿನ ತಳದಲ್ಲಿ ಕಲ್ಪಷ ಸುರಿದರೂ ಅದು ನಮ್ಮಿಂದ ಮೊದಲು ಹೊರಗಿನ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ.  ಇಂದಿನ ಮಾಧ್ಯಮ ಈ ರೀತಿ ಬೆಳೆದಿರುವಾಗ ಶ್ವೇತ ವಸ್ತ್ರ ಧರಿಸಿದವನು ಅದರ ಹಿರಿಮೆಯನ್ನು ಅರಿತಿರಬೇಕು. ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಆತ ಅರ್ಹನಲ್ಲ ಎನ್ನುವುದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಜ್ಜಾನ.

ಈಗ ನಡೆದು ಹೋಗಿದೆ.  ಹಲವು ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರಣಗಳು ತೇಪೆಹಾಕುವುದಕ್ಕೆ ಒದಗಿ ಬರಬಹುದು. ಕಲಾವಿದರಾದ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವೈಷಮ್ಯ  ಇಲ್ಲಎಂದು ಪೋಸುಕೊಡಬಹುದು.  ಆದರೆ ಒಂದು ಸಲ ಯೋಚಿಸುವ,  ಆಗಿ ಹೋದ ಆಭಾಸದಿಂದ ಸುಸಂಸ್ಕೃತ ಕಲೆಯ ಇತಿಹಾಸದ ಪುಟಗಳಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಹರಡಿದ ಮಸಿಯನ್ನು. ಇಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದುಹೋದದ್ದು ಮಸಿ ಎಂಬ ಅರಿವಾದರೂ ಇರುತ್ತಿದ್ದರೆ,   ಅಷ್ಟು ಯೋಚಿಸುವ ವ್ಯವಧಾನವಿದ್ದರೆ  ಹೀಗಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.  ಮತ್ತೇನು ಉಳಿದಿದೆ? ಇವುಗಳೆಲ್ಲ ನೊಂದ ಮನಸ್ಸಿನ ಹತಾಶೆಯ ಮಾತುಗಳು ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಲ್ಲಿ ಇದರ ಅಂತರಾರ್ಥ ಮನವರಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. 

ಪದ್ಯಾಣ ವೆಂದರೆ ಪದ್ಯಗಳ ಯಾನ

                ಬಹಳ ಹಿಂದಿನ ಯಕ್ಷಗಾನ ಬಯಲಾಟದಲ್ಲಿನ ಹಾಸ್ಯ ದೃಶ್ಯ. ಅದು ನನಗೆ ಈಗಲೂ ನೆನಪಿನಲ್ಲಿ ಉಳಿದಿದೆ. ತುಳು ಪ್ರಸಂಗ ಒಂದರ ಸನ್ನಿವೇಶವದು. ಹಾಸ್ಯಗಾರ ಭಾಗವತರ ಪದಕ್ಕೆ ಕುಣಿಯುತ್ತಾ ತನ್ನ ವಿಚಿತ್ರ ಹಾವಭಾವಗಳಿಂದ ನಗೆಯ ಅಲೆಯನ್ನು ತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೇಳಿ ಕೇಳಿ ಹಾಸ್ಯದ ಸನ್ನಿವೇಶ. ಒಂದು ಸಲ ನಕ್ಕು ಹಗುರಾಗಿಬಿಡುವ ಗಂಭೀರವಲ್ಲದ ಸನ್ನಿವೇಶ. ಆದರೆ ಗಂಭೀರ ಚಿಂತನೆಯ ಒರೆಗೆ ಹಚ್ಚುವ ಅಂಶವೊಂದು ಅಲ್ಲಿ ಅನಾವರಣಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವುದು ಆವಾಗ ಯೋಚನೆಗೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಭಾಗವತರು ಹಾಡುತ್ತಾ ಹಾಡುತ್ತಾ ಗಾಯನದ ಉತ್ತುಂಗಕ್ಕೆ ಸ್ವರವನ್ನು ಎರಿಸುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಹಾಸ್ಯಗಾರನೂ ಅದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಅಭಿನಯಿಸುತ್ತಾ ಎದ್ದು ನಿಂತು ಹಾಡಿನ ಭಾವಕ್ಕೆ ಏರುವಿಕೆಗೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಮತ್ತೂ ಮತ್ತೂ ಮೇಲೇರುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಅಷ್ಟೇ ಏರಿದ ಸ್ವರ ಮತ್ತೆ ಇಳಿಯುವುದಕ್ಕಾರಂಭಿಸುತ್ತದೆ. ಇಳಿಯುತ್ತದೆ ಮಧ್ಯಮ,  ಮಧ್ಯಮದಿಂದ ಮತ್ತೂ ಇಳಿಯುತ್ತಾ ಇಳಿಯುತ್ತಾ ಪಂಚಮಕ್ಕೆ ಬಂದು ...ಇನ್ನೂ ಇಳಿಯುತ್ತಾ ಗಂಟಲೊಳಗಿನ ಸ್ವರ ಆ ನಿಷಬ್ಢದಲ್ಲೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಕೇಳಿಸುತ್ತದೆ.  ಆವರೆಗೆ ಏರುವಿಕೆ ಮೇಲೇರಿದ ಹಾಸ್ಯಗಾರ ಇಳಿಯುವಿಕೆಗೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಇಳಿಯುತ್ತಾ ಇಳಿಯುತ್ತಾ ರಂಗದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಗಾಯನ ಸ್ವರ ಮತ್ತೂ ಇಳಿಯುತ್ತದೆ. ಆತ ಗಾಬರಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿ ರಂಗಸ್ಥಳದ ಅಡಿಭಾಗಕ್ಕೆ ದೃಷ್ಟಿ ಬೀರುತ್ತಾನೆ. ಇನ್ನೂ ಇಳಿಯುವುದಕ್ಕೆ ಜಾಗವಿದೇಯೇ ಎಂಬ ಹುಸಿ ಆತಂಕ ಮುಖದಲ್ಲಿ. ಸಭೆ ಆ ನವಿರು ಹಾಸ್ಯಕ್ಕೆ  ಬಿದ್ದು ಬಿದ್ದು ನಗಲಾರಂಬಿಸುತ್ತದೆ. ಭಾಗವತರ ಇಳಿ ಸ್ವರ ಸಭಿಕರ ಚಪ್ಪಾಳೆಯಲ್ಲಿ ಕರಗಿ ಹೋಯಿತೇನೋ ಎಂಬ ಭ್ರಮೆಯಲ್ಲಿದ್ದಂತೆ  ಒಮ್ಮಿಂದೊಮ್ಮೆಲೆ ಮಧ್ಯಮವನ್ನು ದಾಟಿ ಷಡ್ಜಕ್ಕೆ ಚಿಮ್ಮಿ ಬಿಡುತ್ತದೆ. ಆ ಸ್ವರದ ಸಂಚಲನಾ ಚೈತನ್ಯ ಗಾಬರಿ ಹುಟ್ಟಿಸುವಂತೆ ಇದ್ದರೂ ಹಾಸ್ಯದ ಸನ್ನಿವೇಶದ ನಡುವೇ ಅದರ ಬಗ್ಗೆ ಗಮನ ಹರಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಒಮ್ಮೇಲೆ ಆಕಾಶದೆತ್ತರಕ್ಕೆ ಚಿಮ್ಮಿ ಮತ್ತೆ ಪಾತಾಳದತ್ತ ಮುಖಮಾಡುವ ಆ ಗಾನವೈಖರಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಈಗ ಯೋಚಿಸುವಾಗ ಅದ್ಭುತ ಎಂದನಿಸುತ್ತದೆ. ಬಹುಶಃ ಇದು ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವೇ ಸಾಧ್ಯ.

            ಮೇಲಿನ ಹಾಸ್ಯದ ಸನ್ನಿವೇಶ ಹಲವು ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವನ್ನು ಬಿಂಬಿಸಿ ಇಂದಿಗೂ ಮರೆಯದೇ ಉಳಿದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಆ ಕಲಾವಿದ ನೈಪುಣ್ಯ. ಇದು ಸುರತ್ಕಲ್ ಮೇಳದ ತುಳು ಆಟವೊಂದರ ಸನ್ನಿವೇಶ. ಇಲ್ಲಿ ಹಾಸ್ಯಗಾರನಾಗಿ ದಿವಂಗತ ವೇಣೂರು ಸುಂದರ ಆಚಾರಿಯಾದರೆ, ಹೀಗೆ ಷಡ್ಜದಿಂದ ಪಂಚಮಕ್ಕೆ , ಪಂಚಮದಿಂದ ಷಡ್ಜಕ್ಕೆ ಸ್ವರ ಸಿಂಚನವನ್ನು ಚಿಮ್ಮಿಸುತ್ತಾ ಸ್ವರ ವೈಖರಿಯ ರಸಧಾರೆಯನ್ನು ಹರಿಸಿದವರು ಭಾಗವತ ಶ್ರೀ ಪದ್ಯಾಣ ಗಣಪತಿ ಭಟ್ ರವರು. ಬಹಳ ಪಳಗಿದ ಸಂಗೀತಗಾರನಿಗೂ ಇದು ಗಾಬರಿ ಹುಟ್ಟಿಸುವ ಕಂಠ ಸಾಮಾರ್ಥ್ಯ.  ಇಂದು ಹಲವು ಭಾಗವತರು ಮಂದ್ರದಿಂದ ತಾರಕಕ್ಕೆ ತಾರಕದಿಂದ ಮಂದ್ರಕ್ಕೆ ನಡೆಸುವ ಕಸರತ್ತನ್ನು ಹಲವು ದಶಕಗಳ ಮೊದಲು ಗಣಪಣ್ಣ ರಂಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದವರು. ಮಂದ್ರದಿಂದ ತಾರಕಕ್ಕೂ ತಾರಕದಿಂದ ಮಂದ್ರಕ್ಕೂ ಬೇಕಾದಂತೆ ಸಂಚರಿಸುವ ಇವರ ಸರ ಸಂಚಾರ ಅದನ್ನು ಮರೆಯುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.  ಯಾವುದೇ ಪದವನ್ನು ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ತಾರಕದಲ್ಲೇ ಎಬ್ಭಿಸುವ ಇವರ ಶೈಲಿಗೆ ಮರುಳಾಗದ ರಸಿಕನಿಲ್ಲ. ಪದ್ಯಾಣದ ಪದ ಮುದ್ರೆ ಎಂದರೆ ಅದು.

            ಎಂಭತ್ತು ತೊಂಭತ್ತರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನ ಬಯಲಲ್ಲಿ ಸುರತ್ಕಲ್ ಮೇಳದ ಆಟಗಳನ್ನು ರಸಿಕರು ಮರೆಯುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕೆ ಹಲವು ಕಾರಣಗಳು ಕಂಡು ಬರಬಹುದು. ಅತಿರಥ ಮಹಾರಥರೆನಿಸಿದ ಗಣ್ಯ ಕಲಾವಿದರ ಮುಮ್ಮೇಳ ಒಂದೆಡೆಯಾದರೆ ಅದಕ್ಕೊಪ್ಪುವ  ಹಿಮ್ಮೇಳ ಒಂದೆಡೆ. ಇನ್ನು ಅದ್ವಿತೀಯ ಎನ್ನಬಹುದಾದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಪ್ರಸಂಗಗಳು. ಈ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರವಾಹದ ಮಧ್ಯೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ರಂಗು ತುಂಬಿಕೊಂಡು ಆಕರ್ಷಣೀಯ ವಸ್ತುವಿನಂತೆ ಭಾಸವಾದರೆ ಅದು ಗಣಪಣ್ಣನ ಭಾಗವತಿಕೆ. ನನ್ನ ನೆನಪಿನಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕ ಪ್ರಾಯದ ಬಾಲೆ ಚದುರೆ ಎಂದು ಹಾಡಲು ತೊಡಗುತ್ತಿದ್ದ ಆರಂಭದ ದಿನಗಳ ಆಕರ್ಷಣೆಯಂತೆ ಕ್ರಮೇಣ ಉತ್ತರಾರ್ಧದ ನಿಶಿತ ಕಾಲದಲ್ಲೂ ನಿಶೆ ಏರಿಸುತ್ತಿತ್ತು ಪದ್ಯಾಣರ ಪದ್ಯಗಳು. ಅವಾಗೆಲ್ಲ ಕೌತುಕದ ಮಾತೊಂದು ಯೋಚನೆಗೆ ಬರುತ್ತಿತ್ತು. ಪದ್ಯ ಮತ್ತು ಪದ್ಯಾಣ ಇವೆರಡು ಹೊಂದಿಕೊಂಡ ಎರಡಲ್ಲದ ಅದ್ವೈತ ಶಕ್ತಿಯೇ?

               

            ನಮ್ಮೂರಲ್ಲಿ ಸುರತ್ಕಲ್ ಮೇಳದ ಆಟ ಬಂತೆಂದರೆ ಇಡೀ ಇರುಳು ಈಸೀ ಚೆಯರಿಗೆ ಒರಗಿ ಆಟ ನೋಡುವ ಮಜವೇ ಬೇರೆ. ಆ  ಕೌತುಕ ತಣಿಯದೇ ಇದ್ದರೂ ಹಲವು ಸಲ ಕೆಲಸದ ಒತ್ತಡದಿಂದ ಹೋಗುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗಿದ್ದರೂ ಮನಸ್ಸು ತಣಿಯಬೇಕಲ್ಲ. ರಾತ್ರಿ ಎರಡು ಘಂಟೆ ಅಲಾರಾಂ ಇಟ್ಟು ಎದ್ದು ಬೈಕು ತೆಕ್ಕೊಂಡು ಆಟಕ್ಕೆ ಓಡುತ್ತಿದ್ದರೆ ಆಲಿದ್ದ ಆಕರ್ಷಣೆ ಒಂದೇ ಅದು ಗಣಪ್ಪಣ್ಣನ ಎರಡು ಪದ ಕೇಳುವ ಅದಮ್ಯ ಬಯಕೆ. ನಂತರ ಮಂಗಳದವರೆಗೂ ಯಾವುದೇ ಒತ್ತಡವಿಲ್ಲದೆ  ಗಾಯನವನ್ನು ಆಸ್ವಾದಿಸಿ ಬಿಚ್ಚಿಕೊಂಡ ಟೆಂಟ್ ಟರ್ಪಾಲನ್ನು ದಾಟಿ ನಶೆ ಏರಿದವರಂತೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ನೆನಪು ಈಗಲೂ ಇದೆ.

                ಪದ್ಯಾಣ ಗಣಪತಿ ಭಟ್ ಶೈಲಿಯೇ ಹಾಗೆ,  ಅದು ಕೇಳುತ್ತಾ ಕೇಳುತ್ತ ಒಂದು ರೀತಿ ಮೋಹಕ ಬಲೆಯನ್ನು ಸುತ್ತಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಯಕ್ಷಗಾನ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗಗಳು ಸಲೀಸಾಗಿ ಅನಾವರಣಗೊಳ್ಳುವಾಗ ಎಂತಹ ವಿದ್ವಾಂಸರೂ ಅಚ್ಚರಿ ಪಡಬೇಕು. ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ತೊಡಗಿ ನವ್ಯ ಎನ್ನ ಬಹುದಾದ ನವೀಕೃತ ಶೈಲಿ  ಯಾವುದೇ ಅದರೂ  ಈ ಶೈಲಿ ಸುಲಭವಾಗಿ ಒಗ್ಗಿಕೊಂಡು ಅಪ್ಪಿಬಿಡುತ್ತದೆ.  ಅದನ್ನು ಅಲ್ಲಗಳೆಯುವ ಮನೋಭಾವ ಅಲ್ಲಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ರಂಗದ ಮೇಲೆ ಹೇಗಾಯಿತು ಇವಿಷ್ಟನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಿರುತ್ತದೆ.  ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಇವರ ಹಾಡಿನಲ್ಲಿನ ಸಂಗೀತ ಸಂಯೋಜನೆ ಬಹಳ ಅದ್ಭುತ ಎನ್ನಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಬಹುಷಃ ಇಂದಿನ ಜನಪ್ರಿಯ ಕಲೆ ಸಿನಿಮಾರಂಗದವರು ಆಟಕ್ಕೆ ಬಂದು ಇದನ್ನು ಗಮನಿಸಿದರೆ ಕಕ್ಕಾಬಿಕ್ಕಿಯಾಗುವಷ್ಟು ನಡುವಿರಳ ಗಾನದಲ್ಲಿ ರಸಧಾರೆ ಹರಿಸಬಲ್ಲರು.

            ಇದೀಗ ಗಣಪ್ಪಣ್ಣನಿಗೆ ೬೦ರ ಸಂಭ್ರಮ. ಅರುವತ್ತು ಎಂಬುದು ಮನುಷ್ಯನ ಜೀವನದ ಒಂದು ಮಹತ್ತರ ಘಟ್ಟ ಎನ್ನಬಹುದು. ಜನನದಿಂದ ತೊಡಗಿ ಆರನೇ ವಯಸ್ಸಿಗೆ  ಮನುಷ್ಯ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ಕಲಿಯುವುದಕ್ಕೆ ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕಲಿಯುತ್ತಾ ಆರರೊಂದಿಗೆ ಶೂನ್ಯವನ್ನು ಸುತ್ತುವಾಗ ಪೂರ್ಣ ಬದುಕನ್ನು ಕಂಡು ಒಂದು ಆವರಣವನ್ನು ಸುತ್ತಿಕೊಂಡ ಅನುಭವವಾಗಿ ವಯೋಮಾನದ ಸಹಜತೆಯಲ್ಲಿ ವೈರಾಗ್ಯತೆಯ ಶೂನ್ಯತೆ ಅಂಟಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ೬೦ ಎಂಬುದು ಎಲ್ಲವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಒಂದು ಸಹಜ ಪಕ್ವತೆಯ ಸ್ಥಿತಿ.  ಹಾಗಾಗಿ ಇದು ಸಂಭ್ರಮ ಎಂದು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುವುದು ಸೂಕ್ತವೇ ಆಗಿದೆ.

            ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಒಂದು ಪರಂಪರೆ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿದ್ದರೆ, ಆ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಪದ್ಯಾಣ ಎಂಬ ಮನೆತನದ  ಪರಂಪರೆಯೂ  ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿದೆ.  ಅಂದಿನಿಂದ ಇಂದಿನವರೆಗೂ ತೇರ ಮೆರವಣಿಗೆಯ ದೈವಕ್ಕೆ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಸಲ್ಲುವ ಪೂಜಾವಿಧಿಯಂತೆ ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಸಲ್ಲುತ್ತಾ  ಈ ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತೂ ಮುಂದುವರೆದಿದೆ.

            ಸಂಭ್ರಮದ ಹೊಸ್ತಿಲಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಇದಿರುಗೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅಭಿಮಾನಿಗಳು ಸಂಭ್ರಮದಿಂದ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.  ಕಲಾವಿದನಿಗೆ ತನ್ನ ಮನೋಭಾವದ ಗೌರವದ ಮನ್ನಣೆಯನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸುವ ಅಪೂರ್ವ ಕ್ಷಣಕ್ಕಾಗಿ ಹೃದಯದ ಹೊನ್ನ ಹರಿವಾಣದಲ್ಲಿ ಅಭಿಮಾನದ ಫಲ ಪುಷ್ಪ ಹಿಡಿದು ನಿಂತುಕೊಂಡರೆ  ಇದನ್ನು ಕಾಣುವುದು ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಅನುಭವ.    ಈ ಸಂಭ್ರಮ ಚಿರಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿ ಉಳಿಯಲಿ ಎಂದು ಹಾರೈಸುವುದರೊಂದಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸ್ವಾರ್ಥ ನುಸುಳದೇ ಸಾಹೋದರ್ಯದ ಕಂಪು ಹರಡಲಿ ಎಂಬ ಹಾರೈಕೆ ಮನದುಂಬುತ್ತದೆ.   ಸ್ವಾರ್ಥ ತುಂಬಿದ ಕೊಡುಗೆ ಅದು ಕೊಡುಗೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ.  ಹೆತ್ತ ತಾಯಿಗೆ ಸಹಜ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಸೀರೆ ಕುಪ್ಪಸ ವಡವೆಯನ್ನು ಕೊಡುವಾಗ ಯಾವುದೋ ಕಾರ್ಯಸಾಧನೆಯ ಸ್ವಾರ್ಥ ಅಡಗಿದ್ದರೆ ಆ ತಾಯಿ ಅದನ್ನು ಮನಸ್ಸು ತುಂಬಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿಯಾಳೆ? ಖಂಡಿತ ಇಲ್ಲ. ಹಾಗಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ನಿಸ್ವಾರ್ಥ ಕಾಮನೆಯ ಆಚರಣೆ ಸಂಭ್ರಮಿಸುತ್ತಿರರಲಿ. ಗಾನ ಮಾಧುರ್ಯವನ್ನುಂಡ ಸವಿ ನೆನಪಲ್ಲಿ ಧನಕನಗಳಿಗೆ ಮನಮಾಡದ ಹಿರಿಮೆ ಗರಿಮೆಗಳಿಗೆ ಸ್ಪಂದಿಸದ ನಿಷ್ಕಾಮ ಅಭಿಮಾನ ವಿಜ್ರಂಭಿಸಿ ಸಂಭ್ರಮ ದೀಕ್ಷೆ ಸತ್ಫಲವನ್ನು ನೀಡಲಿ ಎಂದು ಹಾರೈಸುವ.

ನಂಬಿಯಾರರ ಯಕ್ಷಸಂವಾದ

            ಹಲವು ಸಲ ನಮ್ಮ ಅನಿಸಿಕೆಗಳು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕಲ್ಪನೆಯ ಗರಿಗಳನ್ನು ಅರಳಿಸುತ್ತಿದ್ದರೆ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಅವುಗಳು  ನಿರ್ವಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅಥವಾ ಅದನ್ನು ನಿರ್ವಚಿಸುವ ಸಾಮಾರ್ಥ್ಯ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಎನ್ನುವುದೇ ಸರಿ. ಷಡ್ರಸ ಭೋಜನದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೋ ಒಂದು ಕೊರತೆ ಕಂಡಾಗ ಎಲ್ಲವೂ ಸರಿ ಇದೆ ಆದರೂ ಒಂದು ಅತೃಪ್ತಿ ಅದು ಹೇಳುವುದಕ್ಕೆ ಅರಿಯದೇ ಅದು ಕತ್ತಲಕೊಣೆಯ ಅರಸುವಿಕೆಯಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಹುಟ್ಟಿದ ಮಗುವಾದರೂ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಅದು ಮಾತು ಕಲಿಯುವುದು ಶಬ್ದ ನಾದಗಳ ಅನುಕರಣೆಯಿಂದ. ಮನಸ್ಸಿಗೆ ತಿಳಿದರೂ ನಾಲಿಗೆ ತೊದಲುತ್ತದೆ .  ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮಜ್ಜ ಭಜನೆಯನ್ನು ಕಲಿಸುವಾಗ ಮೊದಲು ನಾವು ಬೇರೆಯವರ ಧ್ವನಿಗೆ ತಾಳ ಬಡಿಯಬೇಕಿತ್ತು. ಅದರ ಅರ್ಥ ರಂಗೋಲಿಯನ್ನು ಬಿಡಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಚುಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಮೊದಲು ಒತ್ತಿದಂತೆ ಭಜನೆಗಳನ್ನು ಕಲಿಯಲು ಅದರ ಹಾದಿಗುರುತನ್ನು ತಾಳದಿಂದ ಮೊದಲು ಹಾಕಿಬಿಡಬೇಕು. ತಾಳ ಬಡಿದವನಿಗೆ ಹಾಡುವುದು ಸುಲಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾವ ಅರ್ಥವಾದದ್ದು ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಶ್ರೀ ಡಾ| ಕೆ. ಎಂ.  ರಾಘವನಂಬಿಯಾರರ ಸಂದರ್ಶನವೊಂದನ್ನು ನಮ್ಮ ರಂಗಣ್ಣನ ಬ್ಲಾಗಿನಲ್ಲಿ ಕಂಡಾಗ.

            ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಹೇಗೂ ಹುಟ್ಟಬಹುದು. ಆದರೆ ಉತ್ತರಗಳು ಹುಟ್ಟುವುದು ಕಷ್ಟ. ಅದಕ್ಕೆ ಅಲ್ಲವೇ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಇರಿಸುವಾಗ ಒಂದು ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಉತ್ತರಿಸಿ ಅಥವಾ ಹತ್ತು ವಾಕ್ಯಕ್ಕೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿ ಎಂದು ನಿಬಂಧನೆಯನ್ನು ಹಾಕುವುದು. ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನೆಗಿಂತ ಅದರ ಉತ್ತರವೇ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಬದಲಾಗಿ ಉತ್ತರಕ್ಕೇ ಅಂಕಗಳ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಿರುವುದು. ಆದುದರಿಂದ ಉತ್ತರ ಇಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಮಿಕವಾಗಿದ್ದಷ್ಟೂ ಅದರ ಮೌಲ್ಯ ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

            ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಹಲವಾರು ಬಂದು ಉತ್ತರವನ್ನು ಹಿಡಿದೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಸರಿದು ಹೋದುವು. ಆದರಲ್ಲಿ ಕೆಲವೊಂದು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಎತ್ತಿಕೊಂಡ ಉತ್ತರಗಳನ್ನು ಕಂಡಾಗ ನಾಸಿಕಾಗ್ರವನ್ನು ತೋರುಬೆರಳು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿದ ಅನುಭವ. ನಂಬಿಯಾರರ ಉತ್ತರ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿದ್ದ ಸತ್ಯಗಳನ್ನು ಎದುರು ತೋರಿಸಿದಂತೆ. ಸತ್ಯಗಳ ಅರಿವಿದ್ದರೂ ಆ ಸತ್ಯಾನ್ವೇಷಣೆಯ ಹಾದಿಯನ್ನು ತೋರಿ ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೊರಗೆಡಹಿದಂತೆ. ಬಹಳಷ್ಟು ಸತ್ಯಗಳು ನಮ್ಮರಿವಿಗೆ ಬಂದವುಗಳೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ.  ಆದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ರೂಪವಿರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಮತ್ತೊಂದು ಸತ್ಯ.  ಹಾಗಾಗಿ ಡಾ| ನಂಬಿಯಾರರ ಉತ್ತರ ಉದಾಹರಣೆಗಳು ಸತ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತದೆ.

            ಈ ಸಂದರ್ಶನವನ್ನು ಹಲವಾರು ಬಾರಿ ನೋಡಿ ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ. ಅದ್ವಿತೀಯ ಅನುಭವ. ಅದು ಹಲವು ಸಲವಾಗಿದೆ.  ಆದುದರಿಂದ ಭಾವನೆಗಳು ನನ್ನ ತಿಳುವಳಿಕೆಯ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅರಳಿವೆ. ಹೂವು ಅರಳುವುದಕ್ಕೆ ಅದರ ಬುಡದ ಪೋಷಕಾಂಶಗಳೂ ಕಾರಣವಾಗುವಂತೆ ನನ್ನ ತಿಳುವಳಿಕೆಯ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಇಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಕಿರಿದಾಗಿದೆ ಎನ್ನಬಹುದು. ಆದರೂ ಅನುಭವ ಎಂಬುದು ಪಾಮರನ ಮನಸ್ಸಿಗೂ ಆತನಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿಬಿಡುತ್ತವೆ. ಆದುದರಿಂದ ಸಂದರ್ಶನ ಆಸ್ವಾದಿಸುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಆ ಅನುಭವಗಳೂ ಇಲ್ಲಿ ಬೆರೆತುಕೊಂಡು ಬಿಟ್ಟಿವೆ.  ಪೂರ್ಣಸಂದರ್ಶನ ವರದಿಯಾದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದು ಆ ಕ್ರಿಯೆ ಸಾರ್ಥಕತೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗಾಗಿ ನನ್ನ ಅನಿಸಿಕೆಗಳು ಸೀಮಿತ ಪರಿಧಿಯೊಳಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಮಿಸುಕಾಡುತ್ತವೆ.

ಸಂವಾದವನ್ನು ನೋಡಲು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಮಾಡಿ

ವೀಡಿಯೋ ಇಲ್ಲಿದೆ

            ಯಕ್ಷಗಾನದ ಪದಗಳು ಛಂದೋಬದ್ಧವಾಗಿರುವುವಂತಹುಗಳು. ಅವುಗಳು ಆ ಚೌಕಟ್ಟಿನೊಳಗಿದ್ದಾಗ ಅರ್ಥವನ್ನು ಭಾವವನ್ನೂ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಪದಗಳು ರಾಗ ಮತ್ತು ತಾಳಕ್ಕೆ ನಿಬಧ್ಧವಾಗಿರುತ್ತದೆ.  ಯಕ್ಷಗಾನದ ಪದಗಳು ಛಂದಸ್ಸಿನಿಂದ ದೂರವಾಗಿರುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ. ಮೊದಲು ಇವುಗಳು ಗುರುವಿನಿಂದ ಶಿಷ್ಯನಿಗೆ ನೇರವಾಗಿ ಮೌಖಿಕವಾಗಿ ದಾಟಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೆ ಇಂದು ಅವುಗಳು ಬರಹ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪುಸ್ತಕ ರೂಪದಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಪ್ರಸಂಗ ಕರ್ತೃ ಯಾವ ರಾಗ ತಾಳದಲ್ಲಿ  ಪದಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದನೋ  ಅದರಲ್ಲೇ ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಹಾಡಲ್ಪಡಬೇಕು. ಇದವರ ಖಚಿತವಾದ ನಿಲುವು. ಆದರೆ ಇಂದು ಸ್ವ ಇಚ್ಛೆಯ ಚಂದಸ್ಸು ಉಪಯೋಗಿಸುವುದರಿಂದ ಪದಗಳ ಮೂಲಸ್ವರೂಪವೇ ಹೊರಟು ಹೋಗಿ ಪದಳು ಮೂಲಾರ್ಥವನ್ನೇ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.

            ಇದು ವಾಸ್ತವಕ್ಕೆ ತೀರ ಹತ್ತಿರವಾದ ನಂಬಿಯಾರರ ಅನಿಸಿಕೆಗಳಾದರೆ ಪ್ರಸ್ತುತ ಇದಕ್ಕಿಂತ ಭೀಕರವಾಗಿದೆ ಎಂದೇ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ. ರಂಗದ ಮೇಲೆ ಯಾವುದೋ  ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕಂತೆ ಭಾಗವತ ವರ್ತಿಸುವಾಗ ವೇಷಧಾರಿಯ ಪರಿಗಣನೆಯೋ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನ ಮನವೊಲಿಕೆಯೋ ಅಂತು ಯಕ್ಷಗಾನ ಪದಕ್ಕೆ ಪರಿಶುದ್ಧವಾದ ಛಂದಸ್ಸು ಎಂಬುದಿದೆ ಎಂಬ ಅರಿವೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.  ಇಂದಿನ ಪ್ರಸಂಗ ಕರ್ತರೂ ಇದಕ್ಕೆ ವಿಹಿತವಾಗಿರಬಹುದೇ ? ಅನುಮಾನಿಸಲ್ಪಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.  ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಲಾವಿದನಾದವನು ಹೇಗೆ,  ಕುಣಿತ, ವಾದನ,  ಸ್ವರ,  ಲಯ,  ಹೀಗೆ ಪರಿಣತಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿರಬೇಕೋ ಅದರಂತೆ ಪ್ರಸಂಗ ಕರ್ತನಿಗೂ ಕಾವ್ಯ ವ್ಯಾಕರಣ ಛಂದಸ್ಸು ರಾಗಗಳು ಅದು ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಂತೆ ಪರಿಜ್ಞಾನವಿರಬೇಕಾದದ್ದು ಅತೀ ಅಗತ್ಯ. ಸಂದೇಹ,  ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಹಾಗಿರಬಹುದೇ? ಯಾವುದೋ ಒಂದು ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಭಾಗವತ ತನ್ನದೇ ರಾಗ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಡಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾದ ಹಿಟ್ ಪದವಿದ್ದರೆ ತಮ್ಮ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲೂ ಅಂತಹುದೊಂದೆರಡು ಬೇಕು ಎಂದು ಅಳವಡಿಸುವಾಗ,  ಯಕ್ಷಗಾನ ಛಂದಸ್ಸಿನ  ಬಗ್ಗೆ ಅರಿವಿರುವುದಕ್ಕೆ ಅನುಮಾನವೆಂದೆನಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಛಂದಸ್ಸು ಎಂಬುದು ಅಪ್ರಸ್ತುತ ಪ್ರಸಂಗವಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ.  

ಪದವನ್ನು ಹೇಳುವ ಒಂದು ಭಂಗಿ : ಚಿತ್ರ ಕೃಪೆ ರಂಗಾಥರ ವೀಡಿಯೋ ಮುದ್ರಣ

                ಯಕ್ಷಗಾನ ಒಂದು ಪರಿಪೂರ್ಣ ಕಲೆ . ಇದು ಇಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬರುವ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರತಿಪಾದನೆ.  ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಅನ್ಯ ಕಲೆಗಳಿಂದ ಎರವಲು ಪಡೆದು ಅಳವಡಿಸುವ ಅಗತ್ಯವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗೊಂದು ವೇಳೆ ಅಳವಡಿಸಿದಲ್ಲಿ ಅದು ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿನ ಅಧ್ಯಯನದ ಕೊರತೆಯೇ ಹೊರತು ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಒದಗಿಸುವ ಸಂಪನ್ಮೂಲವಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಬಂದವುಗಳು ಮೊದಲು ರೂಢಿಯಾಗಬೇಕು. ಇದು ಹಲವು ಹಿರಿಯ ಕಲಾವಿದರಿಂದ  ಮೊದಲು  ತೊಡಗಿದ ಧ್ವನಿಯ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ.

ತುಂಬಿದ ಕೊಡದಲ್ಲಿ ಪುನಃ ನೀರು ಸೇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಕೊಡ ಅರ್ಧತುಂಬಿದಾಗ ಅಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಂದು ಸೇರಿಸುವ ಅಥವಾ ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುವ ಅವಕಾಶವಿರುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳದೇ  ಅಜ್ಞಾನವನ್ನೇ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದ ಹಾಗಾಗುತ್ತದೆ.

            ಪರಂಪರೆಯ ಆವಶ್ಯಕತೆಗೆ ಸಮಕಾಲೀನ ಉದಾಹರಣೆಯೊಂದು ನಂಬಿಯಾರರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಯಾಕಾಯಿತು. ನಂತರ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೇಗೆ ಲಭಿಸಿ ಅದನ್ನು ಭಾರತೀಯ ಹೇಗೆ ಅನುಭವಿಸುವಂತಾಯಿತು? ಒಂದು ಸನಾತನ ಜೀವನ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಜೀವಿಸಿದವನಿಗೆ ವಿದೇಶಿಗಳಿಂದ ಧಾಳಿಯಾಗಿ ತನ್ನ ಪರಂಪರೆಯ ಜೀವನವನ್ನೇ ಒತ್ತೆ ಇಟ್ಟು ಗುಲಾಮರಂತೆ ಬದುಕಬೇಕಾಯಿತು. ಇದರಿಂದ ತೊಂದರೆಯಾದಾಗ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಬೇಕು ಎಂಬ ಹಂಬಲವೇ ಉಂಟಾಗಿ ಆ ಪ್ರಚೋದನೆಯೇ ಹೋರಾಟಕ್ಕೆ ಮೂಲ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಅದರೆ ಈಗ ಸಮಕಾಲೀನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸನಾತನವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಆವಿಷ್ಕಾರದ ಬದುಕನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವ ತವಕ. ಇದರಿಂದ ಪುನಃ ವಿದೇಶಿಗಳ ಧಾಳಿಗೆ ತುತ್ತಾಗಬೇಕಾದ ಆವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಸಾರಿದಂತೇ ಅಲ್ಲವೇ?  ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟದ ಮುಖ್ಯ ಧ್ಯೇಯವಾಕ್ಯ ಸತ್ಯ ಸಮತ್ವ ಮತ್ತು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ. ಸತ್ಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಸಮತ್ವ ಇಲ್ಲ. ಇವೆರಡನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವಿಲ್ಲ.  ಇದು ಕೇವಲ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಕ್ಕೆ ಸಂಭಂಧಿಸಿಯಲ್ಲ ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೂ ಇದು ಅಳವಡಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಬಂದಂತಹ ಸತ್ಯವವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನಮಗೇನು ತೋಚಿದವೋ ಅವುಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತೇವೆ. ಆವಾಗ ಎಲ್ಲರದ್ದು ಭಿನ್ನವಾದಾಗ ಸಮತ್ವ ಎಲ್ಲಿ ಉಳಿಯಿತು? . ಇವೆರಡು ಇಲ್ಲದಾಗ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಎಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಾಯಿತು.? ಅದರಂತೆ ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲೂ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಮತ್ತಾವುದರೋ ಹಿಂದೆ ಸುತ್ತುವುದು  ಎಂದರೆ ನಾವು ಪುನಃ ಗುಲಾಮತನಕ್ಕೆ ತಲೆಯೊಡ್ಡಿದಂತಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ.

ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾದ ಶಿಕ್ಷಣದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಬೇಕೆಂದು ನಂಬಿಯಾರರ ಮತ್ತೊಂದು ಧ್ವನಿ.

ಇಂದು ಸರಿಯಾದ ಶಿಕ್ಷಣದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಇಲ್ಲ. ಅಧುನಿಕ ರಂಗಭೂಮಿಯ ಸಿನಿಮಾ ನಾಟಕ  ಮುಂತಾದವುಗಳ ಪ್ರಭಾವಗಳು ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಬಹಳಷ್ಟು ಆಗಿದೆ. ಇದು ಪೂರ್ಣವಾದ ಅರಿವಿಲ್ಲದೆ ಅಗಿರುವಂಥವುಗಳು.  ಅಲ್ಪಸ್ವಲ್ಪ ಕಲಿತವನು ರಂಗವೇರುವ ಅವಕಾಶ ಇಲ್ಲಿ ಧಾರಾಳವಾಗಿ ಉಂಟು. ಇದರಿಂದ ಆತ ಮಾಡುವುದೆಲ್ಲವೂ ಪ್ರಯೋಗಗಳೇ ಆಗುತ್ತವೆ ಹೊರತು ಅದು ಯಕ್ಷಗಾನವಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಇಂದು ಆ ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನೇ ಯಕ್ಷಗಾನವೆಂದು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಸರಿಯಲ್ಲ. ಕಥಕ್ಕಳಿಯಲ್ಲಿದ್ದಂತೇ ಇಲ್ಲಿ ಕಠಿಣವಾದ ನಿಯಮವೊಂದನ್ನು ಜಾರಿಗೊಳಿಸಬೇಕು. ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪಾರಂಗತನಾದವನಿಗಷ್ಟೆ ರಂಗವೇರುವ ಅವಕಾಶ ಅಥವಾ ಕಲಿಸುವ ಅರ್ಹತೆಯನ್ನು ನೀಡುವಂತಾಗಬೇಕು.ತಪ್ಪಿದ್ದಲ್ಲಿ ಇದು ಶಿಕ್ಷಾರ್ಹ ಅಪರಾಧವಾಗುವಂತೆ ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಡಬೇಕು.  ಅದರಂತೇ  ಇಂದು ಪ್ರೇಕ್ಷಕನಾದವನು ಮೊದಲು ಕೈಕಟ್ಟಿ ಕುಳಿತು ಚಪ್ಪಾಳೆ ಶಿಳ್ಳೆ ಬಡಿಯದೆ ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನು ಮೌನವಾಗಿ ನೋಡಬೇಕು. ಕಲೆಯ ತಿಳುವಳಿಕೆ ಇಲ್ಲದೇ ಆಗುವಂತಹ ಪ್ರಯೋಗಗಳು ಪ್ರೇಕ್ಷಕನ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ಪಡೆದಲ್ಲಿ ಅದು ಮೌಢ್ಯವೇ ಆಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ದಡ್ಡತನವನ್ನು ತೋರಿದಲ್ಲಿ ಆ ದೌರ್ಬಲ್ಯವನ್ನುಉಪಯೋಗಿಸುವ ಕಲಾವಿದ ಅಪಕ್ವವಾದ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನೇ ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಾನೆ.  ಪ್ರೇಕ್ಷಕನ ಸ್ಥಾನ ಗೌರವಾನ್ವಿತವಾದದ್ದು. ಸಭಾಲಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನ ಸ್ಥಾನ ದೇವತೆಗಳದ್ದು. ಆದುದರಿಂದ ಆ ಘನತೆಯನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.  

ನಾನು ಹಲವು ಕಥಕ್ಕಳಿಯನ್ನು ನೋಡಿದ್ದೇನೆ, ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶನ ಮಧ್ಯೆ ಚಪ್ಪಾಳೆ ಶಿಳ್ಳೆ ಹೊಡೆದ ನಿದರ್ಶನ ನನಗೆ ಸಿಕ್ಕಿಲ್ಲ.  ಇದು ತುಲನೆಯಲ್ಲ. ಇದು ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಧರ್ಮದ ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಮಾತ್ರ. ಪ್ರೇಕ್ಷಕನಲ್ಲಿನ  ಅಜ್ಞಾನ ಯಕ್ಷಗಾನದ ದೌರ್ಬಲ್ಯವಾಗಬಾರದು. ಗ್ರಾಹಕ ಯಾವ ಮನೋಧರ್ಮವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಾನೋ ಅದನ್ನೆ ವರ್ತಕ ಅನುಸರಿಸಿಬಿಡುತ್ತನೆ. ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯ.  ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಆಧುನಿಕತೆ ಬಳಕೆಯಾದಾಗ ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ದೊರೆತಲ್ಲಿ ಅದು ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಸಿಗುವ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.  ಸಿನಿಮಾ ಅಥವಾ ನಾಟಕ ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅದು ಯಕ್ಷಗಾನವಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವೇ? ಇದು ಅರ್ಧ ತುಂಬಿದ ಕೊಡದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೇನನ್ನೋ ತುಂಬಿಸಿ ಭಾರ ತೂಗಿಸುವ ಕುಟಿಲ ತಂತ್ರಗಾರಿಕೆ.

ಇಂದು ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಕಲಾವಿದನನ್ನು ಹೊಂದಿಕೊಂಡು ಪ್ರಯೋಗಗಳಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾಲ ಮಿತಿಯ ವೇಗದ ಪರಿಧಿಯೊಳಗೆ ಕಲಾವಿದನಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡು ವೇಗ ನಿರ್ಣಯಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ ಹೊರತು ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಹೊಂದಿಕೊಂಡು ಅಲ್ಲ. ಕಲಾವಿದನ ವೇಗಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳದ ಹಿಮ್ಮೇಳದವನು ಪರಿಪೂರ್ಣ ತಜ್ಞನಾಗಿದ್ದರೂ ಅಸಮರ್ಥನಾಗಿ ಬಿಂಬಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಬಂದ ಹಿರಿಯ ಕಲಾವಿದ ಒಂದು ವೇಷವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವಾಗ ಆ ಪ್ರಸಂಗಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಕಾಲಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡು ಪರಂಪರೆಯಂತೆ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಕುಣಿದರೆ ಆ ಹಿರಿಯ ಕಲಾವಿದನನ್ನು ವೃದ್ಧನಾಗಿ ಅಸಮರ್ಥ ಎಂದೇ ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಾರೆ ಹೊರತು ಮೂಲದಲ್ಲಿನ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಅರಿವು ಅವರಲ್ಲಿರುವುದೇ ಇಲ್ಲ. 

ಹಿರಿಯ ಭಾಗವತರೊಬ್ಬರು ಕಾಲಮಾನಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಯಾವುದೋ ಒಂದು ಪದವನ್ನು ಆ ವೇಷಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಸಂದರ್ಭಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಹಾಡಿದರೆ ಹಿರಿಯ ಮದ್ದಲೆ ವಾದಕ ಪೂರ್ಣ ಅರಿವಿದ್ದರೂ ಆ ತಾಳಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳಲಾಗದೇ ತಡಬಡಾಯಿಸಿ ಅಸಹಾಯಕನಾಗಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ ಆತ ಈ ವೇಗದ ಇನ್ಸ್ ಟಂಟ್ ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬದಲಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಹಿರಿಯ ಮದ್ದಲೆಗಾರರೊಬ್ಬರ ನೈಜ ಅಳಲು. ಹಾಗಾದರೆ ಯಕ್ಷಗಾನ,  ಯಕ್ಷಗಾನವಾಗಿ ಉಳಿದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಬೇರೆ ನಿದರ್ಶನ ಬೇಕಿಲ್ಲ.

            ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ನಿರ್ದೇಶಕನ ಅವಶ್ಯಕತೆಯಿದೆಯೇ? ಇಲ್ಲಿ ಭಾಗವತನ ಸ್ಥಾನ ನಿರ್ದೇಶನಕ್ಕೆ ಪರ್ಯಾಪ್ತವೆ?

            ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಇರುವಂತಹುದು ಮೂಲವಾಗಿ ಒಂದು ಚೌಕಟ್ಟು. ಇದು ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಬಂದದ್ದು. ಒಂದು ವೇಷದ ಪ್ರವೇಶದಲ್ಲಿ,  ದೇವೇಂದ್ರ ಅರ್ಜುನ ಹೀಗೆ ಯಾವುದೇ ವೇಷವಾದರೂ ಅದಕ್ಕೊಂದು ಕ್ರಮ ಸಿದ್ಧವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇದು ಪ್ರಸಂಗ ಯಾವುದೇ ಆಗಿರಲಿ ಇಲ್ಲೊಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ ನಿಯಮವಿರುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ತಿಳಿದಾಗ ಮತ್ತು ಅನುಸರಿಸಿದಾಗ ಮುಂದಿನದ್ದು ಸುಲಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಪರಂಪಯಿರುವುದು ಸುಲಭಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ  ಹೊರತು ಅದೊಂದು ಬಂಧನವಲ್ಲ. ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ನಿರ್ದೇಶಕನ ಸ್ಥಾನವಿದ್ದರೆ ಆತನಿಗೆ ಪರಂಪರೆಯ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜ್ಞಾನವಿರತಕ್ಕದ್ದು. ಇದು ಅರಿವಿದ್ದು ಮಾಡಿದಲ್ಲಿ ನಿರ್ದೇಶಕನ ಸ್ಥಾನ ತಪ್ಪಲ್ಲ. ನಿರ್ದೇಶನಕ್ಕಿಂತಲೂ ಇಂದು ಮೊದಲು ಆಗಬೇಕಾದ ಕೆಲಸವೆಂದರೆ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಕಲಿತುಕೊಳ್ಳುವುದು.  ಇದು ನಂಬಿಯಾರರ ಬಹಳ ಸರಳವಾದ ನಿರೂಪಣೆ.  ಸುಮ್ಮನೇ ಅವರರವರ ಮೂಗಿನ ನೇರಕ್ಕೆ ನಿರ್ದೇಶನ ಮಾಡಿದರೆ ಅದು ನಿರ್ದೇಶನವಾಗಬಹುದು ಆದರೆ ಅದು ಯಕ್ಷಗಾನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. 

ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಪರಂಪರೆ ಎಂದಾಗ ನಿಂತ ನೀರನ್ನು ಕಂಡಂತೆ ಭಾವಿಸುವುದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಹೊಸತನ ಕೊಡುವುದರಲ್ಲೂ ಪಡೆಯುವುದರಲ್ಲೂ ಒಂದು ಅನಾರೋಗ್ಯಕರ ವಾತಾವರಣ ಕಾಣಬಹುದು.   ಪರಂಪರೆ ಎಂದಾಗ  ಇಲ್ಲೊಂದು ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಬಂದ ನಿಯಮವಿರುತ್ತದೆ. ಆ ನಿಯಮದ ಒಳಗೆಯೇ ಪ್ರಸಂಗ ಹೊಸೆದಿರುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಅದನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಇಷ್ಟದಂತೆ ಮಾಡುತ್ತೇ ವೆ ಎಂದರೆ ಅದು ಯಕ್ಷಗಾನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

          ಯಕ್ಷಗಾನ ಭಾಗವತಿಕೆಯ ಸಂಗೀತದ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರಸ್ತಾಪ ಬಂದಾಗ ಯಕ್ಷಗಾನ ಹಾಡುಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತವೆಂದರೆ ಆಲಾಪನೆ ಮಾಡಿ ಕಛೇರಿ ಮಾಡುವ ಸಂಗೀತವಲ್ಲ. ಇದು ಕೇವಲ ರಂಗ ಸಂಗೀತ.  ತಾಳದ ಒಳಗೇ ಸಂಗಿತವಿರಬೇಕು. ತಾಳ ಛಂದಸ್ಸಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡು ಇರುತ್ತದೆ.  ಅಂದರೆ ಛಂದಸ್ಸಿನ ಒಳಗೆ ತಾಳ ಮತ್ತು ಸಂಗೀತವಿದ್ದಾಗ ಅದು ಯಕ್ಷಗಾನ ಹಾಡುಗಾರಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಯಕ್ಷಗಾನ ಭಾಗವತಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ತಾಳವನ್ನು ಕಲಿಯಬೇಕು. ಅದರ ದಸ್ತಗಳನ್ನು ಕಲಿಯಬೇಕು ತಾಳದ ಬಿಡ್ತಿಗೆಯನ್ನೂ ಮುಕ್ತಾಯವನ್ನೂ ಕಲಿತನಂತರ,   ಆ ತಾಳಕ್ಕೆ ಪದವನ್ನು ಓದುವುದನ್ನು ಕಲಿಯಬೇಕು. ಅಂದರೆ ತಾಳಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರಾಗಣದ ಅನುಸಾರ ಪದವನ್ನು ಕೂರಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಬೇಕು. ಇದೆಲ್ಲದರ ನಂತರ ಅದನ್ನು ಹಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಕಲಿಯಬೇಕು. ಇದರ ನಡುವೆ ಆತ ಸ್ವರಾಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಬೇಕು.  ಆದರೆ ಇಂದು ಹೀಗಾಗದೆ ತಾಳ ಛಂದಸ್ಸನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕೇವಲ ರಾಗವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಇದರಿಂದ ಯಕ್ಷಗಾನ ಕುಣಿತ ಬಲ್ಲ ಕಲಾವಿದನೂ ತಾನು ಹೇಗೆ ಕುಣಿಯುವುದಪ್ಪ ಎಂಬಂತಹ ಸ್ಥಿತಿ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿಬಿಟ್ಟಿತು.  ಯಕ್ಷಗಾನ ಭಾಗವತಿಕೆಗೆ ಬಲಿಪ್ಪರು ಮತ್ತು ಅಗರಿಯವರ ದಾರಿ ಅದು ಅನುಸರಿಸಲೇ ಬೇಕು.  ಹಾಗಿದ್ದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಅದು ಯಕ್ಷಗಾನವಾಗಿ ಉಳಿಯುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತ ರಾಗದಲ್ಲೇ ಪದಗಳನ್ನು ಹಾಡುವಂತಾಗಬೇಕು. ಇಲ್ಲಿ ಇರುಂವಂತಹುದನ್ನು ಮೊದಲು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕಲಿಯಬೇಕು. ಸ್ವಂತಿಕೆಯ ಅಗತ್ಯವಿರುವುದಿಲ್ಲ.

ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಬಡತನವನ್ನು ಗುರುತಿಸುವ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ. ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸಿದ ರಾಗದಲ್ಲಿ ಹಾಡಲು ಅಸಮರ್ಥನಾದವನು ಆ ಪ್ರಸಂಗ ನಡೆಸುವುದಕ್ಕೆ ಅಸಮರ್ಥ ಎಂದು ಸಾರಿದಂತೇ ಅಲ್ಲವೆ? ಹಾಗಾಗಿಯೇ ಇವರ ಮಾತುಗಳು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ನಾಟುತ್ತವೆ. ಅಲ್ಲವೆನ್ನುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣಗಳಿರುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ನಂಬಿಯಾರರ ಖಚಿತವಾದ ಮಾತುಗಳು ಇಂದಿನ ವರ್ತಮಾನಕ್ಕೆ ಹಿಡಿದ ಕನ್ನಡಿಯಂತೆ ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂದು ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದವನ ಸ್ಥಿತಿ ಮೂಗರ ಸಂತೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತು ಬಲ್ಲವನೂ  ಮಾತಿಲ್ಲದ ವ್ಯವಹಾರ ಮಾಡುವಂತಾಗಿದೆ.

    ಸುಮಾರು ನಾಲ್ಕುನೂರು ವರ್ಷಗಳಷ್ಟು ಹಳೆಯ ಅಂದರೆ ಸರಿ ಸುಮಾರು ಹದಿನೈದು ತಲೆಮಾರುಗಳ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆ ನಮ್ಮಲ್ಲಿವರೆಗೆ ದಾಟಿ ಬಂದಿದೆ. ಇದು ಇಂದಿನ ಯಾವುದೇ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಸಹಾಯದಿಂದ ಅಲ್ಲ. ಕೇವಲ ಶೃತಿ  ಸ್ಮೃತಿಯಿಂದಾಗಿ ಬಾಯಿಯಿಂದ ಕಿವಿಗೆ ಕಿವಿಯಿಂದ ಬಾಯಿಗೆ ಹರಿದು ಬಂದಂತಹ ಅಮೂಲ್ಯ ಕಲೆಯಿದು. ಇತ್ತೀಚಿನ ಮೂವತ್ತು ನಲ್ವತ್ತು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ನಾವದನ್ನು ಹಾಳು ಮಾಡುತ್ತೇವೆ ಎಂದರೆ ಇದಕ್ಕಿಂತ ಬೇರೆ ದುರಂತ ಬೇಕೆ?  ಮನನೊಂದ ಮಾತು.  ಎಂತಹಾ ಕಟು ಸತ್ಯವಿದು.

ಪ್ರಸಂಗ ಪುಸ್ತಕ ಅಥವಾ ಬರಹ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಗೆ ಬಂದದ್ದು ಕೆಲವು ದಶಕಗಳಿಂದ ಇರಬಹುದು. ಆದರೆ ಅದುವರೆಗೆ ಅದು ಹರಿದು ಬಂದ ಬಗೆಯನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸೋಣ. ಇದೊಂದೇ ನಿದರ್ಶನ ಸಾಕು ಯಕ್ಷಗಾನ ಒಂದು ಪರಂಪರೆಯ ಕಲೆ ಎಂದು ಹೇಳುವುದಕ್ಕೆ. ಆ ಶುದ್ದ ಪರಂಪರೆ ನಮ್ಮ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲೇ ಕೊಂಡಿ ಕಳಚಿ ಇನ್ನೇನೋ ರೂಪ ತಾಳಬೇಕೆ? ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ ಅಭಿಮಾನ ಗೌರವ ಪ್ರೀತಿ ಇದ್ದಲ್ಲಿ ಆ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಉಳಿಸುವ ನಿಷ್ಠೆಯತ್ತ ಮನ ಹರಿಯಬೇಕು.

ಯಕ್ಷಗಾನ ಶಾಸ್ತ್ರಿಯ ಕಲೆಯಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಬಹುದು. ಅದರ ಸತ್ಯಾಸತ್ಯತೆಯ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಗಿಂತ ಯಕ್ಷಗಾನ ಪದಗಳ ರಾಗ ತಾಳ ಛಂದಸ್ಸು ಅವುಗಳು ಬೆಳೆದು ಬಂದರೀತಿ ಶುದ್ದ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯತೆಯ ಅನುಭವವನ್ನು ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲವೇ? ಇಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಾಗುವ ಸಂಗೀತದ ರಾಗಗಳು ನರ್ತನ ಶೈಲಿಗಳು ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕಾಗುವಾಗ ಬೇರೆಯೇ ರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆ.

             ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಪುರಾಣ ಪ್ರಸಂಗಗಳು ಮೂಲ ಪುರಾಣದಂತೆ ಇಲ್ಲ , ಏಕಿಲ್ಲ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ವಿವರಣಿ ಇಲ್ಲಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ.  ಪುರಾಣ ಪ್ರಸಂಗಗಳು ಯಾವ ರಂಗ ಪ್ರಾಕಾರಗಳಲ್ಲೂ ಮೂಲ ಪುರಾಣದಂತೆ ಇಲ್ಲ. ರಂಗ ಪ್ರಾಕಾರಗಳು ಇರುವುದು ರಸವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವುದಕ್ಕೆ. ರಸವಿರುವುದು ಆಸ್ವಾದನೆಗೆ. ಪುರಾಣ ದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಮೂಲ ಪುರಾಣ ಕೃತಿಗಳ ಪಾರಾಯಣ ಮಾಡಬಹುದು. ಆಮೂಲಕ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು.  ಆದರೆ ರಂಗಕ್ಕೆ ಅವುಗಳನ್ನು ತರುವ ಉದ್ದೇಶ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುವುದಕ್ಕಲ್ಲ.  ರಂಗದಲ್ಲಿ ರಸಗಳೇ ಪ್ರಧಾನ. ಪುರಾಣ ಅದಕ್ಕೆ ಮಾಧ್ಯಮ.  ಹಾಗಾಗಿ ರಂಗಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ರಸೋತ್ಪತ್ತಿಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗುವಂತೆ ಇಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.

            ನಂಬಿಯಾರರು ಸರಳವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತಾ ಚಿಂತನೆಯ ಹೊಸ ಬಿತ್ತನೆಯನ್ನು ಬಿತ್ತುತ್ತಾರೆ ಎಂದನಿಸುತ್ತದೆ.  ರಾಮಾಯಣದ ಕಥೆ ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನೋ ನಾಟಕವನ್ನೋ ನೋಡುವ ಕುತೂಹಲವೇಕೆ? ಅಲ್ಲಿ ಕಥೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಉದ್ದೇಶವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾದಂಬರಿಯನ್ನೋ ಕಥೆಯನ್ನೋ ಸಿನಿಮಾ ಅಥವಾ ನಾಟಕವಾಗಿ ರಂಗದ ಮೇಲೆ ತರುವಾಗ ಮೂಲ ಕಥೆಯಂತೆ ಅಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿತವಾಗುತ್ತದೆಯೇ? ಇಲ್ಲ. ರಂಗಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆ ಕಾಣಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಆಸ್ವಾದಿಸಬಲ್ಲ ರಸಾನುಭವವೇ ಪ್ರಧಾನವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಥೆ ಓದುವಾಗ ಆಗುವ ರಸೋತ್ಪತ್ತಿಗೂ ಕಥೆ ರಂಗದ ಮೇಲೆ ಕಾಣುವಾಗ ಆಗುವ ರಸೊತ್ಪತ್ತಿಗೂ ವೆತ್ಯಾಸ ಇರುತ್ತದೆ.

            ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಶ್ನೆ. ಈ ಮೊದಲು ಶೇಣಿಯವರ ರಾವಣ ಪಾತ್ರವನ್ನು ನನ್ನ ಬ್ಲಾಗ್ ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ಬರೆದಾಗ ಆಸಕ್ತರೊಬ್ಬರೂ ಇದೇ ರೀತಿಯ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯನ್ನಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟಿದ್ದರು. ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಖಳ ಪಾತ್ರದ ವಿಜ್ರಂಭಣೆ ಅಥವಾ ವೈಭವೀ ಕರಿಸುವುದು ಸರಿಯೇ?  ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ರಸೋತ್ಪತ್ತಿ ಪ್ರಧಾನವಾಗುವಾಗ ಖಳ ಪಾತ್ರ ವೈಭವೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೆ ಆ ಮಟ್ಟಿಗೆ ರಸೋತ್ಪತ್ತಿ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ, ಖಳ ಪಾತ್ರ ವೈಭವೀಕರಣ ತಪ್ಪಲ್ಲ ಎಂದನಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇದೇ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ನಂಬಿಯಾರ ವಿವರಣೆ ಸಹಜವಾಗಿ ಸರಳವಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ.

            ಯಾವುದೇ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ನಾಯಕ ಪಾತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಖಳ ಪಾತ್ರಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. ಖಳ ಪಾತ್ರಗಳ ಯೋಗ್ಯತೆಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗುವಾಗ ಖಳನನ್ನು ಸೋಲಿಸುವ ನಾಯಕಪಾತ್ರಗಳ ಯೋಗ್ಯತೆಯೂ ಸಹಜವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚೇ ಇರಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಖಳ  ಪಾತ್ರ ವಿಜ್ರಂಭಿಸುವಾಗ ಅದನ್ನು ಸೋಲಿಸುವ ನಾಯಕ ಪಾತ್ರವೂ ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ವೈಭವೀಕರಿಸಿದಂತೆ. ಯೋಗ್ಯತಾವಂತ ಖಳನನ್ನು ಸೋಲಿಸುವಾಗ ನಾಯಕನ ಯೋಗ್ಯತೆಯೂ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚೇ ಅಲ್ಲವೇ?

         ಹೀಗೆ ಸಂದರ್ಶನ ಕೇವಲ ಸಂದರ್ಶನವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಹಲವು ನಿಷ್ಠೂರ ಸತ್ಯದ ಪ್ರತಿಪಾದನೆಯಂತೆ ಇಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದರೆ ಇದು  ಅಗಾಧವಾದ ತಿಳುವಳಿಕೆಯ ಕಿಂಚಿತ್ ದರ್ಶನಂತೆ ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದನ್ನು ಗಮನವಿಟ್ತು ನೋಡಬೇಕು. ಕಿವಿಯಾರೆ ಕೇಳಬೇಕು.  ಡಾ| ರಾಘವ ನಂಬಿಯಾರ ಬಗ್ಗೆ ನಾವು ಹೇಳುವುದಲ್ಲ ತಿಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಅಗತ್ಯವಿದೆ. ಅವರು ಎಲ್ಲಿಯೂ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಈ ಸಂವಾದ ಅದನ್ನು ವ್ಯಕ್ತ ಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಯಕ್ಷಗಾನ ಪದಗಳನ್ನು ಹೇಳುವಾಗ ಇವರು ಭಾಗವತನಂತೆ ಅವತರಿಸಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ, ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆ,  ವೇಷಗಾರಿಕೆ ಕುಣಿತ ಎಲ್ಲದರಲ್ಲೂ ಸಮ ಪ್ರಮಾಣದ ಪ್ರೌಢಿಮೆಯನ್ನು ತೋರುತ್ತಾರೆ. ಹೆಚ್ಚೇಕೆ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನಾಗಿಯೂ ಶುದ್ದ ಅವಲೋಕನವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರತಿಯೋಂದೂ ವಿಚಾರಗಳೂ ಇವರ ಸಂಶೊಧನೆಯ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕ ನಿಲ್ದಾಣಗಳು. ಸಹಜವಾಗಿ ನಿಲ್ದಾಣಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಅಲ್ಲಿಂದ ಸರಿದು ಹೋದಮೇಲೆ ಅಲ್ಲಿಯ ಸ್ಥಿತಿಗತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಅರಿವಿರುವಿದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಸರಿದು ಹೋದ ನಿಲ್ದಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಇವರ ಅವಲೋಕನ ದೃಷ್ಟಿ ಸರಿದಾಡುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿಯೇ ವಾಸ್ತವದ ಆಗು ಹೋಗುಗಳಬಗ್ಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ. ಯಕ್ಷಗಾನದಂತೆ ಕೇರಳದ ಕಥಕ್ಕಳಿಯ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಹೀಗೆ ಪ್ರವಚಿಸಬಲ್ಲರು ಅಷ್ಟೇ ಏಕೆ ಸಂಗೀತದ ಸ್ವರ ಆಲಾಪಗಳ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಇವರ ಮಾತು ಪ್ರಬುದ್ಧತೆಯನ್ನು ಸಾರುತ್ತದೆ. ಇದಲ್ಲವೇ ಸಂಶೋಧಕನ ನಿಜವಾದ ಅರ್ಹತೆ. ಹಾಗಾಗಿಯೇ ಸಂವಾದ ಮುಗಿದಾಗ ಅನ್ನಿಸುತ್ತದೆ. ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೊಂದು ಲಾಕ್ಷಣಿಕ ಗ್ರಂಥವಾಗಬೇಕು. ಅದಕ್ಕೆ ಇವರು ಸಂಪಾದಕರಾಗಬೇಕು.  ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೊಂದು ಮಾನ್ಯತೆಯ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ  ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಗಬೇಕು, ಅದಕ್ಕಿವರು ಪ್ರಾಚಾರ್ಯರಾಗಬೇಕು.  ಎಲ್ಲದಕ್ಕೂ ಮೊದಲು ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಆ ಸೇವಾಭಾಗ್ಯ ಒದಗಿಬರಬೇಕು.

            “ಈ ರೀತಿಯ ಸಂವಾದವನ್ನು ತೆರೆದಿಟ್ಟ ಶ್ರೀ ರಂಗನಾಥ ಸಿತ್ಲರ ಪರಿಶ್ರಮ ಪ್ರಶಂಸನೀಯ.”  ಈ ಒಂದು ವಾಕ್ಯ ಸಾವಿರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹುದುಗಿಸಿದಂತೆ. ಯಾಕೆಂದರೆ ನಿಸ್ವಾರ್ಥ ಸೇವೆ ಎಂದೂ ಯಾವ ಫಲವನ್ನೂ ನಿರೀಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗಾಗಿ ಈ ಒಂದರಲ್ಲಿ ಸಾವಿರವನ್ನು ತುಂಬಿಕೊಡುವ ಬಯಕೆ ಇದು.

ಯಕ್ಷಗಾನಂ ಗೆಲ್ಗೆ

           

ಪತಂಗ ಚಲನೆಯ ರಜತ ಚಂದ್ರ

            ವಾರಿಜಗಂಧಿನಿ ಕೀರಭಾಷಿಣಿ ಮುದ್ದು   ನೀರೆ ನೀ ಬಾಗಿಲ ತೆರೆಯೆ …………….

ಶೃಂಗಾರ ರಸದ ಪದ ಮಧುರವಾದ ಅಲಾಪನೆಯೊಂದಿಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅದಕ್ಕೊಪ್ಪುವ ಸಹಜವಾದ ಹೆಜ್ಜೆಗಾರಿಕೆಯ ನೃತ್ಯಾಭಿನಯ ರಂಗದಲ್ಲಿ ಮೈದಳೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಪಾರಿಜಾತ ಪ್ರಸಂಗದ ಶೃಂಗಾರ,  ಮತ್ಸರ,  ಹಾಸ್ಯ, ಲಾಸ್ಯಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಒಂದು ಸನ್ನಿವೇಶವದು. ನಾರದ ತಂದಿತ್ತ ಪಾರಿಜಾತ ಪುಷ್ಪವನ್ನು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ರುಕ್ಮಿಣಿಗೆ ತೊಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಲ್ಲಿಂದ ಸಮಸ್ಯೆಯ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸಮಾಚಾರವನ್ನು ಬಣ್ಣಗಟ್ಟಿ ಸಖಿ ತನ್ನೊಡತಿ ಸತ್ಯಭಾಮೆಗೆ ವರದಿಯೊಪ್ಪಿಸುತ್ತಾಳೆ.  ಸತ್ಯಭಾಮೆ ಸವತಿ ಮಾತ್ಸರ್ಯದಿಂದ ಅಂತಃ ಪುರದ ಬಾಗಿಲು ಭದ್ರ ಪಡಿಸಿ ಮುನಿಸಿನಿಂದ ಇರುವಾಗ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ರಮಿಸುತ್ತಿರುವ ದೃಶ್ಯ. ಸತ್ಯಭಾಮೆಗಾಗಿ ಎಲ್ಲವೂ ಆಗುವ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಪರಿಪರಿಯಾಗಿ ಮನವೊಲಿಸುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಪಾತ್ರಧಾರಿಯ ಉತ್ಕೃಷ್ಟ ಅಭಿನಯ ಮಾತುಗಾರಿಕೆ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾಗಿ ಮೋಹಕವಾದ  ಅಪ್ಪಟ ಯಕ್ಷಗಾನದ ನರ್ತನ ಮನಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ.  ಭಾಗವತರ ಪದಕ್ಕೆ ಲಯಬದ್ಧ ಮದ್ದಲೆವಾದನ ಹೇಗಿರಬೇಕು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುವಂತಹ  ಹೆಜ್ಜೆಕಾರಿಕೆ.   ಆ ಹೆಜ್ಜೆಗಾರಿಕೆಯ ಮೆಲುವಾದ ಸದ್ದಿನಲ್ಲಿ ಮದ್ದಲೆಯ ನಾದ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದ ಹಾಗೆ ಭಾಸವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಅಷ್ಟಾಂಗನೆಯರ ಮಡಿಲಿನಿಂದ ಮಡಿಲಿಗೆ ಹೃದಯದಿಂದ ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಹಾರುವಂತೆ ಸೌಮ್ಯನರ್ತನ.  ಪರಿಪೂರ್ಣ ಹಸ್ತಮುದ್ರೆಯ ಸಂಕೇತ, ಭುಜದೆತ್ತರಕ್ಕೆ ಹಿಡಿದ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಸುಲಲಿತವಾದ ವಿನ್ಯಾಸದ ಅಂಗಭಂಗಿ,  ರಂಗಸ್ಥಳದ ಸುತ್ತಗಲಕ್ಕೂ ಚಲಿಸುವ ರಂಗ ತುಂಬುವ ನಾಟ್ಯ,  ಅತ್ತಿಂದಿತ್ತ ಇತ್ತಿಂದತ್ತ ಹೀಗೆ ರಸಭರಿತ ನಾಟ್ಯಾಭಿನಯವನ್ನು ಕಂಡಾಗ ಯಾರೀತ ನುರಿತ ಕಲಾವಿದ? ಅಚ್ಚರಿ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಸಹ ವೀಕ್ಷಕನ ಉತ್ತರ ಬೇರೆ ಆತ ಯಾರೂ ಅಲ್ಲ.... ಅದು ನಮ್ಮ ಚಂದ್ರಶೇಖರ ಧರ್ಮಸ್ಥಳ.

            ರಂಗದ ಮೇಲಿನ ಜೀವನಕ್ಕೆ ರಜತಪರ್ವವನ್ನು ಆಚರಿಸುವ ಚಂದ್ರ ಶೇಖರರ ವೇಷ ಕಾಣುವಾಗ ಅದಾಗಲೇ ಇಪ್ಪತ್ತೈದು ಕಳೆಯಿತೆ ?  ಎಂಬ ಅನುಮಾನ ಬರುವುದು ಸಹಜ. ದಣಿವರಿಯದ ಸುಂದರ ನಾಟ್ಯ ನೋವರಿಯದ ನಗುಮುಖ,  ಪಾತ್ರಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪುವ ಹಿತಮಿತವಾದ ಪರಿಶುದ್ದ ಮಾತುಗಾರಿಕೆ. ಎಲ್ಲವನ್ನು ಮೀರಿ ನಿಲ್ಲುವ ಸರಳ ಹಾಗು ವಿನಮ್ರ ನಡತೆ ಹೀಗೆ ಓರ್ವ ಪುಂಡುವೇಷಧಾರಿಯಾಗಿಯೋ ಕಲಾವಿದನಾಗಿಯೋ ಯೋಗ್ಯತೆಗಳು ಏನಿರಬೇಕೋ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನು ಹೊಂದಿಕೊಂಡ ರಂಗದ ಪಾದರಸ ಚಲನೆಗೆ ಇಪ್ಪತೈದರ ರಂಗಾನುಭವ ಎಂದರೆ ಅಚ್ಚರಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

             ಯಾವುದೇ ವೇಷವಿತ್ತರೂ ಅದನ್ನು ನಿಭಾಯಿಸುವ ಆತ್ಮ ವಿಶ್ವಾಸ ಕಲಾವಿದನನ್ನು ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರಸಂಗ ಮತ್ತು ಹಿಮ್ಮೇಳಕ್ಕೆ ಕಲಾವಿದನಾದವನು ಭಾರವಾಗಬಾರದು. ಆವಾಗ ಸ್ವ ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಅಭದ್ರತೆಯ ವಾಸನೆ ಬಡಿಯುತ್ತದೆ. ಇದು ಮೊದಲು ಪ್ರಕಟಗೊಳ್ಳೂವುದು ಒಬ್ಬ ಪುಂಡುವೇಷಧಾರಿಯ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ.   ಪುಂಡುವೇಷವೆಂದರೆ ಮೇಳದ ಪ್ರಧಾನ ಆಕರ್ಷಣೆಯ ಕೇಂದ್ರ ಬಿಂದು. ಅದೆಷ್ಟೇ ಹಿರಿಯ ಕಲಾವಿದರು ರಂಗದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಪುಂಡುವೇಷದ ಪ್ರವೇಶವೆಂದರೆ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ ಮೈಛಳಿ ದೂರವಾದಂತೆ. ಆತ ಕುಣಿಯುತ್ತಿದ್ದರೆ ಉತ್ಸಾಹಿಗಳ ಕೈ ಕಾಲು ಅರಿವಿಲ್ಲದೇ  ನೆಲದ ಪರಿವೆಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಬಿಟ್ಟಿರುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶವೆಂದರೆ ಅಸಂಖ್ಯ ದಿಗಿಣ ಗಿರಕಿಯಿದ್ದರೆ ಪುಂಡುವೇಷವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.  ಶುದ್ದ ಕರಾರುವಕ್ಕಾದ ಹೆಜ್ಜೆಗಾರಿಕೆಯ ನಾಟ್ಯಾಭಿನಯ ಇದು ಮಿತಿಯೊಳಗಿರಬೇಕು.  ಜತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ  ಉಚ್ಚಾರದ ನಿರರ್ಗಳ ಸಂದರ್ಭೋಚಿತ ಮಾತುಗಾರಿಕೆಯೂ ಇರಬೇಕು. ಸಹಕಲಾವಿದರ ನಿರ್ವಹಣೆಗೆ ಚೈತನ್ಯವನ್ನು ತುಂಬುತ್ತಾ ಪ್ರಸಂಗದ ಜೀವನಾಡಿಯಾಗಿರಬೇಕು.   ಈ ಎಲ್ಲಾ ಸರ್ವಾಂಗ ಗುಣಗಳು ಚಂದ್ರಶೇಖರರಲ್ಲಿ ಅಡಕವಾಗಿದೆ ಎಂದರೆ ಅದು ಅತಿಶಯವಲ್ಲ.  ಆದರೆ ಈ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಮೀರಿದ ಗುಣವೊಂದು ಚಂದ್ರಣ್ಣನಲ್ಲಿದ್ದರೆ ಅದು ಬಿಗುಮಾನವಿಲ್ಲದ ಸರಳ ನಡತೆ.  ಸಹಕಲಾವಿದರಿಗೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಿಗೆ ಹತ್ತಿರವಾಗುವುದು ಇದರಿಂದಲೇ.

ಚಿತ್ರ ಕೃಪೆ ರಾಧಾಕೃಷ್ಣ ಭಟ್ ಕೊಂಗೊಟ್

 ಪುಂಡುವೇಷವಾಗಲೀ,  ರಾಜವೇಷವಾಗಲೀ , ಬೊಬ್ಬಿರಿಯುವ ಬಣ್ಣದವೇಷವೇ ಆಗಲಿ ಅಥವಾ ಸ್ತ್ರೀವೇಷವೇ ಆಗಲಿ ಭೇದವಿಲ್ಲ. ಅದನ್ನು ಆತ್ಮ ವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಅಷ್ಟೇ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ರಂಗದಲ್ಲಿ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕರಿಸಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ.  ಇದು ಕಲಾವಿದನಾಗಿ ಇರಬೇಕಾದ ಹಿರಿಯ ಆದ್ಯತೆ.  ವೇಷ ಒಪ್ಪಿದ ಮೇಲೆ ಹಿಮ್ಮೇಳದಬಗ್ಗೆ ತಲೆಕೆಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಜಾಯಮಾನವಿಲ್ಲ. ಸ್ವ ಸಾಮಾರ್ಥ್ಯಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ರಂಗ ಮೇಲಿನ ನಿರ್ವಹಣೆಗೆ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ.  ಹೀಗಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಕೂಟಗಳಿಗೂ ಇವರ ಆಯ್ಕೆ ಸುಲಭವಾದರೂ ಇವರ ಲಭ್ಯತೆಯೇ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಕಠಿಣವಾಗಿಬಿಟ್ಟಿದೆ.

ಪುಂಡುವೇಷವೆಂದರೆ ಆರಂಭದ ಮಿಂಚಿನ ಪ್ರವೇಶದಿಂದ ತೊಡಗಿ ಪಾತ್ರ ನಿರ್ವಹಣೆ ಸಮಾಪ್ತಿಯ ವರೆಗೂ ಚಿಗರೆಯ ಚಲನೆಯಿರಬೇಕು. ಅದರಲ್ಲೂ ಪ್ರವೇಶ,  ಅದು ಮಿಂಚಿನ ವಿದ್ಯುತ್ ಸಂಚಾರವನ್ನುಂಟು ಮಾಡಬೇಕು. ಚಕ್ರವ್ಯೂಹದ ಅಭಿಮನ್ಯುವಿನಂತ ಪಾತ್ರಗಳು ಆಕರ್ಷಣೆಯನ್ನು ಗಳಿಸುವುದು ಇಂಥವುಗಳಿಂದ.  ಹಿಂದೆ ಜೋಡಾಟವೊಂದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಕೋಳ್ಯೂರು ರಾಮಚಂದ್ರ ರಾಯರು ಅಭಿಮನ್ಯು ಮಾಡಿದಾಗ ಅಭಿಮನ್ಯುವಿನ ಮಿಂಚಿನ ಪ್ರವೇಶದಿಂದಲೇ ಆ ಪ್ರಸಂಗ ಅರ್ಧದಷ್ಟು ಜನಾಕರ್ಷಣೆಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತ್ತು. ಪ್ರಸಂಗ ಮುಕ್ತಾಯದವರೆಗೂ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನ ಕದಲದ ನೋಟ ಈ ರಂಗಸ್ಥಳದತ್ತ ನೆಟ್ಟಿತ್ತು.  ಇದನ್ನು ಹಲವು ಹಿರಿಯ ಭಾಗವತರಾದಿ ಕಲಾವಿದರೂ ಇಂದಿಗೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಂತಹ ಪ್ರಸಿದ್ದ ಕಲಾವಿದರ ಶಿಷ್ಯತ್ವದ ಗರಡಿಯಲ್ಲಿ ಪಳಗಿದ ಮೇಲೆ,  ಇವರನ್ನು ಕಂಡಾಗ ಆಲದ ಮರದ ಬಳ್ಳಿಯೊಂದು ಇಳಿದು ನಂತರ ಬೃಹತ್ ಮರವಾಗಿ ಬೆಳೆದಂತೆ ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ.  ಸಮರ್ಥಗುರುವಿಗೆ ಅತಿ ಸಮರ್ಥ ಶಿಷ್ಯ ಎನ್ನಬಹುದು.

ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಪುಂಡುವೇಷದ ಕಲ್ಪನೇಯೇ ರೂಪಾಂತರ ಹೊಂದಿದೆ. ಗಿರಕಿ ದಿಗಿಣದ ಯೋಗ್ಯತೆಯೊಂದೇ ಮಾನದಂಡವಾಗುತ್ತದೆ. ಕನಿಷ್ಠವಾಗುವ ರಂಗ ಪ್ರಜ್ಞೆ, ಉಚ್ಚಾರ ಶುದ್ಧಿಯಿಲ್ಲದ ಕೇವಲ ಏದುಸಿರಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಕೊಳ್ಳುವ ಮಾತುಗಾರಿಕೆ ಒಟ್ಟು ಪುಂಡುವೇಷದ ಕಲ್ಪನೆಯನ್ನೇ ಬದಲಿಸಿಬಿಟ್ಟಿದೆ.  ಹದಿನೈದು ನಿಮಿಷ ಕುಣಿಯುವಾಗ ಒಂದು ನಿಮಿಷ ಮಾತನಾಡುವ ಚೈತನ್ಯವಾಗಲೀ ಸಾಮಾರ್ಥ್ಯ ವಾಗಲೀ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.  ಚಂದ್ರಶೇಖರರ ಪಾತ್ರನಿರ್ವಹಣೆ ಇವುಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಮೀರಿ ನಿಂತುಬಿಡುತ್ತದೆ.  ಪುಂಡುವೇಷವೆಂದರೆ ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಮಾದರಿಯಾಗುವುದು ಹಿಂದಿನ  ಶ್ರೇಷ್ಠ ದಂತ ಕಥೆ  ಕಿಶ್ಚನ್ ಬಾಬು ಅವರ ಪಾತ್ರಗಳು. ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಇವರ ಒಂದೆರಡು ವೇಷನೋಡಿದ ಭಾಗ್ಯ ನನಗೂ ಇತ್ತು. ಆನಂತರ ಅದೇ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಶಿವರಾಮ ಜೋಗಿ ಶ್ರೀಧರಭಂಡಾರಿ ಹೀಗೆ ಹಲವರು ಬೆಳೆದು ಬಂದರು. ಶ್ರೀಧರ ಭಂಡಾರಿ ತನ್ನ ಮಿಂಚಿನ ನಿರ್ವಹಣೆಯಿಂದ  ಇಂದಿಗೂ ಚಲಾವಣೆಯ ನಾಣ್ಯವಾಗಿಯೇ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೆ, ಜೋಗಿಯವರ ಹಳೆಯ ಪಾತ್ರಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಟ್ಟುತ್ತಿವೆ. ಇವರ ವೇಷ ಕಂಡಾಗ ಕೇವಲ ದಿಗಿಣಹಾಕುವುದೊಂದೇ ಪುಂಡುವೇಷದ ಮಾನದಂಡವಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ರಂಗದ ನಿಲುಮೆ,  ಲಯಬದ್ದ ಆಕರ್ಷಕ ಹಿತಮಿತವಾದ ಕುಣಿತ ಮತ್ತು ನಿರರ್ಗಳ ಮಾತುಗಾರಿಕೆ ಸಂದರ್ಭೋಚಿತ ನಿರ್ವಹಣೆ ಇಲ್ಲಿ ಅತೀ ಅಗತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಗುಣಗಳಿಂದ ಜನಾಕರ್ಷಣೆಯನ್ನು ಗಳಿಸಿದವರು.  ಇವುಗಳೆಲ್ಲವನ್ನು ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಚಂದ್ರಶೇಖರರವಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ. 

ಪುಂಡು ವೇಷಧಾರಿ ಸಕಾಲಿಕವಾಗಿ ಪಾತ್ರದ ಸ್ಥಿತ್ಯಂತರಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಕೇವಲ ಪುಂಡುವೇಷಕ್ಕಷ್ಟೇ ಸೀಮಿತವಾದರೆ ನಂತರ ಆ ದೈಹಿಕ ಕ್ಷಮತೆಯನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ಹೆಣಗಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಒಟ್ಟು ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಬೀರುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ರಾಜವೇಷವೋ ಮತ್ತೋಂದೋ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಸಕಾಲಿಕವಾಗಿ ತಂದುಕೊಳ್ಳುವ ಅನಿವಾರ್ಯತೆ ಇದೆ.  ಇಂದು ಪುಂಡುವೇಷದಷ್ಟೇ  ರಾಜವೇಷದಂತಹ ಕಿರೀಟವೇಷಗಳನ್ನು ಚಂದ್ರಶೇಖರರು ಸುಲಭದಲ್ಲೇ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಪರಿಪೂರ್ಣತೆಯ ಸಂಕೇತವೆನ್ನಬೇಕು. ಹಾಗೇನೆ ಇವರ ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ ತೇಲುವಂತಹ  ನೃತ್ಯ ಶೈಲಿ ಬಹಳ ಆಕರ್ಷಣೀಯ.  ನೃತ್ಯದಿಂದ ರಂಗದ ಪತಂಗವಾಗುವ ಈ ಚಂದ್ರನ ರಜತ ಪ್ರಭೆ ಸದಾ ಪ್ರಖರವಾಗಿ ಬೆಳಗಲೆಂಬ ಆಶಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಓರ್ವ ಕಲಾವಿದನ ಉತ್ತುಂಗತೆಯನ್ನು  ತಲುಪುವಲ್ಲಿ ಈ ರಜತ ಸಂಭ್ರಮವು ಸೋಪಾನವವಾಗಿ ಆ ಭವ್ಯತೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸಲಿ ಎಂದು ಹಾರೈಸುವ.    

            

ಅಭಿಮಾನದ ಅಪಮೌಲ್ಯ

            ಇದು ಕಳೆದ ಲೇಖನದ ಮುಂದುವರಿದ ಭಾಗ ಎನ್ನಬೇಕೋ  ಎಂದನಿಸುತ್ತದೆ.  ಘಟನೆಗಳು ಹಾಗೆ ದೂರದರ್ಶನದ ಸರಣಿಯಂತೆ ಒಂದನ್ನೊಂದು ಹೊಂದಿಕೊಂಡಿದ್ದರೆ ಅದೇ ಮುಂದುವರಿದಂತೆ ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ.  ಹಾಗೇ ಆಸಕ್ತಿ ಇದ್ದಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರೆಸಿ.....

ಇತ್ತೀಚೆಗೆ "ಅತಿಕಾಯ ಮೋಕ್ಷ" ಎಂಬ ಯಕ್ಷಗಾನ ಪ್ರಸಂಗದ ಧ್ವನಿಮುದ್ರಣ   ವಾಟ್ಸ್ ಅಪ್ ನಲ್ಲಿ ಹರಿದಾಡುತ್ತಾ ನನ್ನ ಮೊಬೈಲ್ ಗೂ ಬಂತು. ಸುಮಾರು ಮೂರು ನಾಲ್ಕು ಘಂಟೆಯ ತಾಳಮದ್ದಲೆ ಇಷ್ಟು ಸಂಕೀರ್ಣವಾಗಿ ಹರಿದಾಡಿ ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ ಎಂದರೆ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು ಹೊಗಳಬೇಕೋ ಅಲ್ಲ ಅವಿಷ್ಕಾರದ ಬಗ್ಗೆ ವ್ಯರಾಗ್ಯವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಬೇಕೋ ತಿಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ಉತ್ತರಕನ್ನಡದ ಗಡಿಗೆಹೊಳೆಯಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಹಿಂದೆ ದಶಕಗಳ ಕೆಳಗೆ ಆದ ತಾಳ ಮದ್ದಲೆಯದು.  ಹೊಸ್ತೋಟ ಶೇಣಿ ಪೆರ್ಲ ತೆಕ್ಕಟ್ಟೆ ಹೀಗೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕಲಾವಿದರ ನೈಪುಣ್ಯತೆಯಿಂದ  ಕೂಡಿದ ಸುಂದರ ಧ್ವನಿಮುದ್ರಣವದು. ಆದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಅಚ್ಚರಿ ಪಡುವಂತಹುದು ಏನಿದೆ ಎಂದು ಅಚ್ಚರಿಯೇ?

            ಬಂದ ದ್ವನಿ ಮುದ್ರಣದ ಕಡತವನ್ನು ಇಳಿಸಿ ಕೇಳಿದೆ. ಕೇಳಿದಾಗ ಅನುಮಾನಗೊಂಡು ಪರಿಶೀಲಿಸಿದಾಗ ಅರಿವಿಗೆ ಬಂತು. ಇದು ನನ್ನ ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿದ್ದ ಒಂದು ಯಕ್ಷಗಾನ. ಇದರಲ್ಲಿ ವಿಚಿತ್ರವೇನು. ಸಂಗತಿ ಇರುವುದು ಇಲ್ಲೇ. ಮಹನೀಯರೊಬ್ಬರಿಂದ ವಿನಿಮಯದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ್ದ ಅಮೂಲ್ಯ ಸಂಗ್ರಹವದು. ಅದರಂತೆ ನನ್ನಲ್ಲಿದ್ದ ಅಮೂಲ್ಯ ಸಂಗ್ರಹ , ಸಮಯ ಮತ್ತು ಶ್ರಮವನ್ನು ಇದಕ್ಕಾಗಿ ವಿನಿಯೋಗಿಸಿದ್ದೆ.  ಇದರ ಬಗ್ಗೆ ಖೇದವಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಒಂದು ವಸ್ತು ಸಂಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಡುವುದು ಅದರ ಮೌಲ್ಯದ ಯೋಗ್ಯತೆಯಿಂದ. ಅತ್ಯಮೂಲ್ಯವಾಗಿರುವಂತಹುದು ಅದು ಸಂಗ್ರಾಹ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ.  ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಸಂಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಅರ್ಥವೆಲ್ಲಿಯದು?

ಇನ್ನು ಮೌಲ್ಯ ಮಾಪನ ಅದು ನಮ್ಮಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತದೆ.  ನಮ್ಮ ಸಂಗ್ರಹಕ್ಕೆ ನಾವು ಮೊದಲು ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಗೌರವವನ್ನು ಕೊಡಬೇಕು. ನಾವೇ ಅದನ್ನು ನೀಡದೆ ಇದ್ದಲ್ಲಿ ಮೌಲ್ಯರಹಿತವಾದ ಸಂಗ್ರಹವಾಗುತ್ತದೆ.  ವರ್ತಕ ತನ್ನ ಅಂಗಡಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿಡುವ ಪ್ರತಿವಸ್ತುವಿನ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಅರಿಯಬೇಕು. ಹಾಗಿದ್ದಲ್ಲಿ ವರ್ತಕನಾಗಿ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಗಳಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಇದು ಮೊದಲ ಆದ್ಯತೆಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಹೆಣ್ಣನ್ನು ಮದುವೆ ಮಾಡಿಕೊಡುವಾಗ ಮಗಳ ಮೇಲೆ ತಂದೆಗೆ ಪ್ರೀತಿ ಮಮಕಾರ ಗೌರವ ಇದ್ದಲ್ಲಿ ಆಕೆಯ ಗಂಡನ ಆಯ್ಕೆಯಲ್ಲೂ ಆತ ಕಾಳಜಿವಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಅದು ಅಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಸಲ್ಲುವ ದಾನವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ.

            ಹೀಗೆ ನಮ್ಮಲ್ಲಿರುವ ಮೌಲ್ಯಯುತ ವಸ್ತು, ಅದು ಅದರ ಬೆಲೆಯನ್ನು ತಿಳಿದವರ ಕೈಸೇರಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ಮಂಗನ ಕೈಗೆ ಮಾಣಿಕ್ಯ ಕೊಟ್ಟರೇನು ಬಂತು. ಮಂಗ ಒಂದು ಸಲ ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ಮತ್ತೆ ಸ್ಥಳ ನೋಡದೆ ಎಸೆದುಬಿಡುತ್ತದೆ.  ಹಾಗೆಂದು ಅದೇ ವಸ್ತು ಮೌಲ್ಯ ತಿಳಿದ ವ್ಯಾಪರಿಯ  ಕೈ ಸೇರುವುದನ್ನು ಬಯಸಬಹುದೇ?  ವ್ಯಾಪಾರಿಯಾದವನು ವಸ್ತುವಿನ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಅರಿಯುವಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಹೊಂದುವುದರಲ್ಲಿ ಆತನ ವ್ಯಾಪಾರಿ ಸ್ವಾರ್ಥವಿರುತ್ತದೆ.  ಸುಂದರವಾದ ದೇವರ ಮೂರ್ತಿ ಅಂಗಡಿಯಲ್ಲಿದ್ದರೆ ,  ಅಂಗಡಿಯಾತನಿಗೆ ಅದಕ್ಕೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುವ ಅಥವಾ ಪೂಜಿಸುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದೇ ಭಕ್ತನೊಬ್ಬ ಅದನ್ನು ಒಯ್ಯುವಾಗ ಅವನು ಕಟ್ಟುವ ಮೌಲ್ಯ ಬೇರೆಯದೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಆ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಆತ ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಗೌರವಿಸುತ್ತಾನೊ ಅಲ್ಲಿಯ ತನಕ ಆ ಮೂರ್ತಿ ಆತನಲ್ಲಿ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

           

            ಅಂದಿನ ವೃತ್ತ ಪತ್ರಿಕೆಯ ಬೆಲೆ ಅಂದು ರಾತ್ರಿಕಳೆಯುವವರೆಗೆ ಸೀಮಿತ. ಮರುದಿನದ ಪತ್ರಿಕೆ ಬಂದಾಗ ಇದು ನಿನ್ನಯ ಮೌಲ್ಯವಿಲ್ಲದ ಸಂಗ್ರಹದ ಮೇಲೆ ರದ್ದಿಯಾಗಿ ಬಿದ್ದಿರುತ್ತದೆ. ಅದರಂತೆ ನಮ್ಮ ಭಾಷೆಯ ಪತ್ರಿಕೆಯ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು  ಅನ್ಯಭಾಷಿಕ ನೀಡಬೇಕೆಂದೇನೂ ಇಲ್ಲ.  ಇಂದಿನ ಪತ್ರಿಕೆಯಾದರೂ ಆತನಿಗೆ ಅರ್ಥವಿಲ್ಲದ ರದ್ದಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಒಂದು ವಸ್ತುವಿನ ಯೋಗ್ಯತೆ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಡುವುದಕ್ಕೆ ಸ್ಥಾನದ ಅವಶ್ಯಕತೆಯೂ ಇರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಇದು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.  ರಸ್ತೆ ಬದಿಯಲ್ಲಿ ಕರಪತ್ರ ಹಂಚುವವನ ಕೈಯ್ಯಲ್ಲಿ ಇರುವವರೆಗೆ ಕರಪತ್ರ ಸುಂದರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಸಲ ಆತನ ಕೈಯಿಂದ ಅದು ವಿತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತೋ ಆಮೇಲೆ ಎಲ್ಲೆಂದರಲ್ಲಿ ಕಸದ ತೊಟ್ಟಿಯಲ್ಲೂ ಬಿದ್ದಿರುತ್ತದೆ. ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುವುದು ತಪ್ಪಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅದು ಗೌರವವಯುತವಾಗಿರಬೇಕು.  ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಉಳಿಸಬೇಕು. ಬೆಲೆ ಬಾಳುವ ವಸ್ತು ಒಂದನ್ನು ನಾವು ಅಂಗಡಿಯಿಂದ ಹಣತೆತ್ತು ತರುತ್ತೇವೆ. ಆದರೆ ಮನೆಗೆ ತಂದಾಗ ಅಂತಹುದೇ ವಸ್ತುವನ್ನು ಪಕ್ಕದ ಮನೆಯವನೋ ಸ್ನೇಹಿತನೋ ತನಗೆ ಉಪಯೋಗವಿಲ್ಲವೆಂದು ಉಚಿತವಾಗಿ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ತಂದಿಟ್ಟಿರುತ್ತಾನೆ. ಕೈ ಹಿಸುಕಿಕೊಳ್ಳುವಂತಾಗುವುದಿಲ್ಲವೆ? ಹೀಗೆ  ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವು ಸುಲಭವಾಗಿ ಧಾರಾಳವಾಗಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ ಎಂದಾದರೆ ಅದರ ಮೌಲ್ಯ ಉಳಿಯುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವೇ?

            ಮಂಗಳೂರಿನ ಪುರಭವನದಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನ ಬಯಲಾಟವೊಂದು ನಡೆಯುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಹಿರಿಯ ಕಲಾವಿದರೊಬ್ಬರಲ್ಲಿ ಜಾಗವಿಲ್ಲವೆಂದು ಅಲವತ್ತುಕೊಂಡಾಗ ಅವರು ಹೇಳಿದ ಮಾತು ಬಹಳ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. “ ಆಟ ನೋಡುವವರು ಸ್ಥಳವಿಲ್ಲದೇ ಕಿಟಿಕಿ ಬಾಗಿಲುಗಳಲ್ಲಿ ಇಣುಕಿ ತುದಿಗಾಲಲ್ಲಿ ನಿಂತು ನೋಡುವಂತಿರಬೇಕು. ಹಾಗೆ ಕಷ್ಟ ಪಟ್ಟು ನೋಡುವಾಗ ನಮಗೂ ನಮ್ಮ ಕಾಳಜಿಯ ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ . ಉತ್ಸಾಹ ನೂರ್ಮಡಿಸುತ್ತದೆ.” ಹೀಗೆ ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನು ಕಷ್ಟ ಪಟ್ಟು ಕಾಣುವಾಗ ಅದರ ಮೌಲ್ಯ ವೃದ್ದಿಯಾಗುತ್ತದೆ. 

             ಹೀಗಾಗಿ ಮೊಬೈಲ್ ನಿಂದ ಮೊಬೈಲ್ ಗೆ ಹಗುರವಾಗಿ ಹರಿದಾಡುವ ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನು ಕಂಡಾಗ ಇಲ್ಲಿ ಅಚ್ಚರಿಯೊಂದಿಗೆ ಮನಸ್ಸು ತಳಮಳವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತದೆ.  ಕಾರಣವಿಷ್ಟೆ.   ಹಗಲು ರಾತ್ರಿ ಪರಿಶ್ರಮಪಟ್ಟು ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ಗಳಿಸಿದ್ದನ್ನು ಸಹೃದಯದಿಂದ ಹಂಚಿಕೊಂಡಾಗಿದೆ.  ಇಲ್ಲಿರುವ ಸಂಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಅನ್ಯರು ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾರೆ ಎನ್ನುವಾಗ ಆ ಸಂಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಮತ್ತಷ್ಟೂ ಅರ್ಥವಿರುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಭಾವನೆ.  ಆದರೆ ಆ ಮೌಲ್ಯದ ಸ್ವರೂಪ ನಿಸ್ವಾರ್ಥತೆಯಿಂದ ಕೂಡಿರಬೇಕು. ಇದೇ ಭಾವದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಬಳಿಯಿಂದ ಹಲವರು ಅಮೂಲ್ಯ ಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ಸಂಕೋಚವಿಲ್ಲದೇ ಕೇಳಿ ಪಡೆದಿರುತ್ತಾರೆ. ಅದರಲ್ಲೂ ಕೆಲವರು ಹೆತ್ತ ತಾಯಿಯ ಮೇಲೆ ಆಣೆಇಟ್ಟ ಭಾವದಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೂ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ವಾಗ್ದಾನವನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ನನ್ನಿಂದ ಪಡೆದದ್ದಿದೆ. ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಹೆತ್ತ ತಾಯಿ ಎನ್ನುವುದಕ್ಕೆ ಇಲ್ಲಿ ವಿಶಾಲವಾದ ಅರ್ಥವಿದೆ. ಹೇಳಿ ಕೇಳಿ ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನು ಅತಿಯಾದ ಪ್ರೀತಿ ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ಕಾಣುವವರಿಗೆ ಯಕ್ಷಗಾನ ಕೇವಲ ಕಲೆಯಾಗದೆ ಅದು ಹೆತ್ತತಾಯಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಆ ಗೌರವವನ್ನು ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಹೃದಯದಿಂದ ನೀಡುತ್ತಾರೆ.  ಹೀಗೆ ನಂಬಿಕೆ ವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ಪಡೆದವರು ತಮ್ಮ ತಾಯಿಯನ್ನೇ ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಮೌಲ್ಯರಹಿತವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ ಎಂದ ಮೇಲೆ ಇಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕಾಗಲೀ ಅದರಂಗಗಳಾದ ಕಲಾವಿದರಿಗಾಗಲೀ ಗೌರವವೆಲ್ಲಿ ಬಂತು? ತಮ್ಮ ಹೆಸರು ದುಡ್ಡು ಮಾಡುವ ಸ್ವಾರ್ಥಕ್ಕೆ ಹೆತ್ತತಾಯಿಯನ್ನಾದರೂ ಪರಭಾರೆ ಮಾಡುವ ಈ ಮನೋಭಾವದಿಂದ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುವುದು ನನ್ನಂತಹವನಿಗೆ ಮೂರ್ಖತನವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ.   ಮನೆಯ ಹೆಣ್ಣುಮಗಳನ್ನು ಹೆತ್ತವರು ಧಾರೆ ಎರೆದು ಮದುವೆ ಮಾಡಿ ಕೊಟ್ಟ ನಂತರ  ತಾವಿತ್ತ ಪ್ರೀತಿ ಗೌರವ ಸೇರಿದ ಮನೆಯಲ್ಲೂ ಸಿಗಬೇಕೆಂದು ಅವರು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ಆಗಲೇ ಆ ಹೆಣ್ಣಿನ ಬದುಕಿಗೆ ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ಮೌಲ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.  ಬದಲಿಗೆ ಆ ಹೆಣ್ಣು ಬೀದಿಗೆ ಬಂದು ನಿಂತರೆ ಹೇಗಾಗ ಬೇಡ. ಇದರ ಅಂತರಾರ್ಥ  ಸಂಸ್ಕಾರವಂತ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಮಾತ್ರವೇ ಅರ್ಥವಾಗಬಹುದು.

            ಹಂಚಿ ಹೋದದ್ದರಲ್ಲಿ ಖೇದವಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅದನ್ನೆ ತಮ್ಮ ಪಿತ್ರಾರ್ಜಿತ ವಸ್ತುವಿನಂತೆ ಭಾವಿಸಿ ಮಾರಾಟಕ್ಕಿಟ್ಟು ಹಣಮಾಡುವ ಮನೋಭಾವ ತೋರಿದರೆ ನಾವು ಅಭಿಮಾನಿಸುವ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಮೌಲ್ಯ ಎಲ್ಲಿ ಉಳಿಯಿತು?  ನಮ್ಮ ಮೌಲ್ಯ ಮಾಪನದಲ್ಲಿ ಬೆಲೆಗೆ ನಿಲುಕಲಾಗದ ಯಕ್ಷಗಾನ ಒಂದು ಐವತ್ತು ಅರುವತ್ತು ರುಪಾಯಿಯ ಸಿ ಡಿ ಯಲ್ಲಿ ಹೊರಗೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ ಎಂದಾದರೆ ಇದನ್ನು ತೆವಲು ಎನ್ನದೆ ಬೇರೆ ಎನಾದರು ಗೌರವಯುತ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಕೊಂಡಾಡಬೇಕೆ? ಇದನ್ನೇ ಹೆತ್ತವ್ವೆಯ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಮಾರಾಟಕ್ಕಿಡುವುದು ಎನ್ನಬಹುದು.  ನಿಮಗೆ ಹೇಗನ್ನಿಸುತ್ತದೆ.  ಇದನ್ನು ಓದಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ವಿಶ್ವಾಸವಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಮನದಿಂಗಿತ ಅದರಂತೆ ಹಂಚಿ ಹೋಗಲಿ ಎಂಬ ಸಮಾಧಾನ ಅಷ್ಟೆ.

ಯಕ್ಷ ಸಿಂಚನದ ನಿಷ್ಕಾಮ ಕರ್ಮ ಫಲ

ಅಂದು ಕಾರಣಾಂತರದಿಂದ ರಾತ್ರಿ ನಿದ್ದೆಗೆ ಜಾರುವಾಗ ಬಹಳ ತಡವಾಗಿಬಿಟ್ಟಿತು.  ಮಲಗುವ ಮೊದಲೊಮ್ಮೆ ಶವರ್ ಗೆ ತಲೆಕೊಟ್ಟು ಚುಟುಕು ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಮಲಗುವ ಅಭ್ಯಾಸ ನನಗೆ. ಹಾಗೆ ಮೊಬೈಲ್ ನ್ನು ಹಾಸಿಗೆ ಪಕ್ಕದಲ್ಲೇ ಎಸೆದು, ಸ್ನಾನ ಪೂರೈಸಿದೆ. ನಂತರ ಮಲಗಿ ಇನ್ನೇನು ನಿದ್ದೆಗೆ ಜಾರಬೇಕು ಎನ್ನುವಾಗ ಮೊಬೈಲ್ ಕುಂಯ್ ಗುಟ್ಟಿ ಸುಮ್ಮನಾಯಿತು. ಅಷ್ಟೇ ಅನಾವಶ್ಯವಾಗಿ ಹುಳುವೊಂದು ಮೆದುಳನ್ನು ಹೊಕ್ಕ ಅನುಭವವಾಯಿತು. ಯಾವುದೋ ಸಂದೇಶದ ನಾದವದು.  ಏನಿರಬಹುದು?   ಕುತೂಹಲ ತಡೆಯದೆ ಮೊಬೈಲ್ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು ಬೆಳಗಿಸಿ ನೋಡಿದೆ. ವಾಟ್ಸ್ ಆಪ್ ಗ್ರೂಪ್ ನ ಬಿಂದುವೊಂದು ಹೊಸ ಸಂದೇಶ ದಾಖಲಾಗಿರುವುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿತ್ತು.  ತೆರೆಯೋಣವೇ ಬೇಡವೇ ಎಂಬ ಸಂದಿಗ್ಧತೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದಷ್ಟು ಹೊತ್ತು ಕಳೆದು ಹೋಯಿತು ಅದರ ಬೆನ್ನಿಗೆ ಮತ್ತಷ್ಟು ಕುಂಯ್ ಗುಟ್ಟುವಿಕೆ ಜೋರಾದಾಗ  ಇನ್ನು ಈ ಹುಳು ನಿದ್ದೆಗೆ ತೊಂದರೆ ತರುತ್ತದೆ ಎಂದುಕೊಂಡು ತೆರೆದು ನೋಡಿದೆ.  ಯಕ್ಷಗಾನದ ಗ್ರೂಪ್ ನ  ಪುಟ ತೆರೆದುಕೊಂಡಿತು.  ಹಿರಿಯ ಭಾಗವತರೊಬ್ಬರ ಹೆಸರಿನೊಂದಿಗೆ ಯಕ್ಷಗಾನ ಪದವೊಂದು ಬಾಲವನ್ನು ಹರಡಿಸಿದಂತೆ ಕಂಡಿತು. ಅದನ್ನು ತಡವಿದಾಗ ಭಾಗವತರ ಮಧುರ ಧ್ವನಿಯೊಂದಿಗೆ ಹಾಡು ಅಲೆ ಅಲೆಯಾಗಿ  ಬಿತ್ತರಿಸುತ್ತಾ ಸಾಗಿತು. ಆದರೆ ಆ ಪದವನ್ನು  ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಹೊಸ ಸಂವೇದನೆ ಹುಟ್ಟಲೇ ಇಲ್ಲ. ಸಹಜವಾಗಿ ಹೊಸ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಹಾಡು ಕೇಳುವಾಗ ಒಂದು ಕೂತೂಹಲದ ಅನುಭವ ಜತೆಯಲ್ಲೇ ಒಂದು ನವಿರುತನದ ಅನುಭವವೂ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅನುಭವದ ನವಿರುತನದ ಬದಲಿಗೆ ಹೊಸ ಚಿಂತನೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿತು. 

ಯಾವುದೇ ಹೊಸತಾದ ಅಪರೂಪದ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಪದಗಳು,  ಅಂದರೆ ಈವರೆಗೆ ಕೇಳದೇ ಇರುವಂಥಹುದು ಕೇಳಿದಾಗ ಮಧುರ ನಾದ ಕಿವಿಗೆ ಕೇಳಿದಂತೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೂ ಆ ನಾದದ ತರಂಗಗಳು ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಆ ಅನುಭವ ಇಲ್ಲದೇ ಕೇವಲ ಒಂದು ಯಕ್ಷಗಾನದ ಝೇಂಕಾರವಷ್ಟೇ ಕೇಳಿದಂತಾಯಿತು. ಕಾರಣವಿಷ್ಟೆ...  ಅದಾಗಲೇ .ಆ ಮಧುರ ಅನುಭವ ನನ್ನ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಹಳೆಯದಾಗಿತ್ತು. ಯಾವುದೇ ಹಾಡನ್ನು ಕೇಳಿದಂತೆ ಮನಸ್ಸು ನನ್ನ ಸಂಗ್ರಹದ ಸುತ್ತ ಒಂದು ಪರ್ಯಟವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಸುತ್ತುತ್ತದೆ. ಒಂದೆರಡು ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಅನುಮಾನ ಬೆಳೆದು ಆಗಲೇ ಪರಿಹಾರವಾಗುವುದೂ ಇದೆ. ಆದರೆ ಇದು ಕೇಳಿದ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ  ಅದರ ಆಮೂಲಾಗ್ರ ವಿವರಗಳನ್ನು  ಮನಸ್ಸು ನೆನಪಿಗೆ ತಂದುದಾಯಿತು.

ಒಂದು ಬಹಳ ಹಳೆಯ ಕಾಲದ ತಾಳಮದ್ದಲೆಯೊಂದರ ಧ್ವನಿ ಮುದ್ರಣದಿಂದ ಕಿತ್ತು ಹರಡಿಸಿದ ಪದವದು. ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಪದಗಳ ಜಾಡು ಹಿಡಿದು ಅದರ ವಿವರಗಳನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವುದು ಬಹಳ ಕಠಿಣ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ  ಇದರ ಗ್ರಹಿಕೆ ಕಷ್ಟವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಯಾಕೆಂದರೆ ಅದನ್ನು ತತ್ರಾಂಶಕ್ಕೆ ಪರಿವರ್ತಿಸುವಲ್ಲಿ  ನಾನು ಪಟ್ಟ ಪರಿಶ್ರಮ ಆ ಅರೆನಿದ್ರಾಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲೂ ಅಂದಿನ ನೆನಪಿನ ಪುಟಗಳನ್ನು ತೆರೆದುಬಿಟ್ಟಿತು.

ಬಹಳ ಹಳೆಯ ಕಾಲದ ತಾಳಮದ್ದಲೆಯೊಂದರ ಧ್ವನಿ ಮುದ್ರಣದ ಕೆಲವು ಧ್ವನಿ ಸುರುಳಿ (ಕ್ಯಾಸೆಟ್) ಗಳನ್ನ ಮಿತ್ರರೊಬ್ಬರು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರು. ಅದನ್ನು ತತ್ರಾಂಶ(MP3)  ರೂಪಕ್ಕೆ ಪರಿವರ್ತಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ್ದೆ. ಬಹಳಷ್ಟು ಹಳೆಯದಾಗಿ ಬೂಸುರು ಮೆತ್ತಿಕೊಂಡ ಕ್ಯಾಸೆಟ್ ಸರಿಯಾಗಿ ತಿರುಗಿ ಜೀವತಳೆಯುವುದಕ್ಕೆ ಒಂದೆರಡು ದಿನದ ಶ್ರಮವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿತು. ಹಲವುಸಲ ಇಂತಹ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸಹನೆಯೇ ಮೂಲ ಮಂತ್ರವಾಗಬೇಕು. ಸುತ್ತಿಕೊಂಡ ಸುರುಳಿಗೆ ಮೆತ್ತಿದ ಬೂಸುರನ್ನು ತೆಗೆದು ಅದನ್ನು ಪುನಃ ಸುಸ್ಥಿತಿಗೆ ತರುವಲ್ಲಿ ಅಪಾರವಾದ ಸಹನೆ ಪರಿಶ್ರಮದ ಅವಶ್ಯಕತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಜತೆಯಲ್ಲಿ ಮೊಳೆಯುವ ಕುತೂಹಲ ಇದನ್ನೆಲ್ಲವನ್ನು ಒದಗಿಸಬೇಕು.  ಒಂದು ಸಲ ಒಂದು ಧ್ವನಿ ಸುರುಳಿಯನ್ನು ಬಿಚ್ಚಿ ಶುಭ್ರಗೊಳಿಸುವ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ತೊಡಗಿಕೊಂಡರೆ ನಂತರ ಅದನ್ನು ಪೂರ್ಣ ಗೊಳಿಸಿ ಪುನಃ ಜೋಡಿಸುವವ ವರೆಗೆ ಬೇರೆ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ತೊಡಗುವ ಹಾಗಿಲ್ಲ. ಹಾಗಾಗಿ ಕುತೂಹಲಕ್ಕೆ ಸಾಯಂಕಾಲದ ಹೊತ್ತು ತೊಡಗಿದರೆ ರಾತ್ರಿ ಬಹಳ ಹೊತ್ತಿನವರೆಗೂ ಆ ಕೆಲಸ ಲಂಬಿಸುತ್ತದೆ.  ರಾತ್ರಿ ಹತ್ತು ಹನ್ನೊಂದರ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ  ಹಲವು ಸಲ ತುಂಡಾದ ಟೇಪ್ ನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದಾಗ ಆ ಇರುಳಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಮರುಳು ಬುದ್ದಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಯೋಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹಲವು ಸಲ ಮನೆಯವರು ಇದನ್ನೆಲ್ಲ ಕಂಡು ನನ್ನ ಹುಚ್ಚುತನಕ್ಕೆ ಮರುಗಿರಬೇಕು. ಬೇರೆ ಕೆಲಸ ಇಲ್ಲ ಇವರಿಗೆ ಅಂದು ಕೊಂಡಿರಬಹುದು.  ನನಗಾಗಿ ಮೌನಿಯಾಗುವವರು ಅವರು. ಆದರೆ ಮೌಲ್ಯ ಅರ್ಥವಾಗುವ ಸಂದರ್ಭಗಳೇ ಬೇರೆ.ಇ ಷ್ಟೆಲ್ಲಾ ಆದರೂ  ಹಲವು ಸಲ ಹೀಗೂ ಆಗುವುದುಂಟು.  ಎಲ್ಲವನ್ನು ಶುಭ್ರಗೊಳಿಸಿ ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಿ  ಇನ್ನೇನು ಅಪರೂಪದ ಧ್ವನಿಯ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿರುವಾಗ  ಯಾವುದೋ  ಸಿನಿಮಾ ಹಾಡು ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ  ಅದನ್ನು  ಆ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದಾಗ ಆಗುವ ಭ್ರಮನಿರಸನ ಹೇಳುವುದಕ್ಕಿಲ್ಲ.  ಇದೊಂದು ರೀತಿಯಾದರೆ,  ಅಧ್ಬುತವಾದ ಪದಗಳನ್ನೋ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯನ್ನೊ ಹಿಮ್ಮೇಳವಾದನವನ್ನೋ ಕೇಳಿ ಒಬ್ಬನೇ ಚಪ್ಪಾಳೆ ತಟ್ಟಿ ಕೇಕೆ ಹಾಕಿ ಕುಣಿದದ್ದು ಇದೆ.  ಇದು ಮರುಳು ಎಂದರೂ, ಹಾಗೆ ಅನ್ನಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಂತೃಪ್ತಿ ಇರುತ್ತದೆ.

 ಪ್ರಸ್ತುತ ಈಗ ಕೇಳಿದ ಪದವನ್ನು ಹಲವು ಸಲ ಕೇಳಿದ ನೆನಪು ಇನ್ನೂ ಇದೆ. ಕ್ಯಾಸೆಟ್ ನಿಂದ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಗೆ ಏರಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಅದನ್ನು ಮೊಬೈಲ್ ಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಿ ಒಂದಷ್ಟು ಸಲ ಕೇಳಿದ ನಂತರವೇ ಆದಿನ ನಿದ್ದೆ ಹತ್ತುವುದು. ಈಗ ಈ ಪದ ಆ ನೆನಪನ್ನು ಮಾತ್ರವೇ ತಂದುಕೊಟ್ಟಿತು. ಪದವನ್ನು ಪುನಃ ಪುನರಾವರ್ತನೆಯಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದೆ. ಅದಾಗಲೇ ಒಂದಷ್ಟು ಲೈಕುಗಳು ಥಾಂಕ್ಸ್ ಗಳು..ಜೈಕಾರ ಚಿಹ್ನೆಗಳು  ಆ ವಾಟ್ಸಪ್ ಸಂದೇಶಕ್ಕೆ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಬಂದಾಗಿತ್ತು.  ಯೋಚಿಸಿದೆ ಶೇರ್ ಮಾಡಿದವರು ಮೀಸೆಯಲ್ಲಿ ಬೆರಳಾಡಿಸುತ್ತಿರಬಹುದೇ?  ಒಂದುಸಲ ನನ್ನ ಮೀಸೆಯಕೆಳಗೆ  ಮೆದುವಾಗಿ ನಗು ಹರಡಿತು. ಅಡುಗೆ ಮಾಡಿದ ಭಟ್ಟರು ಅಡುಗೆ ಕೋಣೆಯಲ್ಲಿ ಹೊಗೆಯ ನಡುವೆ ಸೊಂಟದಲ್ಲಿ ಕೈ ಹಿಡಿದು ಮಾಡಿದ ಭಕ್ಷ್ಯದ ಮಧ್ಯೆ ಕೃತಾರ್ಥತೆಯಿಂದಲೋ ಜಂಭದಿಂದಲೋ ನಿಂತುಕೊಂಡಿದ್ದರೆ, ಹೊರಗೆ ಅದನ್ನು ಬಡಿಸುವವ ಆ ಭ್ಯಕ್ಷಗಳ ಮೇಲಿನ  ಲೈಕುಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ.  ಇದು ಸಹಜ.  ಆದರೂ ಜ್ಞಾನಿಯಾದವ ಆಡುಗೆ ಕೋಣೆಯತ್ತ ಒಂದು ದೃಷ್ಟಿ ಹರಿಸದೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.  ಇಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನದ ಅರಿವಾಗುವುದು ಕತ್ತಲೆಯ ಕೊಣೆಯಲ್ಲಿ ಜ್ಯೋತಿ ಬೆಳಗಿದಾಗ ಮಾತ್ರವೇ   ಆಜ್ಞಾನ,  ಅರಿವಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ.

ಮಾಧ್ಯಮಗಳು ಅತಿಯಾದಂತೆ ಪ್ರಪಂಚ ಕಿರಿದಾಗುತ್ತಾ ಬರುತ್ತದೆ. ಪ್ರಪಂಚ ನಮ್ಮ ಅಂಗೈಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುವಾಗ  ನಮ್ಮ ಅಂಗೈಯನ್ನು ಮಾತ್ರಾ ನಾವು ಕಾಣುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್ ನಮ್ಮ ಅಸ್ತಿತ್ವ ಕಾಣದಾಗಿ ಸದಾ ಕಂಪಿಸುತ್ತಿರುತ್ತದೆ.  ಇಲ್ಲಿ ಮಾಧ್ಯಮ ಬೆಳೆದ ಪರಿ ಗಾಬರಿ ಹುಟ್ಟಿಸಿದರೂ   ಕೆಲವು ಸಲ ತವಕದಿಂದ ಅವಲೋಕಿಸುವ ಹಾಗೆ ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ  ಎಲ್ಲೋ ಅವ್ಯಕ್ತವಾಗಿ ಧ್ವನಿ ಸುರುಳಿಯ ಸುಳಿಯ ನಡುವೆ ಅವಿತಿದ್ದ  ಧ್ವನಿ ಯ ತರಂಗಗಳನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಿ ಅದನ್ನು ಹರಿಯಬಿಟ್ಟಾಗಿದೆ. ಧ್ವನಿಗೆ ಕಿವಿಯಾಗುವಾಗ,  ಹಲವನ್ನು  ಕಂಡು ಕಾಣದಂತಹ ಜಾಣ ಕುರುಡು ಎನ್ನಬಹುದೋ  ಅಂತೂ ಕಣ್ಣು ಅರೆತೆರೆದ ನಯನವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಆ  ಧ್ವನಿಯ ಮಾಧುರ್ಯಕ್ಕೆ ವಶವಾಗಿ ಎನ್ನಬಹುದೇ? ಅನುಮಾನ.  ಎಲ್ಲವನ್ನು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಬದಿಗೆ ಸರಿಸುವ ಶಕ್ತಿ ಆ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಅನಾಮಧೇಯವಾಗಿದ್ದು ಸ್ಮರಣೀಯವಾಗುವ ಹಲವು ಶಕ್ತಿಗಳಿರುತ್ತವೆ.  ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಧ್ವನಿ ಸುರುಳಿಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವತ ಮತ್ತು ಅರ್ಥಧಾರಿಗಳು ಬೇಗನೆ ಸ್ಮರಣೆಗೆ ಬಂದರೆ  ಇತರ ಹಿಮ್ಮೇಳಕಲಾವಿದರು ಅನಾಮಧೇಯರಾಗಿ ಉಳಿದುಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಈ ರೀತಿ ಅನಾಮಧೇಯವಾಗಿ ಉಳಿಯುವಾಗ ಆ ಧ್ವನಿ ಸುರುಳಿಯ ನಿರ್ಮಾಪಕನೂ ಅನಾಮಾಧೇಯನಾಗಿ ಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಅದರ ಯಶಸ್ಸಿಗೆ ಮೂಲಾಧಾರವಾದ ಶ್ರಮಜೀವಿಗಳು ಮತ್ತುಅ ಪ್ರತಿಭೆಗಳು ನಿರೀಕ್ಷಿತ ಮನ್ನಣೆಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವಾಗ ಅದನ್ನು ತತ್ರಾಂಶಕ್ಕೆ ಪರಿವರ್ತನೆಗೋಳಿಸಿದವರ ಶ್ರಮವು ನಿರರ್ಥಕ ಕಥೆಯನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಎಲೆ ಮರೆಯ ಕಾಯಿಯನ್ನು ಅಜ್ಞಾತವಾಗಿರಿಸಿ ಹಣ್ಣಾಗಿಸಿ ರುಚಿನೋಡುವ ಮನೋಭಾವ ಇಂದು ನಿನ್ನೆಯದಲ್ಲ.  ಅದಕ್ಕೆ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಅಂಗೀಕಾರವನ್ನು ನೀಡುವ ಮನೋಭಾವ ಬೆಳೆದುಬರಬೇಕು.  

ಆದರು ಎಲ್ಲೋ ನಶಿಸಿ ನಾಮಾವಶೇಷವಾಗಿ ಹೋಗಬಹುದಾಗಿದ್ದ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಧ್ವನಿಮುದ್ರಣವನ್ನು ನೀರೆರೆದು ಚಿಗುರಿಸಿ ಜೀವ ಬರಿಸಿದ ಸಾರ್ಥಕತೆಯ ತೃಪ್ತಿ ಅದು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಮೀರಿಸಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಯಾರ ಕೃತಜ್ಜತೆಗೋ ಕಿರುನಗುವಿನ ಲೈಕ್ ಗಳಿಗೂ ಸರಿದೂಗಿಸಲಾಗದ ಅನಂತ ತೃಪ್ತಿಯದು. ಹೀಗೆ ಒಂದು ಸಲ ಒಂದು ಹಳತಾಗಿ ಧೂಳು ಹಿಡಿದು ಹೋದ ಧ್ವನಿ ಸುರುಳಿಯೊಂದು ಕೈಗೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಒಂದ ಷ್ಟು ವಿಶಿಷ್ಟ ಕ್ಯಾಸೆಟ್ ಗಳಲ್ಲಿ ಇದೊಂದು ಬಹಳ ಗಮನ ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಹೊರ ಕವಚವಿಲ್ಲದ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಲೂ  ಹಿಂಜರಿಕೆ ಮೂಡಿಸುವಷ್ಟು ಕೊಳೆಯನ್ನು ತುಂಬಿದ ಕ್ಯಾಸೆಟ್ ಅದು. ತನ್ನೊಳಗಿನ ಜೀವಸೆಲೆಯ ಧ್ವನಿಯ ಸೆಲೆಯನ್ನು ಬತ್ತಿಸಿ ಅದಾವಾಗ ಕೊನೆಯ ಬಾರಿ ಹಾಡಿತ್ತೋ ಅರಿಯದು. ಬಹುಶಃ ಕೆಲವು ದಶಕಗಳಷ್ಟಾದರೂ ವರ್ಷ ಸಂದಿರಬೇಕು. ಅಷ್ಟು ಜೀರ್ಣಾವಸ್ಠೆಯ ಅದನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು ಕುತೂಹಲದಿಂದ ಒಂದು ಸಲ ಹಾಡಿಸಿದೆ. ಅದ್ಭುತ  ಸ್ವರಭಾರದ ಧ್ವನಿ ಒಂದು ಸಲ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು.  ಅಷ್ಟೆ ಕೆಲವು ಘಳಿಗೆಯಲ್ಲೇ  ತನ್ನಿಂದಾಗದೂ ಎಂದು ಉಸಿರು ಗಟ್ಟಿ ಸುಮ್ಮನಾಯಿತು. ಮೆತ್ತಿದ ಧೂಳು, ಬೂಸುರು ಇನ್ನೇನೋ ಅದರ ಚಲನೆಯನ್ನು ಸಹಿಸಲಿಲ್ಲ ಕಾಣಬೇಕು. ಆಗ ಮನಸ್ಸಿನ ಕುತೂಹಲ ಹೆಚ್ಚಾಯಿತು. ಶಿಥಿಲವಾದ ಕ್ಯಾಸೆಟ್ ನ ಹೊರಕವಚವನ್ನು ತೆಗೆದೆ. ಧೂಳು ಹಿಡಿದು ದಪ್ಪಗಾದ ಧ್ವನಿ ಸುರುಳಿಯನ್ನು ಮೆದುವಾಗಿ ತಡವಿ ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸಿದೆ. ಶಿಥಿಲವಾದ ಕವಚದ ಬದಲು ಬೇರೆ ಹೊಸತಾದ ಕವಚವನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ ಆತ್ಮ ಹೊಸ ಶರಿರವನ್ನು ಸೇರಿ ಮರುಜನ್ಮ ಪಡೆದಂತೆ ಕ್ಯಾಸೆಟ್ ಜೀವತಳೆದಾಗ   ನಿಟ್ಟುಸಿರೊಂದು ಬಂದು ಬಿಟ್ಟಿತು. ಆ ನಿಟ್ಟುಸಿರ  ಸಂತೃಪ್ತಿಯ ಭಾವ ಅಲ್ಲಿಯ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಪದವನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ ತಾನೇ ತಾನಾಗಿ ಹರ್ಷೋದ್ಗಾರ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಯಿತು. ಹೀರೆ ರಾತ್ರಿ ಹತ್ತುಘಂಟೆಯ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಈ ರೋಮಾಂಚನವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತೇನೆ ಎಂದರೆ ಅದು ಎಂತಹ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಮಾಧುರ್ಯವಾಗಿರಬಹುದು? ಹೌದು ಬಹಳ ಅದ್ಭುತವಾದ ಧ್ವನಿ ಸಿರಿಯದು. ಎಲ್ಲೊ ಆದ ಕರ್ಣಪರ್ವ   ತಾಳಮದ್ದಲೆಯ ಭಾಗವದು.  ಅ ಭಾಗವತ ವರೇಣ್ಯರ ಕಂಠ ಸಿರಿಯ ಆ ಮಧುರ ಅನುಭವ ಮರೆಯುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.  ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಇಂತಹ ಪದಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ ಅದನ್ನು ಒಂದು ಪದವಾಗಿ ತುಂಡರಿಸಿ  ಅಂತರ್ಜಾಲ ಮಿತ್ರರಿಗೆ ಹಂಚಿ ಸಂತಸ ಪಡುವುದು ಒಂದು ಅನುಭವ. ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಅಂದು ಹಾಗೆ ಉಳಿಸಿ ಮರುದಿನ ಯಕ್ಷಚಿಂತನದ ಬ್ಲಾಗ್ ಗೆ ಏರಿಸಿದೆ.  ಬ್ಲಾಗ್ ತೆರೆಯಬೇಕೆಂದರೆ ಈ ಪದಗಲ ರಸಧಾರೆಯ ರಸವೃಷ್ಟಿಯಾಗಿಬಿಟ್ಟಿತು.  ಮಿತ್ರರೊಬ್ಬರು  ಅದೇ ಪದಗಳನ್ನು ಅದೇ ಭಾಗವತರಿಗೆ ಕೇಳಿಸಿ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಕೇಳೀದಾಗ ಸ್ವತಃ ಭಾಗವತರೇ ಆ ಸ್ವರವನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಅನುಮಾನಿಸಿದರು. ಅಂತಹ ಅದ್ಭುತ ಸ್ವರ ಧಾರೆ ತನ್ನದೆಂದು ಅವರಿಗೆ ವಿಶ್ವಾಸವಿಲ್ಲ  ....!!! 

ಇಂತಹ ವಿಶಿಷ್ಟ ಧ್ವನಿ ಸುರುಳಿ ಇನ್ನಿಲ್ಲದೇ ಎಲ್ಲೋ ನಾಶವಾಗಿಬಿಡುತ್ತಿತ್ತು. ಅದಕ್ಕೆ ಮರುಜನ್ಮ ನೀಡಿದ ಈ ಕೈಗಳು ಧನ್ಯತೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದೆ ಎಂದರೆ ಅದು ಆತ್ಮ ತೃಪ್ತಿಯ ಸಂಕೇತವಲ್ಲವೇ? ಮನಸ್ಸು ಹೇಳುತ್ತಿರುತ್ತದೆ.  ಇಂದು ಎಲ್ಲಿಂದಲೋ ವಾಟ್ಸ ಪ್ ಗ್ರೂಪ್ ನಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿ ಕೇಳಿದಾಗ ಇಂತಹ ಅಜ್ಞಾತ ಅನಾಮಧೆಯ ಕರ್ಮಕ್ಕೆ ಕೃತಜ್ಞತೆಯನ್ನು ತೋರದೇ ಇರಬಹುದು. ಆದರೆ ಮರುಜೀವಗೊಂಡ ಅಧ್ವನಿ ಅವ್ಯಕ್ತವಾದ ಕೃತಜ್ಞತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿ ಬಾರಿಯೂ ಸಲ್ಲಿಸಿದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. .  ಆ ಅನುಭವ ಒಂದೇ ಸಾಕಲ್ಲವೇ? ಮತ್ತೂ ಒಂದು,  ಯಾವುದೇ ಕೃತಜ್ಞತೆಗೋ, ಅಥವಾ ಹೊಗಳಿಕೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಕ್ಕೊ, ಇನ್ನಾವೂದೋ ಸ್ವಾರ್ಥಕ್ಕೆ ಅದನ್ನು ಮರುಜೀವಗೊಳಿಸಿದ್ದಲ್ಲ.    ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವಾಗಿ ಹೇಳಬೇಕೆಂದರೆ ಅದೊಂದು ಪರಿಪೂರ್ಣ ನಿಷ್ಕಾಮ ಕರ್ಮ.  ಹಾಗಾಗಿಯೇ ಹಲವು ಮಿತ್ರರು ಬಂದು ಕೇಳಿದಾಗ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಹಂಚಿಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ. ಬಹುಶಃ ಪಡೆದವರ ಮನೋಭಾವ  ಗುರುತಿಸುವಲ್ಲಿ ನಾನು ಸೋತಿರಬಹುದು. ಆದರೂ ನನ್ನ ನಿಷ್ಕಾಮ ಕರ್ಮದ ಗೆಲುವು ನಿಸ್ವಾರ್ಥ ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರವೇ ಅರ್ಥವಾಗಬಹುದು.  ಹೀಗೆ ಯಾವುದೇ ಸ್ವಾರ್ಥವಿಲ್ಲದ ಒಂದು ಸೇವೆ ಮಾಡುವ ಅವಕಾಶ ಒದಗಿತಲ್ಲ ಎಂಬ ಆತ್ಮ ತೃಪ್ತಿ ಸದಾ ಆವರಿಸಿರುತ್ತದೆ.  ಇದೊಂದು “ಪರಿಪೂರ್ಣ ಯಕ್ಷ ಸಿಂಚನದ   ನಿಷ್ಕಾಮ ಕರ್ಮ ಫಲ”  ಎನ್ನುವುದಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ಬಿಗುಮಾನದ ಹಂಗಿಲ್ಲ.

ಯಕ್ಷಗಾನಂ ಗೆಲ್ಗೆ.